အဓိပ္ပာယ်: လက်တင်ဘာသာစကားအရ "The Reason for the Decision" (အဆုံးအဖြတ်ပေးရခြင်း၏ အကြောင်းတရား) လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။

ဒါဘာလဲ: ဒါဟာ အမှုရဲ့ "အသက်" ဒါမှမဟုတ် "Core Legal Principle" (ဥပဒေဆိုင်ရာ ကျောရိုး) ပါပဲ။ တရားသူကြီးက ဒီအမှုကို ဘာကြောင့် အနိုင်ပေးလိုက်တယ်၊ ဘာကြောင့် အရှုံးပေးလိုက်တယ်ဆိုတဲ့ တိုက်ရိုက်အကြောင်းရင်း ဥပဒေအချက် ဖြစ်ပါတယ်။

အာဏာသက်ရောက်မှု: ဒါဟာ Binding Precedent ဖြစ်သွားပါတယ်။ ဆိုလိုတာက အနာဂတ်မှာ အလားတူအမှုသစ်တွေ (Similar Cases) ကြုံလာရင်၊ အဆင့်နိမ့်တဲ့ တရားရုံးတွေ (Lower Courts) က ဒီ Ratio Decidendi ကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမယ့် ဥပဒေတစ်ခု ဖြစ်သွားပါတယ်ဗျာ။

အဓိပ္ပာယ်: လက်တင်ဘာသာစကားအရ "Things Said by the Way" (ဆက်စပ် မှတ်ချက်များ / စကားညှပ်) လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။

ဒါဘာလဲ: ဒါကတော့ အမှုရဲ့ အဆုံးအဖြတ်နဲ့ တိုက်ရိုက်မသက်ဆိုင်တဲ့၊ တရားသူကြီးက "By the way..." ဆိုပြီး သဘောတရားအရ ဖြည့်စွက်ပြောကြားချက် တွေ၊ "အကယ်၍သာ..." (Hypothetical) ဆိုတဲ့ ဥပမာပေး သုံးသပ်ချက်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။

အာဏာသက်ရောက်မှု: ဒါဟာ Binding မဖြစ်ပါဘူး။ အနာဂတ်က တရားသူကြီးတွေက ဒါကို လိုက်နာစရာမလိုပါဘူး။ ဒါပေမဲ့၊ ဒါဟာ လုံးဝ အသုံးမဝင်တာတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ "Persuasive" (လက်ခံစဉ်းစားစရာ) ဖြစ်ပါတယ်။ အတွေ့အကြုံရင့်ကျက်တဲ့ တရားသူကြီးကြီးတစ်ယောက်ရဲ့ သုံးသပ်ချက်ဖြစ်လို့ နောင်တရားသူကြီးတွေက "ဪ... ဒီလိုတွေးလို့ရတာပဲ" ဆိုပြီး လေးလေးစားစား ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ပါတယ်။

📊 Exam Summary (ACCA ကျောင်းသားအတွက် အနှစ်ချုပ်)
Ratio Decidendi = Reason = Binding. (အမှုရဲ့ အဓိက ဆုံးဖြတ်ချက်၊ ဥပဒေသစ်)

Obiter Dicta = Other Comments = Not Binding. (အမှုနဲ့ တိုက်ရိုက်မဆိုင်တဲ့ ဖြည့်စွက်မှတ်ချက်၊ "What if...")

အရင်ဆုံး ဒီလိုမြင်ယောင်ကြည့်လိုက်ပါ။ ကုမ္ပဏီတစ်ခုက "မွေးနေ့ကိတ်မုန့်" တစ်လုံးနဲ့တူတယ်။ အဲ့ဒီကိတ်မုန့်ကို Ordinary Shareholders (သာမန်ရှယ်ယာရှင်) တွေဖြစ်တဲ့ မင်းတို့လို လူတွေက အတူတူပိုင်ဆိုင်ထားကြတယ်။

နှစ်ကုန်တဲ့အခါမှာ၊ ကုမ္ပဏီက အမြတ်ငွေ (Profit) ဆိုတဲ့ "ကိတ်မုန့်အသစ်" တစ်လုံး ထပ်ရလာတယ်။ အဲ့ဒီအမြတ်ငွေ ကိတ်မုန့်ကြီးက ဘယ်လောက်ကြီးလဲဆိုတာကို ကြည့်ရုံနဲ့၊ ရှယ်ယာရှင် တစ်ယောက်ချင်းစီ က သူတို့ရဲ့ ဝေစုအနေနဲ့ ဘယ်လောက်ကြီးတဲ့ ကိတ်မုန့်စိတ် (Slice) ကို စားရမလဲဆိုတာကို တန်းပြီး မသိနိုင်ဘူး။

အဲ့ဒီ "ကိတ်မုန့်စိတ် တစ်စိတ်ရဲ့ အရွယ်အစား" ကို တိုင်းတာပေးတဲ့ ကိရိယာပါပဲ။ သူက ကုမ္ပဏီရဲ့ အမြတ်ငွေကို သာမန်ရှယ်ယာ တစ်စောင်ချင်းစီ အတွက် ခွဲဝေပေးလိုက်တဲ့အခါ၊ ရှယ်ယာတစ်စောင်က အမြတ်ငွေ ဘယ်လောက် "ထမ်းထားနိုင်သလဲ (Earn)" ဆိုတာကို ပြပေးပါတယ်။

Performance Measurement (စွမ်းဆောင်ရည် တိုင်းတာမှု): EPS က ကုမ္ပဏီတစ်ခုရဲ့ အမြတ်အစွန်းရှာဖွေနိုင်စွမ်းကို ရှယ်ယာတစ်စောင်အပေါ်မှာ အခြေခံပြီး တိုင်းတာပေးတဲ့အတွက်၊ မတူညီတဲ့ ကုမ္ပဏီတွေရဲ့ စွမ်းဆောင်ရည်ကို တိုက်ရိုက်နှိုင်းယှဉ်ဖို့ အရမ်းအသုံးဝင်ပါတယ်။ (ကိတ်မုန့်အလုံးလိုက်ထက်၊ ကိတ်မုန့်စိတ်အရွယ်အစားကို နှိုင်းယှဉ်တာက ပိုလွယ်တယ်လေ)။

Future Predictions (အနာဂတ် ခန့်မှန်းမှု): EPS တိုးတက်လာခြင်းက အနာဂတ်မှာ ကုမ္ပဏီက Dividend (အမြတ်ဝေစု) ပိုပေးနိုင်မလား၊ ရှယ်ယာဈေးတက်လာနိုင်မလားဆိုတာကို ခန့်မှန်းဖို့အတွက် အဓိကကျတဲ့ အချက်ပြမှုတစ်ခုပါပဲ။

အခြေခံအကျဆုံး EPS ကို အောက်ပါအတိုင်း တွက်ပါတယ်-

Basic EPS = Earnings / Weighted Average Number of Ordinary Shares (WANS)

ကဲ... ဒီ Formula ရဲ့ အပိုင်းနှစ်ပိုင်းကို တစ်ခုချင်းစီ အသေးစိတ်လေ့လာကြည့်ရအောင်။

။ EPS က Ordinary Shareholders (သာမန်ရှယ်ယာရှင်) တွေအတွက်ပဲ တွက်တာဖြစ်တဲ့အတွက်၊ Earnings နေရာမှာ ထည့်ရမယ့် အမြတ်ငွေကလည်း Ordinary Shareholders တွေနဲ့ပဲ သက်ဆိုင်တဲ့ အမြတ် ဖြစ်ရပါမယ်။

Group Accounts မှာဆိုရင်၊ ငါတို့က Parent Company ရဲ့ Ordinary Shareholders တွေအတွက် EPS ကို တွက်နေတာဖြစ်လို့၊ Group Profit အားလုံးထဲကမှ Parent Shareholders တွေ ပိုင်ဆိုင်တဲ့ အမြတ် (Profit Attributable to Parent) ကိုပဲ ယူရပါမယ်။

ဘာကြောင့် NCI Profit ကို မထည့်တာလဲ? (Critical Thinking): NCI (Non-Controlling Interest) က Subsidiary မှာ Parent မပိုင်တဲ့ ရှယ်ယာရှင်တွေရဲ့ အမြတ်ဝေစုပါ။ အဲ့ဒီအမြတ်က Parent ရဲ့ Ordinary Shareholders တွေနဲ့ မသက်ဆိုင်ပါဘူး။ သူတို့ကို Dividend ခွဲပေးလို့မရပါဘူး။ ဒါကြောင့် Parent ရဲ့ EPS ကိုတွက်တဲ့အခါမှာ NCI Profit ကို လုံးဝ ထည့်မတွက်ရပါဘူး။

Preference Dividends ကို ဘာလို့နှုတ်ရတာလဲ? (Critical Thinking): Profit Attributable to Parent ဆိုတာက အမြတ်အားလုံးထဲက NCI ကို နှုတ်ပြီးသားဖြစ်ပေမယ့်၊ အဲ့ဒီထဲမှာ Preference Shareholders (ဦးစားပေး ရှယ်ယာရှင်) တွေကို ပေးရမယ့် Dividend ပါ ပါနေပါသေးတယ်။ Preference Shareholders တွေက Ordinary Shareholders တွေထက် အရင် (Preference) Dividend ရပိုင်ခွင့်ရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် Ordinary Shareholders တွေအတွက် တကယ်တမ်း ခွဲဝေယူလို့ရမယ့် အမြတ်ကို လိုချင်ရင်၊ စုစုပေါင်းအမြတ်ထဲကနေ Preference Dividend ကို အရင်ဆုံး ဖယ်ထုတ် (နှုတ်) ပေးရပါမယ်။ (ကိတ်မုန့်ကို မဝေခင်မှာ အကြွေးရှင်ကို အရင်ပေးရသလိုပေါ့)။

EPS ရဲ့ အဓိကရည်ရွယ်ချက်က ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူတွေကို ကုမ္ပဏီရဲ့ "ပုံမှန် ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေတဲ့ လုပ်ငန်းတွေ (Continuing Operations)" ကနေ အနာဂတ်မှာ အမြတ်ငွေ ဘယ်လောက်ရှာနိုင်မလဲဆိုတဲ့ ခန့်မှန်းချက် (Predictive Value) ကို ပေးဖို့ပါ။

Discontinued Operations ဆိုတာက ကုမ္ပဏီက ရပ်ဆိုင်းလိုက်ပြီဖြစ်တဲ့ လုပ်ငန်းအစိတ်အပိုင်းတစ်ခုပါ။ အဲ့ဒီကနေရတဲ့ အမြတ်/အရှုံးက တစ်ကြိမ်တစ်ခါတည်း (One-off) ဖြစ်ပြီး၊ အနာဂတ်မှာ ထပ်ဖြစ်တော့မှာ မဟုတ်ပါဘူး။

ဒါကြောင့် အဲ့ဒီ DO Profit/Loss ကို ထည့်သွင်းထားတဲ့ EPS က ကုမ္ပဏီရဲ့ အနာဂတ် စွမ်းဆောင်ရည်ကို မှန်မှန်ကန်ကန် ထင်ဟပ်နိုင်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူတွေကို အထင်အမြင်လွဲမှားစေနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် IAS 33 က EPS ကို တွက်တဲ့အခါမှာ Continuing Operations ကရတဲ့ Earnings ကိုပဲ အသုံးပြုဖို့ လမ်းညွှန်ထားတာပါ။ (SOPL မှာလည်း Continuing EPS နဲ့ Total EPS ဆိုပြီး ခွဲပြရပါတယ်)

"ရှယ်ယာတစ်စောင်က ဒီနှစ်ထဲမှာ အမြတ်ငွေ ဘယ်လောက် ရှာဖွေပေးနိုင်ခဲ့သလဲ (Earn)" ဆိုတာကိုပဲ ပြတာပါ။ ကုမ္ပဏီက အဲ့ဒီရှာလို့ရတဲ့ အမြတ်အားလုံးကို Dividend အဖြစ် ပေးချင်မှ ပေးပါလိမ့်မယ် (တချို့ကို လုပ်ငန်းပြန်တိုးချဲ့ဖို့ သုံးနိုင်ပါတယ် - Retained Earnings)။ ဒါပေမဲ့ EPS က Dividend အဖြစ်ပေးနိုင်တဲ့ အလားအလာ အများဆုံး ပမာဏ (Maximum Potential Dividend per Share) ကို ပြနေတဲ့အတွက်၊ Dividend ကို စိတ်ဝင်စားတဲ့ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူတွေအတွက် အရမ်းကို အရေးကြီးတဲ့ Indicator တစ်ခုဖြစ်ပါတယ်ဗျ။

EPS က ရှယ်ယာတစ်စောင် အတွက် အမြတ်ကိုပြတာဖြစ်လို့၊ အဲ့ဒီနှစ်ထဲမှာ ကုမ္ပဏီမှာ ရှိခဲ့တဲ့ သာမန်ရှယ်ယာ အရေအတွက် (Number of Ordinary Shares) နဲ့ စားပေးရပါမယ်။

ဒါပေမဲ့ ပြဿနာက အဲ့ဒီ ရှယ်ယာအရေအတွက်က တစ်နှစ်လုံးမှာ ပြောင်းလဲ နိုင်တာပါပဲ (ရှယ်ယာအသစ်ထုတ်တာ၊ Bonus ပေးတာ စသဖြင့်)။ နှစ်ဆုံးမှာရှိတဲ့ အရေအတွက်ကိုပဲ ယူလိုက်ရင် တိကျမှာမဟုတ်ပါဘူး။

ဒါကြောင့် ငါတို့က "Weighted Average Number of Shares (WANS)" ကို သုံးရပါတယ်။ ဒါက ရှယ်ယာအရေအတွက် တစ်ခုချင်းစီက အဲ့ဒီနှစ်ထဲမှာ ဘယ်လောက်ကြာကြာ တည်ရှိခဲ့သလဲ (Time-weighted) ဆိုတာကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားထားတဲ့ ပျမ်းမျှအရေအတွက်ပါ။

Issue at Full Market Price (ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးအတိုင်း ရှယ်ယာသစ်ထုတ်ခြင်း): ဒါက အရှင်းဆုံးပါ။ ကုမ္ပဏီက ပိုက်ဆံအသစ် (New Resources) ရလိုက်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီရှယ်ယာအသစ်တွေကို သူတို့ စတင်ထုတ်တဲ့နေ့ကနေ နှစ်ကုန်အထိ ကြာချိန် (Time Fraction) နဲ့ပဲ Weighted Average ထဲမှာ ထည့်သွင်းရပါတယ်။

ဥပမာ: ဇူလိုင် ၁ ရက်နေ့မှာ ရှယ်ယာအသစ်ထုတ်ရင်၊ အဲ့ဒီရှယ်ယာတွေကို WANS တွက်တဲ့အခါ x (6/12) ဆိုပြီး ၆ လစာအတွက်ပဲ ထည့်သွင်းရပါတယ်။

Bonus Issue ဆိုတာက ကုမ္ပဏီက ရှယ်ယာရှင်တွေဆီကနေ ပိုက်ဆံအသစ် တစ်ပြားမှမရဘဲ (No New Resources)၊ ကုမ္ပဏီရဲ့ Reserve (ဥပမာ- Share Premium) ထဲကနေ ပိုက်ဆံကိုယူပြီး ရှယ်ယာအသစ်အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးလိုက်တာပါ။ ဒါက "ရှိပြီးသား ကိတ်မုန့်ကိုပဲ ပိုပြီးသေးတဲ့ အစိတ်လေးတွေဖြစ်အောင် ထပ်လှီးလိုက်တာ" နဲ့ အတူတူပါပဲ။

ကိတ်မုန့်အရွယ်အစားက အတူတူပဲ၊ ဒါပေမဲ့ အစိတ်အရေအတွက် ပိုများသွားတယ်။ ဒါဆို ကိတ်မုန့်စိတ်တစ်စိတ်ရဲ့ အရွယ်အစား (EPS) က သေးသွားရမှာပေါ့။

တကယ်လို့ ငါတို့က Bonus Issue ကို သူဖြစ်တဲ့နေ့ကနေစပြီးပဲ ထည့်တွက်လိုက်မယ်ဆိုရင်၊ Bonus Issue မတိုင်ခင်က EPS က မြင့်နေပြီး၊ Bonus Issue ပြီးမှ EPS က ရုတ်တရက်ကြီး ကျသွားသလို ဖြစ်နေပါလိမ့်မယ်။ ဒါက ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူတွေကို "ကုမ္ပဏီရဲ့ စွမ်းဆောင်ရည် ကျသွားတာလား?" ဆိုပြီး အထင်အမြင်လွဲမှားစေပါတယ်။ တကယ်တော့ ကုမ္ပဏီရဲ့ အမြတ်ငွေက ပြောင်းလဲသွားတာမဟုတ်ပါဘူး၊ ရှယ်ယာအရေအတွက် များသွားလို့ EPS ကျသွားတာပါ။

ဒီလို အထင်အမြင်လွဲမှားမှုမဖြစ်အောင်၊ နှစ်အလိုက် EPS တွေကို နှိုင်းယှဉ်လို့ကောင်းအောင် (Comparability)၊ IAS 33 က Bonus Issue ကို သူဖြစ်တဲ့နှစ်ရဲ့ အစကနေစပြီး (Retrospectively) ဖြစ်ခဲ့သလိုမျိုး၊ ပြီးတော့ အရင်နှစ်တွေရဲ့ EPS ကိုပါ ပြန်လည်ပြင်ဆင်ပြဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။

: Bonus Fraction ကိုသုံးရပါတယ်။ ဥပမာ- 1 for 4 bonus issue ဆိုရင်၊ အရင်က ရှယ်ယာ 4 စောင်ရှိတဲ့သူက အခု 1+4 = 5 စောင်ဖြစ်သွားတယ်။ ဒါကြောင့် အရင်ကရှိခဲ့တဲ့ ရှယ်ယာအရေအတွက်အားလုံးကို

ဒါက Bonus Issue ထက် နည်းနည်းပိုရှုပ်ပါတယ်။ Rights Issue က များသောအားဖြင့် ရှယ်ယာရှင်တွေကို ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးအောက် (Below Market Price) နဲ့ ရှယ်ယာအသစ်တွေ ဝယ်ခွင့်ပေးတာပါ။

ဒါကြောင့် သူ့ထဲမှာ အပိုင်း (၂) ပိုင်းပါနေတယ်လို့ မှတ်ယူရပါတယ်-

ပိုက်ဆံရတဲ့အပိုင်း (Issued at Fair Value element): ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးနဲ့ ထုတ်သလိုမျိုး၊ ကုမ္ပဏီက ပိုက်ဆံအသစ်ရတဲ့အပိုင်း။

အခမဲ့ပေးတဲ့အပိုင်း (Bonus element): ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးအောက် လျှော့ပေးလိုက်တဲ့အတွက်၊ Bonus Issue လိုမျိုး အခမဲ့ပေးလိုက်တဲ့ အပိုင်း။

ဒါကြောင့် Rights Issue ကို တွက်တဲ့အခါမှာ အဲ့ဒီ Bonus Element ကို Bonus Issue လိုပဲ Retrospectively adjust လုပ်ပေးရပါတယ်။

ဘယ်လိုလုပ်ရမလဲဆိုတာက ရှုပ်ထွေးတဲ့ Calculation (TERP တွက်တာ၊ Bonus Fraction တွက်တာ) တွေပါဝင်တဲ့အတွက် သီးသန့်ဥပမာတွေနဲ့ လေ့ကျင့်ဖို့လိုပါလိမ့်မယ်။ အဓိက မှတ်ထားရမှာက Rights Issue မှာ Bonus Element ပါနေလို့၊ Bonus Issue လိုပဲ Comparability အတွက် Adjustment လုပ်ရတယ်ဆိုတာပါပဲ။

EPS ဆိုတာက Ordinary Shareholder တွေအတွက် ကုမ္ပဏီရဲ့ စွမ်းဆောင်ရည်ကို တိုင်းတာပေးတဲ့ အရေးကြီးဆုံး ကိရိယာတစ်ခုပါ။ သူ့ကိုတွက်တဲ့အခါမှာ အမြတ်ငွေ (Earnings) ကို Ordinary Shareholder နဲ့ သက်ဆိုင်တာတွေပဲ ယူရသလို၊ ရှယ်ယာအရေအတွက် (Shares) ကိုလည်း အချိန်အလိုက်၊ Bonus/Rights Issue တွေရဲ့ သက်ရောက်မှုတွေကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားပြီး တွက်ချက်ရပါတယ်ဗျ။