علی دینی ترکمانی

🖊رنانی، وام‌گیری از باور نادرست شایگان و خاک به چشم روشنفکران پاشیدن (قسمت اول)

دکتر محسن رنانی در سخنرانی نهاد جامعه مدنی (واقع در سندیکای شرکت‌های ساختمانی) نکاتی طرح کرده است که چون سخن بخشی از جریان موسوم به روشنفکری ایران است، نمی‌توان بی‌تفاوت از کنارش عبور کرد. نکات مهم این سخنرانی که در جاهایی با عنوان " ما گند زده‌ایم" منتشر شده، به شرح زیر است:
۱. حاکمان اگر اشتباهی دارند، مقصر نیستند چون آنان برآمده از متن جامعه هستند
۲. به این اعتبار، روشنفکران، از زمان انقلاب مشروطه تاکنون، هدف اشتباهی را دنبال کرده اند. به جای نقد و اصلاح جامعه، به نقد حکومت‌ها پرداخته‌اند و به تعبیر داریوش شایگان، با این کار، "گند زده اند".
۳. حکومت‌ها در ایران اگر بهتر از جاهای دیگر نبوده‌اند، بدتر هم نبوده‌اند. مشکل در زیرساخت‌های سازنده‌ی جامعه چون مدرسه و خانواده است. بنابراین، مسیر صحیح برای نیل به توسعه، کنار گذاشتن ایده و مطالبه‌ی تغییر قدرت و پرداختن به اصلاح نهادهای مذکور است
۴. نفتی بودن اقتصاد موجب توسعه نیافتگی جامعه شده است.
در پردازش و اشاعه چنین باورهایی، محسن رنانی تنها نیست. مدافعان رویکرد تقلیل‌گرایی فرهنگی، چنین باورهایی را با زبان‌های متفاوت، پردازش می‌کنند که از زوایای مختلف جای نقد جدی دارد.

اول، از منظر نادیده گرفتن نقش "دولت ساختمان ساز". درست است که دولت‌ها ریشه در خاک جامعه دارند، اما، این واقعیت دالّ بر این نیست که دولت‌ توانایی ساختمان‌سازی جامعه را ندارد؛ دارد چون منابع اقتصادی و سیاسی و رسانه‌ای در دست آن‌ است؛ در دست روشنفکران خارج از ساخت قدرت نیست. به این اعتبار، متولی اصلی ساختمان‌سازی اجتماعی، دولت است. اما، دولتی می‌تواند از پس این مسئولیت مهم بر آید که کارآمد و توسعه خواه و دموکراتیک باشد با وجه مشخصه‌های خاص خودش: دارای سازمان درونی قوی باشد؛ چارچوب‌های سیاستی صحیح داشته باشد؛ الگوی حامی – پیرو اش در جهت برقراری ارتباط با نیروهای اجتماعی مختلف، در ورای دیدگاه‌های مذهبی و در ورای نوع رنگ پوست و نوع زبان‌شان و عقیده سیاسی‌شان، باشد. به تعبیر، ماکس وبر، چنین دولتی که مبتنی بر ضابطه است و نه رابطه، تخصص‌گرا و شایسته سالار است.
اگر دولت، چنین وجه مشخصه‌هایی را نداشته باشد، نظام آموزشی را در جهتی هدایت می‌کند که به تقویت الگوی حامی – پیروی مطلوبش، کمک کند؛ در جهت خلق پایگاه اجتماعی خود در اینده باشد. در چنین موقعیتی، تلاش روشنفکران برای اصلاح نهاد مدرسه، بدون توجه به تغییر ساخت قدرت و ابتنای آن بر مبنای مولفه‌های جامعه‌ی دموکراتیزه شده، به معنای آب در هاون کوبیدن است. نهاد مدرسه زمانی می‌تواند رعایت حقوق شهروندی را به کودکان و نوجوانان، آینده سازان جامعه، منتقل کند که مبتنی بر رویه‌های حکمرانی و مدیریتی صحیح شکل گرفته باشد. در غیر این‌صورت، به کارکرد نامطلوب خود ادامه می‌دهد و کاری از دست رویکرد تقلیل‌گرایی فرهنگی بر نمی‌آید.

دوم، شاید با طرح و اشاعه‌ی گفتمانی که می‌توان آن را محافظه‌کارانه نامید، بشود به نقش‌آفرینی اجتماعی پرداخت و مسیر تحولات آینده را تا حدی سمت و سو داد؛ اما، کارکرد چنین گفتمانی، تابعی از شرایط عینی حاکم بر جامعه است. به این اعتبار، داریوش شایگان، به نادرست، گمان می‌کرد که سلسله جنبان تمامی اتّفاقات مهم تاریخی رخ داده در گذشته‌ی ‌بلند بالای ایران زمین، خواست و مطالبه‌ی جامعه‌ی روشنفکری بوده است. روشنفکران، بازیگری در میان بازیگران مختلف بوده‌اند و هستند. در میان آنان که موسوم به روشنفکر بوده‌اند، همیشه، هم نیروهای محافظه کار وجود داشته است و هم نیروهای رادیکال. این‌که، کدام یک در هر مقطع تاریخی، نقش غالب را در گفتمان‌سازی اجتماعی پیدا کردند، تابعی از شرایط عینی و توازن نیروهای سیاسی، نقش عوامل مرتبط با تحولات جهانی، و همین‌طور عملکردهای توسعه‌ای حکومت‌ها بوده است.
برای مثال، بر باد رفتن بخش‌هایی از ایران در چارچوب عهدنامه‌های گلستان و ترکمن‌چای، و ناتوانی حکومت قاجار در تامین دولت – ملت مبتنی بر ایده‌ی قانون، زمینه را برای مشروعیت‌زدایی از آن و هژمونی گفتمان قانون‌گرا و مشروطه‌خواه فراهم کرد؛ گفتمانی که به ناچار معطوف به تغییر قدرت بود. در چنین شرایطی، طبیعی بود که انقلاب مشروطه شکل بگیرد و به بار بنشیند. برای تاسیس قانون و حکومت مبتنی بر قانون، راهی جز وادار کردن مظفرالدین شاه به صدور فرمان مشروطیت در سال ۱۲۸۵ نبود. همین طور، راهی جز ایستادن در برابر محمدعلی شاه نبود که با به توپ بستن مجلس در پی کنار گذاشتن قانون بود. (ادامه در صفحه بعد)
https://t.me/alidinee