سر بُریدۀ خورشید

مَه، پیرهن دریده می‌گرداند
کوکب، اشکی به دیده می‌گرداند
تا خون گرید زمانه بر قتل حسین
خورشید، سر بُریده می‌گرداند.
..
روزی که شه شهید بی فوج بماند
خورشیدِ نشاطِ عیش از اوج بماند
از دشت ملال، تندبادی برخاست
این چین به جبین بحر از موج بماند.

عنوان تبریزی
(سدۀ یازدهم ق)
●
منبع: جواهر الخیال، ۶۱؛
سرگذشت او: در تذکرۀ نصرآبادی، ج ۱، ۵۶۵
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

«قدم بر آتش»

ترکیب «قدم بر آتش داشتن» ترکیب زیبایی‌ست که در سه رباعی زیر به کار رفته. از برآیند این سه رباعی به ذهن متبادر می‌شود که این ترکیب به معنیِ نهایت بی‌‌تابی و بی‌قراری باشد. بی‌قراری و بی‌تابیی که در اثر رنجی غیرقابل‌تحمل و جانکاه به‌وجود آمده. درست مانند اینکه کسی پایش را روی آتش گذاشته باشد.


۱) دلبر ز وفا و مهر یکسر بگذشت
تا کار دلم ز دست دلبر بگذشت
چون دید کزو «قدم بر آتش» دارم
بگذاشت مرا و آبم از سر بگذشت.

#انوری، دیوان، به کوشش مدرس رضوی، جلد دوم / ۹۶۳

▪️▪️▪️

۲) ایا* دلم از فراق بی‌هوش مکن
رنج من سوخته فراموش مکن
چون من ز غمت «قدم بر آتش» دارم
تو با دگری دست در آغوش مکن.

*ظ: آیا
به گمانم غلط تایپی باشد و بدیهی است که اینجا «آیا» استفهامی نیست و صوت است. درست مانند «آوخ» در این بیت از ترجیع‌بند مشهور سعدی:
آیا که به لب رسیده جانم
آوخ که ز دست شد عنانم

#رضی‌الدین‌نیشابوری
اشعار بازیافتۀ‌ رضی‌الدین نیشابوری، تصحیح افشین عاطفی
#متون‌ایرانی، مجموعه رساله‌های فارسی و عربی از دانشوران ایرانی، به کوشش جواد بشری، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۰، دفتر یکم / ۸۹

▪️▪️▪️

۳) شب‌های فراق تو کمان‌کش باشد
صبح از برِ او چو تیر آرش باشد
وان شب که مرا با تو بتا خوش باشد
گوئی شب را «قدم بر آتش» باشد.

#کشف‌الاسرار میبدی، ج اول / ۷۱۰


@atefeh_tayyeh

#رباعی‌خوانی

> زنده‌یاد «حسین منزوی»
•

دستی که به دستِ من بپیوندد نیست
صبحی که به روی ظلمتم خندد نیست
زنجیر، فراوانِ فراوان، اما
چیزی که مرا به زندگی بندد نیست

عاشق به هوای دیدنت می‌آید
با شوقِ به بر کشیدنت می‌آید
آه، ای گلِ آتشین! شقایق! هشدار؛
این دست برای چیدنت می‌آید

خورشید سحرگه که به عالم تابید
در رهگذرش ذرّۀ کوچک را دید
کر خاک به افلاک شتابان می‌گفت:
ای عشق! مدد کن که رسم تا خورشید

بس مرثيه‌ها نوشته و آمده‌ام
غربت‌ها درنوشته و آمده‌ام
ای ساحلِ امن! تا رسیدن به تو، من
از توفان‌ها گذشته و آمده‌ام

زیبایی، دل‌فریب و زیبا، گُلِ من!
آری زیبا، ولی دریغا گلِ من!
گیرم که به هر برگ، بهاری داری
در پاییزم شکفتی امّا، گل من!

در چشمت آسمانِ بازی داری
با او از هر ستاره، رازی داری
افراشته گیسوانِ نیلی در باد
چون قامتِ فتح اهتزازی داری

ای سروِ بلندِ سرنگون افتاده
از تیشۀ ناگهان زبون افتاده
تا خونت کی ز تیشه دامان گیرد
آزادی! ای به خاک و خون افتاده!
•
•
> به نقل از کتابِ «گوشۀ تماشا»
> رباعی؛ از نیما تا امروز
> پژوهشِ #سیدعلی_میرافضلی
•
#رباعی #حسین_منزوی
•
> امروز، یکمِ مهرماه، زادروزِ زنده‌یاد «حسین منزوی»، غزل‌سرای نام‌دارِ روزگارِ ماست؛ زادۀ یکم مهرماهِ ۱۳۲۵، درگذشتۀ شانزدهمِ اردی‌بهشتِ ۱۳۸۳.
•

• @NaaKhaaNaa

کتاب چهارخطی

#معرفی_کتاب

نام سیدعلی میرافضلی با «کندوکاو در تاریخ رباعی فارسی» پیوند خورده است. او شاعر است. پیوند عاطفی با شعر دارد. تتبعاتش در شعر فارسی ریشه در نیازی روحی دارد. میرافضلی ستون رباعی‌پژوهی و فرد اکمل در این حوزه است. در این موضوع متن چاپ کرده، مقاله نوشته، نقد نوشته، در ردیابی رگ و ریشه رباعیات موی به دونیم شکافته است. او از پیشاهنگان سفینه‌پژوهی در زمانه ماست. کتاب «رباعیات خیام در منابع کهن» او مهم‌ترین کتاب در خیام‌پژوهی است. کتاب «شاعران قدیم کرمان» او از نمونه‌های خیلی خوب و کامیاب بازسازی و تکمیل دیوان‌های کهن شعر فارسی است. همین اواخر کتاب گرامی «جنگ رباعی» او در جایزه کتاب سال بحق شایسته تقدیر شناخته شد. درباره برخی از مندرجات «جنگ رباعی» یادداشت‌هایی نوشتم که منتشر شده است. از مقالات و آثار او بسیار آموخته‌ام . اگر مقالات و یادداشت‌هایش (مثلاً تعلیقاتی که بر رحیق‌التحقیق مبارکشاه به تصحیح دکتر پورجوادی نوشته)، گرد آید و برای‌شان نمایه‌های دقیق تهیه شود، از منابع مهم رباعی‌شناسی و سفینه‌پژوهی خواهد بود.
یک امتیاز میرافضلی متمرکز بودن تحقیقاتش به «رباعی» است و دیگر همّت بلندش در مراجعه به منابع چاپی و خطی؛ انبوهی جُنگ و سفینه و تذکره و دیوان خطی دیده و یادداشت برداشته است آن هم در روزگارانی که نسخه خطی و کتاب مثل نقل و نبات در اینترنت ریخته نبود و تحقیق دشوار بود. امتیاز دیگرش فروتنی محققانه و آغوش بازش برای اصلاح و تکمیل نوشته‌هایش است.
یادم نرود بنویسم که یک کتاب عالی او «گوشه تماشا»ست که درباره رباعی معاصر است. نشان می‌دهد او با همان ژرف‌کاوی و عشقی که به رباعیات کهن پرداخته، رباعیات معاصران را هم دیده و خوانده و بررسی کرده است. قدر این کتاب متأسفانه آن‌چنان که بایسته است شناخته نشده است.

"کتاب چهارخطی" مجموعه‌ای است از یادداشت‌هایی که میرافضلی در کانال تلگرامی چهارخطی نوشته است. کتابی خوش‌دست و خوش‌چاپ و خوش‌مضمون وخوش‌خوان. کتابی خوش درباره آفاق گسترده رباعی فارسی از قدیم تا روزگار ما. سرشار از مطالب تازه و آموزنده. مندرجات کتاب به نسبت یادداشت‌های کانال، در مواردی تهذیب و تکمیل شده است. "کتاب چهارخطی" خوانی گسترده و رنگارنگ است. محققانه است. نگاهی به فهرست منابع نشانگر غور و عمق پژوهش مؤلف است اما تحقیقِ این مرد محققِ فروتنِ کاردان، مثل میخ در چشم‌وچار خواننده فرونمی‌رود. آن‌قدر اعتماد به‌ نفس دارد که نخواهد خواننده‌ را با «ارجاعات و کتابشناسی‌های تزئینی» (تعبیر از استاد شفیعی کدکنی است) مرعوب و منکوب کند. نوشته میرافضلی مستند است و موجز. خودش نوشته که اقتضای پست‌های تلگرامی اختصار است. حق با اوست. به جز ابتکار و تحقیق و استناد به مآخذ معتبر،کوشیده شیرین و خوشایند بنویسد تا همگان بتوانند از تنوع مضامین و نکته‌سنجی‌های تیزبینانه و نثر روشن و دلپسند این یادداشت‌ها حظ و لذت ببرند. نقدها و نکته‌هایی که در کار کرده برای شاعران و منتقدان سودمند است.

"کتاب چهارخطی" را باید خواند تا در این وانفسا به برکت شعر فارسی لمحه‌ای حال خوش داشت.


https://t.me/n00re30yah

«بنیاد که بر باد بود، هیچ بود؛ مأخذ شماری از انتسابات غلط در رباعیات مهستی گنجوی» سیدعلی میرافضلی، گزارش میراث، شمارۀ ۷۶ – ۷۷، دورۀ سوم، پاییز – زمستان ۹۵ (انتشار بهار ۹۷)؛ ص ۱۵۰ - ۱۵۲

◙ بنیاد که بر باد بود، هیچ بود
مأخذ شماری از انتسابات غلط در رباعیات مهستی گنجوی

مهستی گنجوی، یکی از رباعی‌سرایان نامدار زبان فارسی است. دربارۀ زندگی او اطلاعات بسیار اندکی داریم و از قراین بر می‌آید که در اواسط قرن ششم هجری می‌زیست. در منابع حدود ۳۰۰ رباعی به اسم او نقل شده که یک سوم آن ممکن است از او باشد. این شعرها، اغلب در جُنگ‌ها و مجموعه‌های ادبی به اسم او نقل شده و تعداد زیادی از آنها، میان مهستی و دیگر شاعران مشترک است. بر اساس زندگی او و مناظراتش با امیر احمد، پسر خطیب گنجه که خود از شاعران قدیم است و همسر مهستی گنجوی پنداشته می‌شود، داستان مهستی و امیر احمد در قرن هفتم و هشتم هجری شکل گرفته و مؤلفِ آن را جوهری زرگر می‌دانند (رک. تاریخ گزیده، ۷۱۸ ؛ تذکره الشعراء، ۱۲۰).

اولین تلاش برای گردآوری رباعیات مهستی گنجوی، به اهتمام مرحوم طاهری شهاب صورت گرفت و کتاب او که تحت عنوان دیوان مهستی گنجوی در سال ۱۳۳۵ منتشر شد و به چاپ سوم هم رسید (۱۳۴۷ ش)، مشتمل بر ۱۶۹ رباعی است. منبع طاهری در نقل اشعار مهستی، اغلب تذکره‌ها و مجموعه‌های جدید بوده است، اما در میان آن‌ها، دو سه فقره از جُنگ‌های قدیمی هم به چشم می‌خورَد. از جملۀ این جُنگ‌ها، مجموعه اشعار شمارۀ ۹۰۰ کتابخانۀ مجلس است که در سدۀ هشتم هجری فراهم آمده و در آن صراحتاً نُه رباعی به اسم مهستی گنجوی آمده است. طاهری شهاب در پانوشت‌های کتاب خود، در دو مورد به این دستنویس اشاره کرده است (ص ۳۲، ۳۵)؛ اما همان طور که نشان خواهیم داد، حداقل مأخذ ده رباعی دیگر دیوان مهستی گنجوی هم همین دستنویس بوده است.

از آنجا که دیوان مهستی گنجوی پیشتاز بررسی‌های ادبی در مورد این بانوی رباعی‌سرا به شمار می‌رود، خواه ناخواه مورد استناد بسیار از محققان قرار گرفته است. حتی کتاب مهستی زیبا اثر فریتس مایز، ایران‌شناس سوئدی با همه وزن علمی آن، به دلیل عدم دسترسی عامۀ محققان ایرانی به اصل کتاب، نتوانست جایگزین این اثر گردد. طاهری شهاب علاوه بر عدم رعایت شیوۀ علمی گردآوری آثار پراکندۀ شاعران فاقد دیوان، و بی دقتی در رونویسی از منابع مورد رجوع خود، به بسیاری از منابع دست اول هم دسترسی نداشته است.

بعضی انتساب‌های نادرست که مرحوم طاهری شهاب در کتاب خود بنیان نهاده، مطابق شیوۀ مرضیۀ اغلب جویندگان و پژوهشگران٬ در منبع بعدی هم بدون وارسی صحت و سقم آن تکرار شده است. در اینجا ما برای اینکه سرنخ بنیان‌های خطا را در پژوهش‌های ادبی نشان دهیم، به ده فقره از رباعیات منسوب به مهستی گنجوی که نخستین بار از کتاب مرحوم طاهری شهاب وارد عرصۀ مطالعات ادبی شده، اشاره می‌کنیم و رد آن را در متون بعدی پی می‌گیریم.

(بخشی از مقالۀ «بنیاد که بر باد بود...»)
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

◙ تیر در تاریکی
(شکر و شکایت از هند در رباعیات دورۀ صفوی)

پیش از این، در دو یادداشت جداگانه که در همین کانال منتشر شد و شکل پیراستۀ آن در «کتاب چهارخطی» هم به چاپ رسید، بازتاب سفر هند را در رباعیات دورۀ صفوی بررسی کردیم. آن دو یادداشت، بیشتر به گلایه‌های شاعران می‌پرداخت و ناخشنودی آن‌ها از سفر به هند. اکنون قصد داریم به هر دو جنبۀ مثبت و منفی این رویداد به اتکا به جواهر الخیال محمد صالح رضوی بپردازیم.
محمد صالح رضوی، از ادبای اواخر قرن یازدهم هجری است و سه مجموعه رباعی پرداخته که جواهر الخیال، سرآمد آن‌هاست. جواهر الخیال، مجموعه‌ای است از رباعیات حدود ۳۵۰ شاعر که اغلب آن‌ها، از شاعران دورۀ صفوی هستند و ارزش این مجموعه نیز به همین رباعیات است و آنچه از شاعران قدیم (سده‌های پنجم تا نهم ق) در این مجموعه آمده، ارزش استنادی چندانی ندارد.
جواهر الخیال در ۲۱ باب تنظیم موضوعی شده است و هر باب نیز فصول جداگانه دارد. باب نهم مجموعه، به موضوع حرص و قناعت اختصاص دارد و فصل پنجم آن، «در باب هند» است. پرداختن به چنین موضوعی، نشان از حساسیت موضوع در نزد شاعران آن دوران، و حواس‌جمعی محمد صالح رضوی دارد. گنجاندن این فصل در بابی که در مورد حرص و قناعت است، گویای این است که محمد صالح رضوی، انگیزه‌های سفر شاعران را به هند بیشتر در چارچوب طمع‌ورزی آنان ارزیابی می‌کرده است. این فصل، ۹ رباعی دارد. برخی از این رباعیات، در دو یادداشت قبلی هم هست.
آنچه در این رباعیات قابل ذکر است، نخست انگیزه‌های مادی و معیشتی است. یعنی، یکی از عوامل اصلی سفر به هند، رسیدن به مال و منال و روبراه کردن اوضاع زندگی بوده است. در دو رباعی مهری آملی، «زر» کلمۀ کلیدی است؛ در یکی تمنای رسیدن به زر هست و در دیگری، تبعات این خواهش، و ناکامی در رسیدن به ثروت. در رباعی ملک حمزه، انگیزۀ دوم سفر به هند آشکار می‌شود و آن، بی اعتنایی به شاعران در ایران است. در رباعی او که با معماری دقیق کلمات همراه است، «هند جگرخوار» بر ایران از آن جهت ترجیح داده شده که در موطن شاعر، خبری از دلجویی هنرمندان نیست.
دیدار با سرزمین آرزوها، باعث سرخوردگی جمعی از شاعران مهاجر هم شده است. به این موضوع، به طور مبسوط در دو یادداشت قبلی پرداخته‌ایم. اصولاً مهاجرت، به تعبیر «وحدت قمی» (زنده در ۱۰۷۷ ق)، تیری در تاریکی است و نتیجۀ آن برای همگان یکسان نیست (مذکر اصحاب، ۴۵۲):
در هند نگردد همه کس صاحب حال
باشد همه جا کار به دست اقبال
تیری است که افکنند در تاریکی
هر کس که رود به هند از اهل کمال

در این نه رباعی، نگاه متفاوت مهاجران به پدیده وطن و مهاجرت به خوبی قابل شناسایی است. از شیفتگی به سرزمین تازه: «نا آمده را به هند موجود مدان»، تا سرخوردگی و بیزاری: «دوزخ طلبم اگر شود هند بهشت» و در میانۀ آنها، کسانی که قدردان موطن جدیدند و مهر سرزمین مادری را نیز از یاد نمی‌برند: «گر هند مرا پرورد از شیر و شکر/ کی مهر عراقم رود از سینه به‌در». این سه نگاه، هم اکنون نیز در بین مهاجرین ایرانی وجود دارد. باری، رباعیات جواهر الخیال را در پی می‌آوریم (دستنویس آستان قدس، ۸۲):

میرزا ابوالحسن وحی
در خوبی هند و مردمانش چه شک است
کز جود و سخا بخشش ایشان به لک است
دنیا چشم است و هند چون مردم چشم
پیداست که نور چشم از مردمک است.

ملک حمزه خان غافل
بیگانه نیَم تا چو غمم یاری هست
گر رفت ز دست سبحه، زناری هست
دلجویی حمزه گر به ایران نکنند
در پهلوی او هند جگرخواری هست.

شیخ شاه نظر قمشه‌ای
گر هند شود کعبه، شوم سوی کنشت
دوزخ طلبم اگر شود هند بهشت
خواهم ز غلط کردۀ خود برگردم
مانند نگاه غافل از صورت زشت.

میر سید علی مهری
در کشور ما که خوشه خرمن گردد
وین چرخ نشد به کام یک تن گردد
زر می‌طلبی به هند باید رفتن
در تاریکی، چراغ روشن گردد.

ابوطالب کلیم
طالب! گل این چمن به بُستان بگذار
بگذار که می‌شوی پشیمان، بگذار
هندو نبرد تحفه کسی جانب هند
بخت سیه خویش به ایران بگذار.

میرزا ابراهیم اردوبادی
گر هند مرا پرورد از شیر و شکر
کی مهر عراقم رود از سینه به‌در
هر چند ز دایه طفل می‌گیرد شیر
لیک از مادر نمی‌کند قطع نظر.

میر سید علی مهری
برفرق جهان ز بی‌نیازی تاجم
از فیض قناعت، نه ز استدراجم
شیطان به فریب زر به هندم می‌بُرد
می‌خواست به نان شب کند محتاجم.

آقا حسن وحدت
چون هم‌عددند هند و موجود و جهان
نا آمده را به هند موجود مدان
معدوم به هند آید و موجود شود
موجود شود کسی که آید به جهان!

عارف شیرازی
از بهر خدنگ عشق، جوشن کردن
کم نیست ز آتشکده گلشن کردن
جهدی باید ز هند رفتن به عراق
آسان نبود سواد روشن کردن.
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

مصراع آخر رباعی: هدیۀ خدایان!


ای شاه رسل که دادرس آمده‌ای
پیغمبر هر ناکس و کس آمده‌ای!
چون مصرع پیش کآخرش می‌گویند
پیشی به یقین، اگرچه پس آمده‌ای!

محسن تأثیر تبریزی
(درگذشتۀ ۱۱۲۹ ق.)
●
از پل والری نقل کرده‌اند که «مصراع اول، هدیۀ خدایان است»، و احتمالاً منظورش آن بوده که جنبۀ الهامی اولین سطری که بر خاطر شاعر وارد می‌شود، بسیار بالاست و به دلیل آنکه در فرایند آفرینش شعر به تدریج مرتبۀ خودآگاهی شاعر غلبه می‌یابد، از درصد خلوص الهام در مابقی سطرها کاسته می‌شود. بماند که این امر در همۀ شعرها و برای همۀ شاعران یکسان نیست. ما در مورد روش‌های فراهم آوردن زمینۀ فرود و ورود فرشتۀ الهام، سخنی نمی‌گوییم که آن جزو فوت و فن شاعران است!

باری، اگر به سخن والری اعتقاد داشته باشیم و مصراع اول را هدیۀ خدایان بدانیم، به هیچ وجه نمی‌شود مطمئن بود که مصراع نخست شعرهایی که می‌خوانیم، همان هدیۀ خدایان است! چرا که شاعران، در مرحلۀ نهایی کردن شعر، آن قدر کلمات وارده را بالا پایین و زیر و زبر می‌کنند که هدیۀ خدایان گاهی می‌رود لا‌به‌لای سطر و ستون‌های شعر گم و گور می‌شود.
تجربۀ شاعری من و مطالعۀ چندین هزار رباعی و گواهی چندین شاعر رباعی‌سرا، می‌گوید که هدیۀ خدایان در رباعی، مصراع آخر است! یعنی، اغلب رباعی‌سرایان، اول، مصراع چهارم رباعی را می‌گویند و بعداً برای آن سه مصراع دیگر، ردیف می‌کنند. گاهی یک مضمون گرم و گیرا، یک کشف شاعرانه، یک تصویر ناب، یک حس عاطفی زیبا، چندین وقت ذهن و ضمیر شاعر را به خود مشغول می‌دارد تا تبدیل ‌شود به یک مصراع. شاعر رباعی سرا، حیفش می‌آید که این عطیۀ خداوندی را بگذارد اول شعرش. اگر بگذارد، بعدش باید چه کار کند؟ آن سه مصراع دیگر باید چه قدر خلوص و انرژی داشته باشند که بتوانند خودشان را با مصراع اول همطراز کنند؟ بنابراین، راه حل شاعران در ۹۰ درصد موارد، جا دادن آن مصراع یگانه در مصراع چهارم است. مشکل است که بفهمیم اهمیت مصراع چهارم رباعی، باعث این مسئله شده یا این مسئله، به مصراع چهارم اهمیت داده است. پس، کاری به این بحث مهم فلسفی نخواهیم داشت و بی‌خیالش می‌شویم.

بنده، موضوع «مصراع چهارم رباعی» را در کتاب چهارخطی پیش کشیده‌ام و دیگر وارد مباحث آن مقاله نمی‌شوم. هنگام نگارش آن مطلب، رباعی محسن تأثیر تبریزی را ندیده بودم. ولی دو رباعی دیگر که گویای همین موضوع است، در کتاب هست، از جمله این رباعی با اهمیت ادایی یزدی (درگذشتۀ ۱۰۶۲ ق):
ارباب سخن، فکر رباعی چو کنند
اول گویند مصرع آخر را.

رباعی تأثیر تبریزی، کپی ضعیفی از رباعی ادایی یزدی است، ولی برای مستندسازی بحث ما و نشان دادن طرز تلقی شاعران از این موضوع مهم، ذکرش لازم است. منظور شاعر از مصراع پیش، همان هدیۀ خدایان است که اول بار به ذهن شاعر خطور می‌کند. درستش این بود که می‌گفت: چون مصرع پیش کآخرش می‌آورند. ولی به ضرورت وزن٬ و آسانگیری و کم‌همتی شاعر، بدین هیئت ناروا در آمده است. از رباعی بالا، و بسیاری از رباعیات دیروز و امروز تاریخ ادب فارسی، متوجه می‌شویم که خدایان به بعضی از شاعران، لطف چندانی نداشته‌اند!
●
منابع:
دیوان تأثیر تبریزی، ۷۸۴؛ کتاب چهار خطی، ۳۶۹ – ۳۷۴
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

شفیعی کدکنی؛ مثل درخت در شب باران

دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعر، منتقد، مصحح، مترجم و استاد دانشگاه تهران، زادۀ نوزدهم مهر ۱۳۱۸ در کدکن نیشابور است. اشراف و احاطۀ شفیعی کدکنی در چندین حوزۀ فرهنگ و ادب و عرفان در زبان پارسی و عربی، او را به شخصیتی یگانه، چند وجهی و جامع تبدیل کرده و نام و آوازۀ او را از مرزهای ایران فراتر بُرده است. در این یادداشت که به بهانۀ هفتاد و نهمین سال تولد ایشان فراهم آمده، نگاهی مجمل به جنبه‌های مختلف شخصیت او در حوزۀ شعر و پژوهش می‌افکنیم.

◙ شعر. به گفتۀ خود استاد شفیعی کدکنی، وی شاعری را از سن ۸ سالگی آغاز کرده و حدود هفتاد سال است که ذهن و ضمیرش درگیر شعر است. اولین مجموعه شعر ایشان در سال ۱۳۴۴ شمسی با عنوان «زمزمه‌ها» در مشهد به چاپ رسید که مشتمل بر غزل‌های دوران جوانی شاعر است. «شب‌خوانی»، دومین مجموعه شعر شفیعی کدکنی است که همان سال در مشهد چاپ شد و بیشتر به چارپاره‌ها و شعرهای نیمایی او اختصاص دارد. نام شفیعی کدکنی با مجموعه شعر «در کوچه‌ باغ‌های نشابور» (تهران، ۱۳۵۰) در شعر امروز بر سر زبان‌ها افتاد. شعر «سفر به خیر» این مجموعه (گون از نسیم پُرسید...)، یکی از چند شعر شاخص دهۀ پنجاه شمسی به شمار می‌رود و به حافظۀ بسیاری از دوستداران شعر فارسی راه یافته است.
از شفیعی کدکنی، تا پایان دورۀ پهلوی، هشت مجموعۀ شعر چاپ شد و بعد از آن، تا دو دهه خبری از شعرهای ایشان نبود. انتشار «هزارۀ دوم آهوی کوهی» در سال ۱۳۷۶ که در بردارندۀ پنج دفتر شعر است، به این سکوت خاتمه داد و بر همگان مشخص شد که شعر هیچ گاه دامن شفیعی کدکنی را رها نکرده است.
با اینکه در آثار شفیعی کدکنی ما با گونه‌های مختلف شعری از غزل و قصیده و قطعه و چهارپاره و رباعی و مثنوی سر و کار داریم، آنچه به شعرهای او تشخص بخشیده، نیمایی‌های اوست که در آغاز کار، از دل مکتب اخوان ثالث در شعر نیمایی بر آمد که پُلی بود بین خراسان و مازندران، و در ادامۀ مسیر، به تشخص و تازگی رسید.
برای کسی که با کارنامۀ درخشان آثار شفیعی کدکنی آشنایی دارد، همزیستی مسالمت آمیز شعر و پژوهش و مباحث نظری در کارهای او، امری شگفت‌آور تلقی می‌شود. سال‌ها پیش، یک‌بار از ایشان پُرسیدم که در کار شما، اولویت با شعر است یا تحقیق، شفیعی کدکنی فرمود: وقتی شعر وارد می‌شود، همۀ کارهای مرا تعطیل می‌کند.

◙ پژوهش. احاطۀ شگفت انگیز شفیعی کدکنی به مباحث ادبیات و عرفان و تاریخ فکر و فرهنگ ایرانی و اسلامی، ایشان را به یک متخصص بی بدیل این عرصه‌ها در دوران امروز بدل کرده است. در حوزۀ تصحیح و احیای متون ادبی و عرفانی، آثاری همچون «اسرار التوحید» و مجموعه آثار عطار نیشابوری، همچون «منطق الطیر»، «الهی نامه»، «اسرار نامه»، «مصیبت نامه» و «مختارنامه»، طراز تصحیح آثار گذشتگان را در نقطۀ باشکوهی نشانده است. مقدمه‌ها و تعلیقات این آثار، سرشار از نکته‌های بدیع و دریافت‌های تازه است.
در حوزۀ مباحث نظری، آثاری همچون «صور خیال در شعر فارسی»، «موسیقی شعر»، «رستاخیز کلمات» و «زبان شعر در نثر صوفیه»، پرتوی تازه بر شناخت تئوریک ادب فارسی افکنده است. تسلط دکتر شفیعی بر بلاغت کهن و نظریات نوین ادبی، باعث شده که بازخوانی ایشان از تاریخ ادبیات ایران، و نقد و بررسی و به‌گزینی آثار سنایی، انوری، عطار، حافظ، مولانا، بیدل دهلوی و حزین لاهیجی، برای مخاطب امروزی تبدیل به تجربه‌ای دلچسب از سفر در آفاق شعر فارسی و کشف و درک زوایا و ظرفیت‌های تازه‌ای از دیوان شاعران قدیم شود.
این رویکرد، در بازخوانی میراث عرفانی ایران در احوال و آثار پنج تن از پیران خراسان، یعنی بایزید بسطامی، ابوالحسن خرقانی، ابوسعید ابوالخیر، خواجه عبدالله انصاری و پیر جام نیز به نحو دیگری تکرار شده است. از نظر شفیعی کدکنی، عرفان چیزی نیست جز نگاه هنری و جمال‌شناسانه به الهیات و دین؛ و از این زاویه، به قرائت آثار عارفان قدیم ما و سیرت و سلوک معنوی آن‌ها پرداخته است.
در حوزۀ شعر امروز، دیدگاه‌های شفیعی کدکنی در اثر قابل تأمل «با چراغ و آینه» (تهران، ۱۳۹۱) با عنوان فرعی «در جستجوی ریشه‌های تحول شعر معاصر ایران»، در محافل ادبی بازتاب‌های زیادی داشت و نقدهای مختلفی بر انگیخت؛ به خصوص آنجا که در مورد احمد شاملو با صراحت بیشتری سخن گفته است. نظرات شفیعی کدکنی در مورد نیما یوشیج و پرویر ناتل خانلری، به همین اندازه بحث برانگیز بوده و دامنۀ مباحث به نشریات و شبکه‌های اجتماعی نیز کشیده شده است.
در حوزۀ ترجمۀ نیز چه از زبان عربی و چه از زبان انگلیسی، آثار متعددی از شفیعی کدکنی منتشر شده که مجال پرداختن به آن‌ها در این نوشتار نیست.
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

▫️توضیح و تعذیر
خانم سلیمی دبیر محترم سرویس ادب و هنر ایبنا تماس گرفتند و توضیح دادند که آن مطلب مربوط به سال قبل بوده که بازنشرشده و ربطی به یادداشت امسال ندارد. زیر خبر، تاریخ آن نیز هست که صحت گفتار ایشان را نشان می‌دهد. یادداشت جدید را نیز ساعتی بعد از درج مطلب چهارخطی، در سایت قرار داده‌اند که موجب سپاس است. به نظرم، در این ماجرا سوء تفاهمی شکل گرفته که مقصرش در وهلۀ اول خود من هستم و ریشه در برخی رفتارهای قبلی خبرنگاران دارد. حکایت همان مارگزیده است. در اینجا، از خانم میرغیاثی که نقشی در این ماجرا نداشتند، عذرخواهی می‌کنم. لینک مطلب را اینجا می‌گذارم و برای استاد شفیعی کدکنی، عمری با برکت طلب می‌کنم.

http://www.ibna.ir/fa/doc/note/266231

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

کتاب چهارخطی | سیدعلی میرافضلی

yon.ir/2Oc2j

به نام خدا
کارگاه آموزش تخصصی رباعی سرایی توسط جلیل صفربیگی

1-آموزش تخصصی رباعی سرایی به صورت مجازی وغیرحضوری است
2-مدت زمان دوره ،سه ماه می باشد
3-پس ازپایان مدت دوره،به مدت شش ماه پشتیبانی صورت خواهد گرفت
4-شرکت کننده می تواند در هر ساعتی از روز ،هشت صبح تا هشت شب،ازپشتیبانی آنلاین بهره مند شود.نقد وبررسی رباعی های اعضا،ارائه تمرینات وراه کارهای عملی مختلف،و راهنمایی های لازم به صورت روزانه ارائه می شود
5-نشر رباعی های شاخص شرکت کنندگان در فضای مجازی ،کانال ها وگروه های ادبی ،انجمن های معتبر کشور ،ومعرفی شاعران ازاهداف کارگاه است.
6-پس از پایان دوره درصورت عدم رضایت شرکت کننده به هردلیلی،تمام شهریه عودت داده خواهدشد
7-درصورت عدم تحقق اهداف دوره به تشخیص اینجانب،بازهم تمام وجه پرداختی به عنوان شهریه،عودت داده خواهدشد
8-درپایان دوره وپس ازگذشت مدتی از دوره ،کتاب گزیده رباعی شرکت کنندگان(حداقل 30 رباعی ازهرشاعر) با مقدمه وگزینش حقیر دریکی ازنشرهای معتبرکشور منتشر خواهد شد وبه هریک از شرکت کنندگان معادل حداقل هشتاد درصد هزینه پرداخت شده برای دوره،کتاب تقدیم خواهد شد
9-شرط شرکت در دوره ارائه ی رزومه وسابقه ی ادبی و ارسال حداقل پنج قطعه شعر-درهرقالبی باشد ایرادی ندارد-وتایید ازسوی اینجانب است.شرکت کنندگان حتما باید با عروض و قافیه واصول اولیه شاعری آشنایی کامل داشته باشند و حداقل سابقه یک سال سرایش در یکی ازقالب های کلاسیک شعر فارسی را داشته باشند.پس ازتایید و واریز شهریه ،دوره آموزش آغازخواهد شد
10-این کارگاه برای تعداد محدودی برگزارخواهد شد .
11-هدف ازبرگزاری این دوره شناسایی،معرفی و پرورش شاعران رباعی سرای اصیل ومعرفی سرآمدان وسرمایه های رباعی به شعر معاصر است
12-درصورت تمایل به شرکت دردوره ،رزومه ی مختصرادبی به همراه پنج قطعه شعر خود را به @js471 ارسال کنید.
13-پس ازبررسی سابقه ی شعری واستعداد سنجی،حداکثرپس از 24ساعت نتیجه به اطلاع متقاضی خواهد رسید.
14-آموزش ها به صورت خصوصی است وهیچ کدام ازشرکت کنندگان در دوره از نام ونشان وتعداد شرکت کنندگان دیگر باخبر نخواهند شد و برای هر شرکت کننده آموزش های خصوصی متناسب با استعداد ،ظرفیت ،سطح شعری،پیشرفت ویاعدم پیشرفت او ارائه خواهد شد .

🍀🍀🍀


@kar471
@js313

💠 از رباعیات بیدل

هر بلهوس از ننگ نیاید بیرون
هر آینه از زنگ نیاید بیرون
هر دل ندهد خبر ز کیفیت عشق
این شعله ز هر سنگ نیاید بیرون

🔻 توضیح: منظور از شعله‌ای که از سنگ بیرون می‌آید، جرقه‌ای است که با سنگ آتش‌زنه ایجاد می‌شده است. بر اساس همین قضیه، در شعر بیدل شعله یا آتش یا شرر با سنگ ارتباط محکمی دارد. به واقع سنگ منبع آتش دانسته می‌شود و همین، تصویرهای بسیاری در شعر او ایجاد کرده است.
هر که دیدیم از تعلق در طلسم سنگ بود
یک شرر آزاده‌ای، از خود جدایی، بر نخاست
و دقت در این نکته، معنی بسیاری از بیت‌های بیدل را روشن می‌کند، مثل این بیت:
از طبع شوخ‌، این همه در بند کلفتیم‌
بستند چون شرار، به سنگ آشیان ما
اینجا می‌گوید مثل شرار (جرقۀ آتش) آشیان ما را به سنگ بسته‌اند، یعنی آرامش نداریم. ولی چرا آشیان را به سنگ بسته‌اند؟ چون شرار از سنگ بیرون می‌آید.

#خانه_آینه
#رباعی_بیدل
@khanehayeneh

این هم تقدیر گرایی در فرهنگ ما:
چون دایره گر محیط پیمای شوی
چون نقطه اگر ساکن یک جای شوی
از قسمت خویش دست بیرون نبری
ور چون سر پرگار همه پای شوی
@jafarian1964

ـ به همین کوتاهی: از رباعی تا شعر کوتاه (مجموعه مقاله، نقد و گفتگو). کرمان، نشر نون، ۱۳۹۲، ۳۰۴ صفحه

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

◙ به همین کوتاهی

ـ به همین کوتاهی: از رباعی تا شعر کوتاه (مجموعه مقاله، نقد و گفتگو). کرمان، نشر نون، ۱۳۹۲، ۳۰۴ صفحه

شعر كوتاه فارسي، هم از پشتوانه يك سنت غني و دراز دامن - در ادبيات رسمي و فرهنگ شفاهي - بر خوردار است و هم با اقتضاي زمانه همراهي دارد و خود را با شتاب و شيوه دنياي جديد سازگار كرده است. بعضي قالب‌هاي كهن شعر فارسي مثل رباعي، در عصر حاضر همچنان به حضور و حيات خود ادامه داده‌اند و اشعار كوتاه متعلق به ادبيات عاميانه و بومي‌سرودهاي كوتاه نيز به رغم تسلط فرهنگ شهري، به دليل صميمیت زبان و غناي عاطفي و تصويري‌شان همچنان خوانندگان و خواهندگان خودشان را حفظ كرده‌اند.
كتاب حاضر، در قالب مقالات جداگانه، به بررسي گونه‌هاي مختلف شعر كوتاه از گذشته تا امروز مي‌پردازد؛ از رباعيات خيام و عطار گرفته تا شعرهاي كوتاهي كه در سال‌هاي اخير منتشر شده است؛ و نيم نگاهي هم به نقد و معرفي جريان جهاني شعر كوتاه از رهگذر ترجمه‌هاي صورت گرفته دارد. اين مقالات، از سال 1375 تا امروز، در نشريات مختلف به چاپ رسيده است و باز نشر آنها در قالب كتاب، مي‌تواند به شناخت شعر كوتاه فارسي و چالش‌ها و مسايل آن و جريان مسلطي كه امروزه مورد اقبال نسل جوان قرار گرفته است، كمك كند. به همين كوتاهي، در سه فصل تنظيم شده و در بردارنده ده مقاله، 11 نقد و بررسي و سه گفتگو است.

برای آشنایی با مباحث کتاب، فایل پی دی اف فهرست و مقدمۀ کتاب، و تصویر مقالۀ «پیشینۀ شعر کوتاه در زبان فارسی» جداگانه تقدیم می‌شود.

●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

به همین کوتاهی، تصویر فهرست و مقدمۀ کتاب

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

«پیشینۀ شعر کوتاه در زبان فارسی»، سید علی میرافضلی، به همین کوتاهی، ص ۱۵ - ۲۴

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

◙ رباعی ربایی!
(جدل بر سر نام رباعی)

آن قالبی که امروزه به نام رباعی می‌شناسیم، بیش از هزار سال است که به همین نام، یعنی رباعی، در بین شاعران و ادبای ایرانی شهرت دارد. ابوالحسن علی باخرزی (مقتول در ۴۶۷ ق) که صاحب مجموعه‌ای از رباعیات فارسی به نام طرب‌‌نامه بوده، در دمیة القصر، این قالب را همه جا رباعی نامیده و نمونه‌ای از رباعیات عربی که به شیوۀ اشعار فارسی ردیف دارند، نقل کرده است (موسیقی شعر، ۴۶۸). ابونصر احمد بخاری در ۴۷۵ هجری قمری، در تاج القصص خود، نمونه‌هایی از رباعیات کهن فارسی آورده و آن‌ها را رباعی نامیده است (ج ۲، ۷۴۰).

در متون کهن، در نقل رباعی به عنوان شاهد سخن یا غیر آن، بارها و بارها از واژۀ «بیت» استفاده شده، اما این اطلاق منحصر به قالب رباعی نیست و گاهی اشعار غیر رباعی نیز «بیت» نامیده شده است. دوبیتی و ترانه، از دیگر نام‌های رایج رباعی است. شواهد زیادی داریم که قدما، رباعی را «ترانه» می‌نامیدند (رک. رباعی و رباعی سرایان، ۶۲ – ۶۹). به گفتۀ شمس قیس رازی، «ترانه» به ملحونات وزن رباعی گفته می‌شود و رباعی مجرد (یعنی بدون موسیقی) «دوبیتی» نام دارد (المعجم، ۱۱۵).

از آنجا که ما قالبی به اسم «دوبیتی» هم داریم و آن هم ترانه نامیده می‌شود، اطلاق این دو اسم به رباعی، موجب انحراف ذهن مخاطبین و سر درگمی آن‌ها می‌شود؛ مگر آنکه نسبتی به دنبالۀ آن‌ها بیاید که به خواننده کمک کند که بفهمد منظور رباعی است یا دوبیتی. در نامگذاری دوبیتی‌های بابا طاهر و رباعیات خیام، از لفظ ترانه، به صورت مشترک استفاده می‌شود. خوانندۀ عادی و نا آشنا به اصطلاحات خاص ادبی، چندان در قید تفکیک و شناخت این دو قالب بر نمی‌آید و گمان می‌کند که بابا طاهر و خیام، هر دو ترانه‌سرا هستند. «ترانه»، در چند دهۀ اخیر به کلامی گفته می‌شود که با موسیقی همراه است و «ترانه سرا» کسی است که شعری ویژۀ موسیقی می‌گوید. در این اطلاق، وزن و قالب «ترانه» اهمیت چندانی ندارد.

در دوران معاصر، بعضی ادبا، معادل‌هایی برای رباعی وضع کرده‌اند که در بین عام و خاص اقبال چندانی نیافته است: چهارگانی، چهارخانه، چهاردانه و چارانه. عدد چهار، وجه مشترک همۀ این برابر نهاده‌هاست. تازه‌ترین تلاش بی حاصل برای ایرانی کردن نام رباعی، از آن آقای فیض شریفی، منتقد و نویسنده است. ایشان در کتابی که اخیراً با نام «خیام و پسا خیامیان» منتشر کرده (تهران، انتشارات نگاه)، رباعی را همه جا «ربایی» نامیده است. ایشان در مقدمه هیچ گونه توضیح بابت این انتخاب نداده‌اند، اما در زیرنویس یکی از صفحات کتاب آورده‌اند: «ربایی، به معنی روا بودن، آواز سوزناک و ربایندگی، یا به معنی عنوانی است که بر پیشانی کتاب نهاده‌ایم. رباعی واژه‌ای عربی است که خود پژوهشگران عرب آن را ترانه یا دوبیتی فارسی نامیده‌اند» (ص ۱۰، پانوشت ۲).

این پیشنهاد جدید، می‌تواند در کنار سایر پیشنهادها، در معرض قضاوت اهل دانش و ادب قرار گیرد. اما نکته اینجاست که جناب فیض شریفی، به نیابت از همۀ نویسندگان و پژوهشگران تصمیم گرفته‌اند این واژه برساخته را، جایگزین همۀ «رباعی»های متون قبلی کنند. ایشان در همۀ نقل قول‌های کتاب، بر خلاف رسم امانت‌داری، هر جا کلمۀ رباعی دیده‌اند، از زبان هر کس که بوده، آن را تبدیل کرده‌اند به ربایی! و به نظر بنده، دچار «رباعی رُبایی» شده‌اند. کار ایشان، بدان می‌ماند که فردی سره‌گرا، از کلمۀ «فیض» خوشش نیاید و تصمیم بگیرد «بهره» را جایگزین آن کند. بعد به جای آنکه، سلیقه‌اش را در نوشته‌های خودش اجرا کند، آن را به نوشته‌های دیگران هم تعمیم دهد و هنگام نقل قول از کتاب‌های متعدد آقای فیض شریفی، «بهره شریفی» را نویسندۀ آن کتب معرفی کند؛ مثلاً بنویسد: خیام و پساخیامیان، نوشتۀ بهرۀ شریفی! قطعاً اعمال نظر آقای فیض شریفی در تغییر دلبخواهی عبارات دیگران، به همین اندازه، هم خنده‌دار است و هم باعث تأسف.
در مورد محتوای کتاب «خیام و پسا خیامیان» نقد و نظری دارم که در گفتاری جداگانه آن را می‌آورم.
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

◙ رُبّای/ رباعی
یادداشت آقای علی اصغر ابراهیمی وینیچه

در مورد مطلب آخر کانال چهار خطی و عنوانی که آقای شریفی برای این قالب انتخاب کرده اند و البته توجیه و توضیح ایشان نظری ندارم. فقط خواستم یادآور شوم که در ورزنه اصفهان در شب عروسی و در بدرقه عروس و داماد قطعه شعرهایی بر وزن رباعی می‌خوانند که در گویش محلی به آن رُبّای (robbay) گفته می‌شود.
موضوعی که در این رابطه دارای اهمیت است اینکه مردم ورزنه به یکی از لهجه‌های پهلوی صحبت می‌کنند و احتمال دارد این کلمه بیشتر از معنی عربی رباعی دارای اهمیت باشد. نوعی وزن هم در این لهجه وجود دارد که قابل تحقیق است. برای نمونه عرض می کنم مثلی در ورزنه هست که می‌گوید: توره یا رِه شووِه یا غو کِشووه که ما می‌گیم: شاغال (شغال) یا میدوه یا غو میکشه که هر دو به یک معنی و به نوعی هم وزن اند . این امکان را نباید غیر محتمل دانست که این وزن و این اسم (رباعی) نسبت به شعر و وزن عروضی عرب متقدم‌تر نباشد.
●●

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4