Абар ассир! Хәажәкыраан изыхныҳәо ахәажәақәа ажәытәан ирӡуазаарын! Ишԥарӡуаз – аҽҳәаҿы, аҵәы иахаҵаны, ахәажә абӷьы иагәылаҳәаны. Абас иҩуеит аетнолог Царбеи Бжьаниа ("Из истории хозяйства и культуры абхазов" 1973, ад. 127). Иара иажәақәа рыла, ахәажә кәакәар ахьӡ ахьынтәаауагьы аҵәы иагәыларҵоз аҟынтә акәӡам, абӷьы изгәыларҳәоз аҟынтә ауп.

Ус анакәха, атермин "ахәажәҵәы" еиҳа ихьшәоуп, иаанагогьы "ахәажә иагәылоу аҵәы" ауп, "ахәажә иалху" ҳәа акәымкәа. Ари иашазар, Хәажәкыраан иахьеиԥш аханатәгьы рхы иадырхәоз имшу арасаҵәы акәхон (анасыԥҵәы, аҵәымш).

Ахәажә абӷьы акәзар, акыраамҭа аӡы иӡааҵаны (иҟалап, ашҳамра алҵырц азакәзар) ахәышҭаара алахырҟьон, нас жәабранмгьал иақәҵаны ирӡуан. Апергамент қьаад афункциа нанагӡон, агьамагьы архаауан.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Басиаҭ ашәишәи иҭиирц аџьармыкьаҿы дахьнеиз ара дгылан дықәырцеит, ана дгылан дықәырцеит, аԥсаатә рыҭира иаҭыԥым ҳәа ҿыҵгас иҟаҵаны. Аҵыхәтәан аҳәыҳәқәа зҭиуаз аӡә дибан, днеин уи днаидгылт. Аха уаҟагьы амилиционер днаишьҭаххын, ара угылар ҟалом ҳәа иеиҳәеит.
– Избан, изыҟамлозеи, ара аҳәыҳәқәа рҭиуеите? – даагәамҵит Басиаҭ.
– Аҳәыҳәқәа аҭынчра иасимволуп, – аҭак ҟаиҵеит амилиционер.
– Уанаџьалымбеит, закәызеи иуҳәо, сара сшәишәи шәақьҭыхла аибашьра иалагар ҳәа ушәома?! – ааҭирҟьеит Басиаҭ.

"Басиаҭи егьырҭи" Аԥсуа лафқәа. С. Зыхәба ианҵамҭақәа рҟынтә

Асахьа © Анжелика Кьахьырԥҳа

#аԥсуа_лафқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ҳазну амза иахьӡуп Кәыркәа,
Аҩы хьшәашәа мап ацәызкда?
Кәыркәа ашоура усс имкыкәа,
Аӡнаашә кәҷышь, аԥсуа бысҭа!
(Баграт Шьынқәба)

Абар Кәыркәа хәҷы ҳаалган, Кәыркәа ду (ԥхынгәы) ҳанҭалеит, шьҭаҵәҟьа ашоурақәагьы ҟало иалагоит. Амза 5, 6, 7 рзы аҳауаԥхарра +33℃ рҟынӡа иҩаӡоит, амшынӡы аҟәандара +24℃ ыҟоуп.

📖 Аӡнаашә кәҷышь - цыпленок зимнего выводка

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

"Аԥсабараҿ ашәҟәҩҩыра шалагаз аԥсыуаа рыла ауп. Аха уыи ҳаҭәаршьаом, ишҳатәарымшьао еиԥш ҳҭоурых дыу. Аԥсуа иҭоурых ҩӡам..."

Иналукааша аԥсуа ҵарауаҩ, апоет, ауаҩ дыр Омар Беигәаа иҳәамҭоуп ари. Аԥсуареи аԥсшәеи зыԥсы ақәҵаны бзиа збоз, уи абзиабара иацназгоз агәаӷьгьы зызҭаз ахәыцҩы. Диижьҭеи иахьа 122 шықәса ҵит.

Ҵабалаа рхылҵшьҭра Омар Беигәаа Аԥсны Дырмит Гәлиа дышҳамаз еиԥш, цәымзаҵас, еҵәаҵас дрызкыдын мшын нырцә иагаз ҳашьцәа. Шәышықәса игәы еисуан иԥсадгьыл агәыбылрала. "Умца харԥны усшәындаз, ных сҳәарымызт, Аԥсны!" ҳәа ажәа ҳзынзыжьыз аԥааимбар, иусумҭақәа макьанагьы иҳарҳәараны иҟоу рацәаӡоуп.

Омар Беигәаа 90 шыкәса дырҭысуан Маҳинур Папааԥҳа дицырхырааны, Аԥсны аҭоурых азы ииҩхьаз ишәҟәқәа аԥсшәахь ианеиҭеигоз. Аибашьраан аԥсуа институт анырбылуаз нцәамусхәла еиқәхаз арҭ аматериалқәа рҭыжьра шыҟалаз, уи иазааԥсаз ртәы еиҭаҳәоуп абра >>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ԥхынгәымза алагамҭа аԥсуаа Аиааира ахы инықәзырԥшыз еиҭасра аамҭахеит ҳаибашьра аҭоурых аҿы.

30 шықәса раԥхьа абри аҽны Гәымсҭатәи афронт аибашьцәа ҩаԥхьа Аҟәа ахақәиҭтәразы ижәылеит. Иара убри аамҭазы хышәҩык агәымшәацәа Гәдоуҭантә шхәала, аҵх рҽалакны Тамшь иӡхыҵын, хымш рцымхәарас аа-мшы Очамчыреи Аҟәеи еимаздоз амҩаду еиҩҵәаны иркын, аӷа иҽизмырӷәӷәарц. Марттәи ажәылара иалахәыз реиԥш, Тамшьтәи адесантгьы идырны аԥсра иазцоз афырхацәа рыла ишьақәгылан.

Амза 2 инаркны 9-нӡа хацәнамырха еибашьуан, Лабра, Тамшь агәы, Ануаа-рхәы ҭарцәын, 60-ҩык ҳара ҳтәқәа ҭахагәышьеит; ақырҭқәа рҟынтә иҭахази ихәызи рхыԥхьаӡара зықьҩык инарзынаԥшуеит! Аӷа уаанӡа иҵыхәа рбабаны икызҭгьы, уи нахыс игәыӷрақәа зегь наимпыҵаԥшша ицеит.

Ԥсыҭхаџьра рҭыԥзааит Аԥсны ахақәиҭра зхы ақәызҵаз зегьы!

Асахьа © Афотоальбом "Аиааира"

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Урашаназ ацха ҿкыкуп.

Акыр шәзеилкаазар? Иџьашәымшьан, мшәыбызшәала иаҳҳәеит. Иаабац аԥсышәала – амшә азы ацха хаауп🐻🍯 Абра еиқәаҳаԥхьаӡоз аԥсуаа рымаӡа бызшәақәа ирылан амшә бызшәагьы. Уи ажәак иадымхаргьы аӡәы ишԥанимҵац ҳәа ҳахьашьҭалаз, иаабеит ажәабжьҳәаҩ ду Сақаниа Маадан иҳәамҭа "Иарума". Ишеибгоу иааҳгоит:

Амшә ашьха зҭаз аҵла абан, иқәуп. Аԥацәа ҵаҟа иаҵатәоуп. Уажәы аҵла ааҿнаҟьан ацха хәыҷык амнахт.
Амшәа ан закәанла, амшә бызшәала "Урашан" ахьӡуп, ҳара ҳан "нан" ҳәа шлаҳҳәо еиԥш. Анҭ амшәҳәарақәа ҵаҟа иҟоу иазҵаауеит ран хыхь иахьықәу:
– Аа, урашан, какалума?
– Ааи, мана*, икакалуп! – аҳәахуеит ани аду.
– Аа, урашан, иҿкыкыума?
– Ааи, мана, иҿкыкуп.
– Аам, аам, иаҳзылашьҭ!
Асаранџь алхны ируааӡа иршәны амшәан иланашьҭит. Рызхара анырфа акәашара иалагоит ашәа ҳәа абас:
"Арумара, арумара,
Арумара, ҟәарҽарума?
Арумара, ҟәарҽарума?
Уаҵа, сыҵа ԥаҳ-саҳ!
Уаԥа-сыԥа, ԥаҳ-саҳ!"

*Мана – схәыҷқәа
Икакалума – ифатәума
Иҿкыкыума – ихааума

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ахԥатәи азқьышықәсазы аԥсҭазаара аҽрашь иақәтәоушәа иццакны иҿиоит, иахьа акы ыҟоуп, уаҵәы ҿыцк цәырҵуеит. Убас есыҽны. Уаанӡа аамҭа аныҟәашәа еиҳа иҭынчын, хәҭакахьала уигьы иабзоуроуп ҳжәытә қьабзқәак ахьеиқәхаз.

Ахаҿы аагара уадаҩуп, аха ХХ ашәышықәса азбжанӡа аԥсуа чарақәа рҿы хәмаршақә амшәкәашара нарыгӡон. Ажәытәӡатәи ашәарыцашьа иахылҿиааз ритуалуп иара, ашәарах ацәа рыкәыршаны итәырҿаҿо, аҟаҵашьақәа ҟаҵо ианазааигәахоз. Иаҳа инарҭбааны – Есма Ҭодуа лматериал аҟны>>

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

❤️"Агәы" злоу ахаҵа хьыӡқәа даҽа ԥшьба:

• Хьгәы – абас ихьӡын Гәында-ԥшӡа лҳәацәа руаӡәк;
• Ергәына – Нарҭаа рыешьара датәын;
• Гәыццак
• Гәырмацәыс

Абас иҟоу ахьӡқәа рыԥсы ҭазар ауеит ианамуӡах ҳаамҭазтәи алитератураҿы. Аҿар зыԥхьо, иахьа иҩуа авторцәа ҟазшьала изнаало рфырхацәа ирхырҵалозар. Ашәҵатәы-аҟәынҵатәы амода есышықәса ажәытәрақәа ырсаны ишыгьежьуа еиԥш, ахьӡқәа рҿгьы "амода" аԥшьгазар замуеи😉

#ахьӡқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Агәырҩа дугьы, агәырӷьара ду еиԥш, амцхә иӡыригом аԥсуа. Абиблиаҿы иаҳәоит уҩыза дуҵашьыцыртә умныҟәан ҳәа. Уи агәырӷьараҿы? Аԥсуа иҭоурых мҩаҿы убасҟак гәырҩа ихигахьеит, убасҟак аԥсреи аӡреи дрықәшәахьеит, аӡәи-аӡәи еихӡыӡаауа, рыгәқәа еибамшаҭар ада ԥсыхәа рымамызт. Сара сгәырҩагьы дзаҵасҵарызеи, ихатәы гәырҩақәа изымхошәа. Ҳрыцҳара агартә, шаҟантә рыдашшылара ҳақәшәахьоузеи зҵеицәа ҭахаз: "Иҭабуп, уххь згеит. Уԥсра акәым, ухыхьгьы сымбааит. Сабик изыҳәан ухы шԥаурааԥсоз. Ани изыҳәан аранӡа аара иаԥсазма", — иуаҳауеит аҭак.
Ажәлар рус ихы анақәиҵа инаркны, ихшара иара имацара дитәым, ажәлар зегьы дырҵеиуп:

Аҵәуара... О, мап, уи иаҭәам,
Лаӷырӡыла ахьӡ кәабатәӡам!

Џьума Аҳәба истатиа "Агәамч ахыҵхырҭа" аҟынтә

Асахьаҿы: Ҳабҩықә 1993 ш. ԥхынгәы 4 рзы иҭахаз Аԥсны ахьчаҩцәа рбаҟа, © Жәлар Реизара ателеграм-канал аҟынтә

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ҳабҩы – Аԥсны ашьхараҿ ҩыџьара иаҳԥыло ҭыԥхьӡуп, уи мацарагьы ишьақәнарӷәӷәоит, ҳгәанала, иара шаԥсышәоу.

1. Ҳабҩы – Аҷандара аҩахыс уназлало ҳаблоуп, ақыҭа иатәуп;
2. Ҳабҩы // Ҳабҩықә – Гәыма ақыҭа иатәу ҳаблоуп. Урысшәала – Ахбюк.

Издыруада, арҭ аҭыԥқәа рҟны ажәытәӡан амаден ыҵырхуазҭгьы? Ҳа (камень) + абҩа (медь), Ҳабҩа ➡️ Ҳабҩы. Ауаа абҩа арҭәашьа иаразнак рнапаҿы ирзаамгеит, зназы ахаҳәи иареи еилаханы ишыҟаз рхы иадырхәон, нас ахаҳә ҭаԥҽҽны амхшьа рҵеит. Имыршӡакәа хаҳәла иасны еиҵырхуан, акәара́ захьӡугьы уи ауп.

Ҳабҩы Башкаԥсареиԥш ажәытәуаа амаден ахьыҵырхуаз аҵалашәкәарақәа ыҟаны иҳаздырӡом, аха ҳаԥсабара иҭаҵәахны иамоу амаӡақәа рацәоуп, иҭҵаатәуп. Уажә абраанӡа ҳазгазгьы абызшәоуп, аҭыԥ ахьӡ.

📖 Аҵалашәкәара - шахта, рудник
🔸Аҵалашәкәара иҭугаз жәлары ирыхьчагоуп (Ажәаԥҟа).

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

📌 Ажәа бзиоуп

Аԥа́џьа – еициз рҟынтә аԥхьа илкашәаз; даҽакала Аԥхьаира

Первенец (у двойни)

👶🏻 Аԥсны ахылҵ дзауз аҭаацәарақәа аҳәынҭқарра аҟынтә ирзыршәо аԥара иацлеит: аҩбатәи ахәыҷы ииразы – 50 нызқь мааҭ, ахԥатәи ииразы – 100 нызқь мааҭ, аԥшьбатәи инаиркны иацло изы – 200 нызқь мааҭ.

#ажәа_бзиоуп

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

👥 Асинонимқәа

• Ацыӷҳара
• Ацыӷшәара
• Ацыӷкра
• Аԥсҭашәара
• Абнашәара
• Абназара
• Абнаныҟәцара
• Аныҟәара

Абарҭ атерминқәа зегь зызку аԥсуаа ирылаҵәаны иҟаз аӡынтәи шәарыцара хкын (охота на пушных зверей – куниц).

Ирацәоуп ацыӷкыгақәа рыхьӡқәагьы: арыԥҟьа, ашьҭаҳа, ақәҳа, абжьындаҳа, амаҭәахшьа // амаҭәа кнаҳа, ашыш, аиқәаҳа, арагәа, арысаҟә, ақыдра, аҟыра, амара.

Ахыҵхырҭа: Цира Габниа «Амифи аритуали»

Асахьа © Sputnik

#асинонимқәа

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ишԥаласу ахәылбыҽхатәи аҳауа…
Ахаҳә ҟәараҿы амца еиқәылеит ахала.
Инӡаало амра зызхьаԥшуа закәи?
Наҟ-ааҟ ибылуеит амҿ ҩақәеи сара сгәи…
 
Аӡҭалара-хиаалара иаҳәоит сцәа-сжьы,
Цәқәырԥароуп сызтәу шьҭа, сгьежьы-сымгьежьы…
Амшын агәынхашьа збахьоу – дацәшәаӡом,
Амшын агәаԥхашьа збахьоу – дзацәцаӡом…

©
#алирика

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

УԤСАДГЬЫЛ УԤСЫ АДКЫЛ

Борис Амҷба иажәеинраалоу иафоризмқәа:

🟠 Аԥсадгьыл малуп, абзиабара уалуп.

🟠 Зыԥсадгьыл цқьа згәы ахым, иан дзыхшазгьы диҭахым.

🟠 Зыԥсадгьыл акы аҵзымԥаауа иоуп ауаагьы иахырымбаауа.

🟠 Иуҭииргьы ухатәы дгьыл, уаламхәаахәҭын уԥсадгьыл.

🟠 Уԥсадгьыл уананым, атәымдгьыл – џьаҳаным.

🟠 Зыԥсадгьыл абираҟ иаҵагыло иоуп аибашьраҿгьы аӷа иҿагыло.

🟠 Аԥсадгьыл – гароуп, ахьӡ аургароуп.

🟠 Уԥсадгьыл уалаҽырба, аха аԥхьа бзиа иба.

🟠 Ар зегьы рхы анҭахо, аӡәы иоуп урҭ еиқәзырхо.

🟠 Аҵысгьы аҭра – иара аҳҭынра.

🟠 Уԥсадгьыл ианаҭахха уиҿагыл аӷа хаха.

🟠 Аҟармаҵыс ҭоукыр аихац, ашәа заҳәашам ишаҳәац.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аханатә иҟан Аҟәа. Ахьӡгьы, аҭыԥгьы. Аханқәа гыламызт, аха ауаа нхон. Аԥсуаа ажәытәӡа ҳазхылҵыз ҳабдуцәа рабдуцәа. Аскифцәа раԥхьагьы аихаршы зкхьаз, аџыр арҭәашьеи аӡрыжәшьеи зҵахьаз аҭыԥантәи ауааԥсыра.

Инықәырԥшны 2600 шықәса раԥхьа мшынла арахь иааӡеит ажәытә бырзен ныҟәацәа, ашьапгьы ркит ақалақь Диоскуриада. Ахьтәы уасцәа иашьҭаланы Колхида иаахьаз аишьцәа Диоскураа рыхьӡала. Урҭ ркульт акырӡа иӷәӷәан усҟан Милет. Амиф ишаҳәо ала, рныҟәараан аӷбақәа ԥыҭк еицын, аха иҿықәгылаз дара зықәтәаз "Арго" заҵәык ауп. (Арго – аԥсуа ажәа а́рга (плавсредство) иаҿирԥшуан абызшәадырҩы Валери Кәарҷиа).

Абас, еибашьрада абырзенцәеи агениохцәеи акыраамҭа еиванхон, еиҿцаауан, ихәаахәҭуан, иҿион, аԥара рчаԥон, аӷбақәа дыргылон. Аҩыратә хыҵхырҭақәа шаҳаҭуп Аҟәа усҟантәи аамҭақәа рзы 70 инаркны 300 милаҭ рхаҭанакцәа шеизнагоз.

Хьӡи-ԥшеи аманы Диоскуриада ҳашықәсԥхьаӡара иҭалеит. Дук хара имгакәа аҭоурых адаҟьа ҿыцгьы аатит: аурымқәа раамҭа, аурым ҳәынҭқар Октавиан Август-Себастос ихьӡ иахаршалаз – Себастополис.

Цхәым ахьӡ цәырҵуеит абжьарашәышықәсазы, ахыҵхырҭақәа рҟны — XI ашәышықәса инакрны. 1331 шықәсазтәи хсаалак аҿы иарбоуп "Sakhum" ҳәа, абраҟа ухаҿы иааиуеит аԥсуаа рҿы ахархәара змаз ахаҵа хьӡы Саӷәым. Иара убас Гәыма иуԥыло аҭыԥхьыӡқәа Лықым, Лыцәым; ақыҭа Уақәым уҳәа рынҵәамҭақәа реиԥшзаара. Ажәакала, иҟалоит, ҳаҳҭнықалақь Аҟәа-Сухум ҳәа иахьа иаху аҩ-хьӡыкгьы аԥсышәазар.

Ишәҭыкакаҷлааит! 🌊🌇

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Аишьцәа Диоскураа амши аҵхи, аиреи аԥсреи, аибашьреи аҭынчреи реиԥш иҟоу еиҿагыло аилкаарақәа ирсимволуп, дара аазырԥшуа дыргақәоуп ҩ-еҵәак: шарԥыеҵәеи хәылԥыеҵәеи. Ҩ-еҵәак зхагылоу Диоскураа рхылаԥақәа роуп асахьаҿы ижәбо Аҟәа агерб иану.

Аԥсны аҭоурых арҵага шәҟәы еиқәзыршәаз ҳҵарауаа (Бӷажәба, Лакәаба) игәарҭеит аԥсуа мифологиаҿгьы еициз аишьцәа рмотив шыҟоу, насгьы иара шжәытәӡоу. Аха зегь реиҳа иџьашьатәу дара аишьцәа рыхьӡқәа роуп: Шарԥыеҵәеи Хәылԥыеҵәеи!

Арҭгьы еиҳа зыхәҭада ҳәа аимакқәа рыман, ран еиллыргаанӡа: ианаашо зыҩны идәылҵуа ауаа инрыжьыз зегьы Шарԥыеҵәа иутәызааит, ианаахәло рыҩныҟа бзиарас иаарго зегьы Хәылԥыеҵәа иумазааит лҳәеит.

Аҳәамҭа ажәытәи аҿатәи реиканра анубаалоит. Иҟалап, ахаҵеи аԥҳәыси изҭаху ирыҿцаауа акәымкәа, ҭаацәарак еиԥш рхы ааидкыланы хазы анхара ианалагозтәи зааӡатәи аамҭақәа ирхылҿиаазар.

Диоскураа аишьцәа амшын ныҟәацәа ирхылаԥшхәуп ҳәа иԥхьаӡан, уигьы иаҳәоит аеҵәақәа рсимвол ацәырҵра шмашәырым, аӷбаныҟәареи ажәҩан аатреи еснагь еицын.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа

Ақәаршҩы шәпа иахьа икыдхаҽа илеиз, махәи-бӷьыци ирхьыҵәҵәа, ԥырхага дук шәнамҭазааит абааԥсы. Адгьыл аӡы ажәит азхара, иазымжәыз хәыҷы-хәыҷла ихбалалап. Аԥсабара амч ауаҩы дзахыԥаӡом, данышәалар акәхоит.

Ари ацҳа иху руа иарбан, шәгәанала? Ҳара ҳҿоуп иахьыҟоу, Тҟәарчал араион, Аҟармара аҳаблан.

🧡 Ахьыуардын шәақәтәа