تبصره المومنین
در نسبت بین عرفان و تشیع
از تالیفات حکیم مومن تنکابنی

نقد بر عرفان و تصوف بر دو نوع است درونی و بیزونی ؛ نقد بیرونی نقدی است که از جانب غیرعارفان یا مخالفان تصوف و به هدف پرهیز دادن دیگران از آنچه مولفان بدعت ، ضلالت و احیانا زندقه و کفر انگاشته شده است و بیشتر ردیه است تا نقد ، چراکه نقد مستلزم بیان نکات مثبت و منفی مورد نقد است .نقدهای بیرونی گاه توسط شیعیان و گاه توسط اهل سنت نگاشته شده است .چه در بین اهل سنت و چه در میان شیعیان اکثر منتقدین تصوف از بین فقها و محدثان بوده اند. از جمله مخالفان سرسخت عارفان در زمان صفویه ملا محمد طاهر قمی است که در زمان شاه طهماسب می زیست و سمت قضاوت و امامت جمعه را داشته است . وی با تالیف رساله تحفه الاخیار در صدر ارائه ی مبنای نظری برای برخوردهای عملی با اهل تصوف توسط مومنان و متشرّعان برآمد.

از سوی دیگر علاقمندان به عرفان و صوفیان به مقابله ی نظری با او و تالیف رساله هایی در رد انتقادات وی به عرفان وتصوف برآمدند که از جمله آنان است حکیم تنکابنی طبیب و صوفی عصر صفوی و صاحب کتاب معروف تحفه حکیم در داروشناسی و پزشکی . وی در کتاب تبصره المومنین تلاش کرده است مهم ترین نقدهای قمی را به شیوه جدال احسن یک به یک مطرح کرده سپس به شیوه عقلی یا نقلی یا با تمسک به سیره علمای شیعه پاسخ گوید و ارتباط تشیع و تصوف را تبیین کند.

تنکابنی مواضع قمی را افراطی می داند و اوج افراط گرایی را در این حکم قمی نشان داده است که نه تنها عارفان را تکفیر نموده بلکه هر کسی که ایشان را کافر نداند نیز تکفیرکرده است حال آنکه بسیاری از عالمان و مجتهدان شیعه هر چند سالک به مسلک عارفان نبوده اند اما عارفان را کافر نمی دانسته اند. تنکابنی مقدمه را با ذکر گروهی از عالمان شیعه که نسبت به مسلک عارفان حسن ظن داشته یا خود از ایشان بوده اند می آغازد . سپس به موضوع جعل احادیث علیه صوفیه می رسدکه ظاهرا بحسب قرائن عدیده اغلب اینگونه احادیث در زمان صفویه ( توسط برخی متشرعان) ساخته شده است نگاه ضمن نام گذاری رساله به تبصره المومنین دوازده فصل و خاتمه برای آن ذکرمی کند که هر فصل مشتمل بر بیان ادعای قمی و پاسخ تنکابنی به ادعای مزبور .در این فصول ضمن تبیین ربط بین تشیع و عرفان به موضوعاتی در حیطه عرفان نظری مانند وحدت وجود و معنی انوار و حجب و لطایف انسانی و .... یا در حیطه عرفان عملی مانند مشروعیت ذکر و چله نشینی و عزلت و مانند آن می پردازد.

کتاب در ۲۷۲صفحه و قطع رقعی و با جلد سلفون سخت چاپ شده است.

کتاب جدید سوم

برهان مبین در جلوات رب العالمین

حسن‌آقا قهرمانی قوچانی، روز جمعه 22 اردیبهشت 1284 هجری شمسی در روستای آق‌چشمۀ قوچان دیده به جهان گشود. وی از شاگردان خاص مرحم شیخ محمدعلی شاه‌آبادی(ره) بوده است. او به دو لحاظ جامعیت داشته است:
1- جامعیت بین معقول و منقول: از آن جهت که هم به واسطۀ سالها تحصیل در حوزۀ علمیه دارای اجازه اجتهاد از مراجع بزرگ نجف اشرف نظیر مرحومین اصفهانی و عراقی بوده است و هم به واسطه علاقه به حکمت و فلسفه و کلام کتب اصلی این رشته را مطالعه کرده و از آن مهم‌تر خود در این باب به تفکر و اندیشه طولانی پرداخته است.
2- جامعیت بین تعقل و کشف: چنان که خود در زندگی‌نامۀ خودنوشت و نیز همین کتاب آورده است، پس از زمان‌های طولانی ریاضت به فهم مطالب و معارفی نائل شده که گوشه‌ای از آن را در این اثر شاهدیم.
جامعیت مصنف در کتاب هویداست، به گونه‌ای که در این اثر از مباحث وجودشناسی، هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و نیز سیر و سلوک گرفته تا برخی مباحث در فلسفۀ احکام و نیز مطالب تفسیری و علم‌الحدیث تا قواعد علم کیمیا و طبیعیات یافت می‌شود؛ البته هرکدام در همان ساختار مدّنظر مصنف.
مصنف طبع شعری خوبی نیز داشته است. در واقع این کتاب شرح یکی از قصاید عمیق او با عنوان شاهد و مشهود است که به اﻗﺘﻔﺎي قصیده مشهور میرفندرسکی سروده شده است. استناد به اشعار گوناگون معرفتی نیز در این کتاب از همین طبع شعری برخاسته است.
افزون بر جامعیت مباحث کتاب، عمق برخی مباحث کتاب و نوآوری آن و حسن تقریر پاره‌ای از مباحث آن که بدان اشاره خواهد شد، از دیگر امتیازات این اثر است.
توفیق او در تطبیق مباحث حکمی بر مصطلحات قرآنی و روایی و نیز ابتکاری بودن برخی مباحث که در تعلیقات به بخشی به آنها اشاره کرده‌ایم و نیز پاسخ‌گویی به شبهات از دیگر وجوه قوت کتاب محسوب می‌شود. از آن جمله است تقریر جالب از معنی نسخ و بداء و لوح قضا و قدر (فصل 4 از باب 2)، نیز قول خاص در عقول هائمه و کروبیان (همان فصل)، مباحثی در اثبات رجعت و پاسخ به شبهات در مورد آن (فصل ششم)، تقسیم بندی ابتکاری در باب خلود، ازل و سرمدیت و در نهایت مباحث مختصر و مفیدی در آشنایی با علم کیمیا و قواعد آن (در فصل دهم) که حکایت از تضلع مصنف در این علم دارد.
آثار دیگر مرحوم قهرمانی عبارت است از:
1. کتاب آئینه بینش (آفریدگار و آفرینش)؛
2. مثنوی معراج؛
3. کتاب سلطنت و روحانیت؛
4. قصیده شاهد و مشهور در شرح عوالم وجود؛
5. رساله الاقلیماء فی الکیمیاء (به عربی)؛
6. قصیده لوح محفوظ (در کیمیا)؛
7. دین و دانش قرآن و علوم جهان؛ (طبق مسموعات در قوچان سخنرانی‌هایی با همین عنوان داشته است.)
8. تصحیح نظامی‌نامه.
قهرمانی تاریخ 03/03/1372 در تهران درگذشت و در قطعۀ 79 بهشت زهرا(س) آرمید.

کتاب جدید چهارم

جاودانگی روان
عنوان عربی رساله...بقاءالنفس بعد بوار البدن
مولف خواجه نصیر طوسی
مترجم ابراهیم رنجبر
با شرح عبدالله زنجانی

رسالۀ بقاء النفس بعد بوار البدن، نوشتۀ خواجه نصیرالدین طوسی، چون نقطۀ گذاری در علم النفس فلسفی در دورۀ اسلامی به شمار می رود. این رساله زبدۀ آرای فلاسفۀ دورۀ اسلامی در مختصرترین شکل خود، پیرموان جاوادانگی نفس و تمایز نفس از بدن، گرد هم آورده و در ایجاز کامل به بررسی می گیرد. شارح این اثر، عبدالله زنجانی، شرحی شیوا به زبان عربی بر آن نوشته است که در مجموعۀ حاضر ترجمه متن و شرح مذکور است. ویژگی خاص شرح حاضر، نه تنها ایضاح مواضع مصنف بلکه همچنین آزمودن آموزه‌های موجود در متن با یافته های علمی جدید، خصوصا در علم اعصاب، است. شارح کوشیده نکاتی بعیدی که در متنِ خواجه با یافته های علمی جدید همخوانی و همپوشانی داشته را برجسته و پررنگ کند و نشان دهد که می توان همچنان، در روزگاری علم به سرعت در حال ترقی و پیشرفت است، یافته ها و آموزه های قدماء را بازخوانی کرد. تلاش زنجانی، تلاش برای ایجاد همسخنی آموزه های متعلق به دوران گذشته و یافته های علوم جدید است. از آنجا که متن عربی مورد استفادۀ زنجانی ایرادتی داشته و سقم در آن راه یافته بود، مترجمم، نسخه ای از من خواجه را بر اساس دو نسخه خطی و نیز نسخۀ مورد استفادۀ زنجانی، ویرایش کرده و به مجموعۀ حاضر الصاق کرده است تا موجب استفادۀ بیشتر پژوهشگران شود. در ترجمه نیز زبانِ قدمایی خواجه و زبان فنّی زنجانی حفظ شده تا رنگ و بوی اصالت موجود در متن اصلی که به عربی است، در ترجمۀ فارسی نیز حفظ شود. مجموعۀ حاضر دو مقدمه دارد؛ مقدمۀ نخست را مترجم به منظور ایفای مقصود رساله درباب نفس و جاودانگیِ آن نوشته و مقدمۀ دوم نیز تاریخی مختصر از نظریات علم النفس است که از آنِ شارح است. به فراخور در طول متن، مترجم کوشیده تعلیقاتی بیافزاید تا مزید امتنان خوانندگان را به بار آورد.

تبصرة المؤمنین (در نسبت بین عرفان و تشیع)
https://ayateeshraq.com/DcbJx

برهان مبین در جلوات رب العالمین
https://ayateeshraq.com/3IxrJ

جاودانگی روان (پایداری و مانائی روان بعد از جدائی از بدن)
https://ayateeshraq.com/HD1H5

سلام و احترام محضر اعضاء فرهیخته کانال آیت اشراق.
بعنوان میزبان اندیشمندان ارجمند جا دارد با تبریک صمیمانه به مناسبت فرخنده زاد روز گوهر انسان بی مثال و شایسته بانوی عالم هستی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها عرض تبریک و تهنیت خود را تقدیم مخاطبین ارجمند نمایم ، خصوصا بانوان گرامی کانال که مزین به پیروی سجایای اخلاقی و الگو برداری آن ملیکه عرشیه میباشند ، جایگاه بانوان عالی الشأن کانال و سرزمینم بر بنده پوشیده نیست و افتخار جامعه ما به شمار میآیند ، مقام شمایان چنان با اهمیت است که پيامبر اكرم صلوات الله عليه و اله آنگاه كه از زنان بيعت گرفت به آنان اعلام كرد شما از عناصر اصلي اجتماع و اركان بنيادي جامعه هستيد و براي حفظ و سلامت آن بايد به ميزان سهم خود از آن پاسداری نمائید
بانوان محقق و دانشمند حاضر در کانال مظهر وقار و متانت زن مسلمان هستند ، و بنده مناسبت سالروز ولادت حضرت علیاء مخدره عذراء بتول را با تاسی شما سروران محترم بالوضوح میدانم و امیدوارم روز افزون گوهر وجودی خود را به نحو تجانس به تزاید بیفزائید و جامعه را به نور خود منور فرمائید
آمین یا رب العالمین 🙏

اینک بهار تا دروازه های شهر رسیده ورستاخیز دو باره در گیتی دمیده ومن در دعایی خاضعانه به درگاه مدبرهستی، احسن الحال را برای شما ارزو میکنم.

سلام و عرض احترام و ادب

معرفی کتاب جدید

کتاب مقاصد المسترشدین تألیف یکی از علمای گمنام شیعه، جناب سید مهدی بن محمد تقی طباطبایی (ره) می‌باشد.

برای شناخت ایشان به منابع مختلفی مثل الذریعه، اعیان الشیعه، تاریخ حکما و عرفا،‌ریحانة الأدب، طرائق الحقائق و… مراجعه کردیم؛ اما مطلبی نیافتیم. تنها مرحوم آقابزرگ تهرانی در الذریعه به اطلاعات بسیار اندک مقدمه مقاصد المسترشدین اکتفا کرده است.

از فحوای کتاب و علایق و سلایق فلسفی و عرفانی مؤلف محترم و همچنین از فارسی نویسی و ادبیات فارسی فاخری که در بخشهایی از کتاب به کار رفته، چنین برمی آید که ایشان یک عالم ایرانی و فارسی زبان بوده اند که به ظنّ غالب در تهران یا اصفهان یا سبزوار تحصیل کرده اند؛ چرا که در زمان حیات ایشان، مرکز علوم عقلی و عرفانی غالباً در این سه شهر بوده است.

طبق آنچه در پایان کتاب مرقوم شده، مقاصد المسترشدین در سال ۱۳۳۰ ه.ق. تألیف شده است.

مؤلّف دانشمند، براساس آموزه‌های قرآن، روایات، عرفان و حکمت، مسائل مهمی را پیرامون توحید، نبوت، ولایت، خلافت، سلوک الی الله و مراتب سیر مورد بحث و بررسی عالمانه قرار داده است.

مقاصد المسترشدین از جمله کتبی است که ردّ پای عمیق آموزه‌ها و سنّت‌های فلسفی و عرفانی مشّاء، اشراق، حکمت متعالیه و حکمت عملی در ‌آن به چشم می‌خورد، علاوه بر آن، این کتاب مبتنی بر آموزه‌های قرآنی و کلمات اهلبیت عصمت و طهارت (ع) می‌باشد.

چرا که به باور بزرگان اهل حکمت و عرفان، هیچ گاه «قرآن، عرفان و برهان» از یکدیگر جدایی ندارند. چنان که در حکمت صدرایی، ‌قرآن و کلمات اهلبیت (ع) بنیادی‌ترین و محوری‌ترین بخش اندیشه‌ها و نظرات این فیلسوف و عارف بزرگ را شکل می‌دهد.

مؤلّف گرانقدر مقاصد المسترشدین در این اثر نفیس، مکرّر از آثار حکیمان و عارفان بزرگ جهان اسلام همچون جناب فارابی، شیخ الرئیس ابن سینا، شیخ اشراق، ابن عربی، مولوی، خواجه نصیر، ملاصدرا، ملّا محسن فیض کاشانی و سرانجام مرحوم حاجی سبزواری رحمة الله علیهم اجمعین استفاده کرده است.

سبک تألیف کتاب، انتخاب مطالب دقیق و وزین و چینش و تبیین آنها از سوی مؤلف، نشانگر جامعیت و تسلط ایشان بر مبانی حکمت و عرفان و آشنایی عمیق با کلمات اهل بیت عصمت و طهارت (ع) می‌باشد.

کتاب حاضر شامل چهار بخش می‌باشد:

در بخش اول مباحث علم، حکمت و معرفت، و ارزش عالم، حکیم و عارف مورد بحث قرار گرفته است. در همین بخش، مؤلف به طریق اشراقیون شرط رسیدن به لُبّ حکمت و معرفت را پایبندی به شریعت، تصفیه باطن و تهذیب نفس از اخلاق و خیالات ذمیمه می‌داند.

بخش دوم این کتاب عمدتاً به مباحث الهیات بمعنی الأخص و توحید اختصاص یافته است. گرچه به اقتضای بحث و جهت تفهیم بعضی مطالب، پاره‌ای از مباحث الهیّات بمعنی الأعم نیز مورد توجّه قرار دارد، اما لُبّ بحث و نتیجة آن درباره اموری مثل وجود و بساطت و صرافت آن، مراتب وجود در قوس نزول، معیّت حق با موجودات، توحید تنزیهی و تشبیهی، مباحثی پیرامون تجرد نفس، اصالت و وحدت وجود، فنای موجودات در قوس صعود، ظاهر، ظهور و مظهر، توحید ذاتی، صفاتی، اسمائی و افعالی، تجدد امثالی، قیومیت و احاطة حق نسبت به عالم، حضرات خمس و … می‌باشد.

در بخش سوم، موضوعاتی پیرامون انسان و خلافت الهی مطرح شده است. به مناسبت مباحث مهم انسان شناسی عرفانی، انسان کامل و مظهریت اسماء الهی، نبوت، ولایت و خلافت، حقیقت محمدیه (ص) مطرح و مورد بررسی قرار گرفته است.

بخش چهارم اختصاص به سلوک عملی و سیر الی الله دارد. مؤلف در این بخش طریق معرفت خداوند سبحان، مراتب معرفت، توحید عملی و مراتب آن، سیر الی الله و مراتب و شرایط و لوازم آن را بنابر ترتیب کتاب اوصاف الاشراف از مرتبة ایمان تا نهایت حرکت و سلوک که فنای فی الله است بیان فرموده‌اند و در ادامه اعمالی که مقرب به سوی خداوند هستند و همچنین مطالبی پیرامون ذکر، خلوت، دعا و حقیقت و مراتب آن، اسم اعظم و … مطرح شده است.