هر روز به منزلی و هر شب جایی
مصراع مثلگونۀ « هر روز به منزلی و هر شب جایی»، نخستین بار به صورت منفرد، و به عنوان شاهد سخن یا تزیین کلام، در تعدادی از متون نثر پارسی مثل تاریخ جهانگشای دیده شده است. رباعیی که این مصراع از آن گلچین شده، متأسفانه به دست ما نرسیده است. نحوۀ کاربرد این مصراع در رباعیی از عبید زاکانی، نشان میدهد که رباعیی مورد نظر یا مصراعی که از آن برخاسته، در بین ادبا شهرت داشته است. زیرا روش عبید در رباعیات هزلآمیزش، نقیضهسازی با اشعار مشهور و زبانزد است. تکرار این مصراع در رباعیات مولانا و سلمان ساوجی، به گونۀ تضمین، تأکیدی است بر شهرت شعر در ادبیات قدیم ما.
ما اگرچه به اصل رباعی دست نیافتهایم، ولی چند رباعی که آن را وام ستاندهاند، شناسایی کردهایم و در اینجا عرضه میداریم.
جانم، دارد ز عشق جانافزایی
از سوداها، لطیفتر سودایی
وز شهر تنم، چو لولیان آواره ست
هر روز به منزلی و هر شب جایی
..
ماییم در این زمان، زمین پیمایی
بگذاشته هر شهر به شهرآرایی
چون کشتی یاوه گشته در دریایی
هر روز به منزلی و هر شب جایی
مولانا
درگذشتۀ ۶۷۲ ق.
●
پرسید غریبشاه چون شیدایی
احوال حرم ز محرمی دانایی
گفتا که جماع میدهد در شیراز
هر روز به منزلی و هر شب جایی!
عبید زاکانی
درگذشتۀ ۷۷۲ ق.
●
ای در سر من ز عشق تو سودایی
وی در دل من ز شور تو غوغایی
اندر پی وصل تو همیگردم زار
هر روز به منزلی و هر شب جایی
سلمان ساوجی
درگذشتۀ ۷۷۸ ق.
●
هر آب که ده روز بمانَد جایی
گندیده شود، اَر بود او دریایی
چون آب روان باش، روان باش، روان
هر روز به منزلی و هر شب جایی
سلیمی تونی
درگذشتۀ ۸۵۴ ق.
●
رباعی دوم مولانا، در نزهة المجالس، به شکل زیر روایت شده است:
ماییم زمانه را زمین پیمایی
بگذاشته هر شهر به شهرآرایی
بی دیده و دل، بمانده در سودایی
تن جایی و دل جایی و دلبر جایی
در کتاب التوسل الی الترسل، مصراع دوم و چهارم رباعی در قالب یک بیت در آمده است:
بگذاشته هر شهر به شهرآرایی
تن جایی و دل جایی و دلبر جایی.
●
در متون متآخر هم گاهی به این مصراع استشهاد شده است؛ از جمله در منتخب التواریخ بدایونی که نشان دهندۀ استمرار تاریخی این کلام در ذهن ادبای ماست.
●
منابع:
تاریخ جهانگشای، ج ۳، ۱۰؛ کلیات شمس، ج ۸، ۳۲۹ – ۳۳۰؛ دیوان عبید زاکانی (چاپ محجوب)، ۲۱۷؛ جُنگ رباعی، ۵۳۶؛ متون ایرانی، دفتر سوم، ۶۷۹؛ نزهة المجالس، ۲۲۷؛ التوسل الی الترسل، ۳۵۲؛ منتخب التواریخ، ج ۲، ۱۵۸
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
مصراع مثلگونۀ « هر روز به منزلی و هر شب جایی»، نخستین بار به صورت منفرد، و به عنوان شاهد سخن یا تزیین کلام، در تعدادی از متون نثر پارسی مثل تاریخ جهانگشای دیده شده است. رباعیی که این مصراع از آن گلچین شده، متأسفانه به دست ما نرسیده است. نحوۀ کاربرد این مصراع در رباعیی از عبید زاکانی، نشان میدهد که رباعیی مورد نظر یا مصراعی که از آن برخاسته، در بین ادبا شهرت داشته است. زیرا روش عبید در رباعیات هزلآمیزش، نقیضهسازی با اشعار مشهور و زبانزد است. تکرار این مصراع در رباعیات مولانا و سلمان ساوجی، به گونۀ تضمین، تأکیدی است بر شهرت شعر در ادبیات قدیم ما.
ما اگرچه به اصل رباعی دست نیافتهایم، ولی چند رباعی که آن را وام ستاندهاند، شناسایی کردهایم و در اینجا عرضه میداریم.
جانم، دارد ز عشق جانافزایی
از سوداها، لطیفتر سودایی
وز شهر تنم، چو لولیان آواره ست
هر روز به منزلی و هر شب جایی
..
ماییم در این زمان، زمین پیمایی
بگذاشته هر شهر به شهرآرایی
چون کشتی یاوه گشته در دریایی
هر روز به منزلی و هر شب جایی
مولانا
درگذشتۀ ۶۷۲ ق.
●
پرسید غریبشاه چون شیدایی
احوال حرم ز محرمی دانایی
گفتا که جماع میدهد در شیراز
هر روز به منزلی و هر شب جایی!
عبید زاکانی
درگذشتۀ ۷۷۲ ق.
●
ای در سر من ز عشق تو سودایی
وی در دل من ز شور تو غوغایی
اندر پی وصل تو همیگردم زار
هر روز به منزلی و هر شب جایی
سلمان ساوجی
درگذشتۀ ۷۷۸ ق.
●
هر آب که ده روز بمانَد جایی
گندیده شود، اَر بود او دریایی
چون آب روان باش، روان باش، روان
هر روز به منزلی و هر شب جایی
سلیمی تونی
درگذشتۀ ۸۵۴ ق.
●
رباعی دوم مولانا، در نزهة المجالس، به شکل زیر روایت شده است:
ماییم زمانه را زمین پیمایی
بگذاشته هر شهر به شهرآرایی
بی دیده و دل، بمانده در سودایی
تن جایی و دل جایی و دلبر جایی
در کتاب التوسل الی الترسل، مصراع دوم و چهارم رباعی در قالب یک بیت در آمده است:
بگذاشته هر شهر به شهرآرایی
تن جایی و دل جایی و دلبر جایی.
●
در متون متآخر هم گاهی به این مصراع استشهاد شده است؛ از جمله در منتخب التواریخ بدایونی که نشان دهندۀ استمرار تاریخی این کلام در ذهن ادبای ماست.
●
منابع:
تاریخ جهانگشای، ج ۳، ۱۰؛ کلیات شمس، ج ۸، ۳۲۹ – ۳۳۰؛ دیوان عبید زاکانی (چاپ محجوب)، ۲۱۷؛ جُنگ رباعی، ۵۳۶؛ متون ایرانی، دفتر سوم، ۶۷۹؛ نزهة المجالس، ۲۲۷؛ التوسل الی الترسل، ۳۵۲؛ منتخب التواریخ، ج ۲، ۱۵۸
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
■ «کتاب چهار خطی»: کندوکاوی در تاریخ رباعی فارسی، سید علی میرافضلی، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۹۷، ۴۱۲ ص
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
■ «کتاب چهار خطی» در راه نمایشگاه کتاب تهران
«کتاب چهارخطی»، نوشتۀ سید علی میرافضلی، اردیبهشت ماه امسال در سی و یکمین نمایشگاه کتاب تهران عرضه خواهد شد.
این کتاب، مجموعۀ ۱۰۱ یادداشت کوتاه در مورد رباعیات قدیم و جدید فارسی است که در ۴۱۲ صفحه توسط انتشارات سخن منتشر شده و قرار است در نمایشگاه کتاب تهران عرضه شود.
این یادداشتها، صورت پیراستۀ مطالبی است که طی دو سال گذشته در کانال «چهار خطی» انتشار یافته و از نقد و نظر صاحبنظران بهرهمندی یافته است. تنظیم بسیاری از یادداشتهای کتاب، به اقتضای بستر انتشار اولیۀ آنها در فضای مجازی، و محدودیت حجم حروف قابل انتشار در هر مطلب، صورت اجمال دارد. در نسخۀ چاپی، ساختار اولیۀ یادداشتهای کانال «چهار خطی» ، بهجای مانده و نکات تکمیلی بدانها افزوده شده است.
در یادداشت پشت جلد کتاب آمده است:
تاریخ رباعی فارسی، سرشار از اُفت و خیز و فراز و فرود است و مرور این تاریخ پُر برگ و بار، رنج و لذّتی توأمان دارد؛ رنج سفر در سنگلاخ تجربههای ناشناخته و راههای ناپیموده و لذّت مجاورت روح با پارهای از بهترین آفریدههای ذهن بشر که در قالب چهار سطر موجز عرضه شده است.
کتاب چهار خطی، مجموعۀ ۱۰۱ یادداشت کوتاه است که طیف متنوّعی از موضوعات را در حوزۀ رباعی فارسی در بر میگیرد و دامنهای هزارساله را از طلیعۀ تاریخ رباعی تا رباعی دهۀ نود شمسی پوشش میدهد؛ از سیر تحول و پیشینۀ مضامین و روش پردازش موضوعات شعری و نحوۀ تأثیرپذیری شعرا از یکدیگر و ترجمۀ رباعیات از فارسی به عربی و بالعکس گرفته تا شیوهها و شگردهای رباعی نویسی و تحول تشبیهات و استعارات و توجه رباعیسرایان به موضوعات تفننی و حاشیههای تاریخی. در کنار اینها، تحلیل مقاطعی از تاریخ رباعی فارسی و بررسی موضوعاتی همچون رباعیات سرگردان و سرقات شعری و تبیین وجوه ساختاری رباعی، معرفی شاعران گمنام و سیر تحول واژگان و اصطلاحات و امثال و کنایات نیز مورد توجه قرار گرفته است.
سعی شده است در این نوشتارها، بررسی سایه روشن تاریخ رباعی با نگاهی تازه صورت گیرد، و نکات و یافتههای جدید به گونهای عرضه شود که هم برای اهل فن جذابیّت داشته باشد و هم علاقهمندان شعر فارسی آنها را خوش دارند. این کتاب، تاریخ رباعی فارسی یا دربارۀ رباعی نیست. بلکه اندوختهای است که از رهگذر بررسی رباعیات کهن و جدید فراهم آمده است و مطالعۀ آنها، چشم انداز متفاوتی از تاریخ دراز دامن و پُر مسئلۀ رباعی به دست میدهد.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
«کتاب چهارخطی»، نوشتۀ سید علی میرافضلی، اردیبهشت ماه امسال در سی و یکمین نمایشگاه کتاب تهران عرضه خواهد شد.
این کتاب، مجموعۀ ۱۰۱ یادداشت کوتاه در مورد رباعیات قدیم و جدید فارسی است که در ۴۱۲ صفحه توسط انتشارات سخن منتشر شده و قرار است در نمایشگاه کتاب تهران عرضه شود.
این یادداشتها، صورت پیراستۀ مطالبی است که طی دو سال گذشته در کانال «چهار خطی» انتشار یافته و از نقد و نظر صاحبنظران بهرهمندی یافته است. تنظیم بسیاری از یادداشتهای کتاب، به اقتضای بستر انتشار اولیۀ آنها در فضای مجازی، و محدودیت حجم حروف قابل انتشار در هر مطلب، صورت اجمال دارد. در نسخۀ چاپی، ساختار اولیۀ یادداشتهای کانال «چهار خطی» ، بهجای مانده و نکات تکمیلی بدانها افزوده شده است.
در یادداشت پشت جلد کتاب آمده است:
تاریخ رباعی فارسی، سرشار از اُفت و خیز و فراز و فرود است و مرور این تاریخ پُر برگ و بار، رنج و لذّتی توأمان دارد؛ رنج سفر در سنگلاخ تجربههای ناشناخته و راههای ناپیموده و لذّت مجاورت روح با پارهای از بهترین آفریدههای ذهن بشر که در قالب چهار سطر موجز عرضه شده است.
کتاب چهار خطی، مجموعۀ ۱۰۱ یادداشت کوتاه است که طیف متنوّعی از موضوعات را در حوزۀ رباعی فارسی در بر میگیرد و دامنهای هزارساله را از طلیعۀ تاریخ رباعی تا رباعی دهۀ نود شمسی پوشش میدهد؛ از سیر تحول و پیشینۀ مضامین و روش پردازش موضوعات شعری و نحوۀ تأثیرپذیری شعرا از یکدیگر و ترجمۀ رباعیات از فارسی به عربی و بالعکس گرفته تا شیوهها و شگردهای رباعی نویسی و تحول تشبیهات و استعارات و توجه رباعیسرایان به موضوعات تفننی و حاشیههای تاریخی. در کنار اینها، تحلیل مقاطعی از تاریخ رباعی فارسی و بررسی موضوعاتی همچون رباعیات سرگردان و سرقات شعری و تبیین وجوه ساختاری رباعی، معرفی شاعران گمنام و سیر تحول واژگان و اصطلاحات و امثال و کنایات نیز مورد توجه قرار گرفته است.
سعی شده است در این نوشتارها، بررسی سایه روشن تاریخ رباعی با نگاهی تازه صورت گیرد، و نکات و یافتههای جدید به گونهای عرضه شود که هم برای اهل فن جذابیّت داشته باشد و هم علاقهمندان شعر فارسی آنها را خوش دارند. این کتاب، تاریخ رباعی فارسی یا دربارۀ رباعی نیست. بلکه اندوختهای است که از رهگذر بررسی رباعیات کهن و جدید فراهم آمده است و مطالعۀ آنها، چشم انداز متفاوتی از تاریخ دراز دامن و پُر مسئلۀ رباعی به دست میدهد.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
Forwarded from کانال رسمی وحید دانا
چشمانِ تو خود ، نمازِ بارانِ من است
پاییز و زمستان و بهارانِ من است
آیینۂ روزهای تنهاییِ من !
پایانِ تماشایِ تو ، پایانِ من است
وحید دانا
@vahid_dana
پاییز و زمستان و بهارانِ من است
آیینۂ روزهای تنهاییِ من !
پایانِ تماشایِ تو ، پایانِ من است
وحید دانا
@vahid_dana
خرمن خرمن مشک
زلفش بکشی، شب دراز آید از او
ور باز هِلی، چنگل باز آید از او
ور پیچ و خمش ز یکدگر باز کنی
خرمن خرمن مشک فراز آید از او.
شاعر ناشناس
●
رباعی عاشقانۀ بالا، به روایت سعید نفیسی جزو اشعار رودکی به صورت زیر نقل شده است:
زلفش بکشی، شب دراز اندازد
ور بگشایی، چنگل باز اندازد
ور پیچ و خمش ز یکدگر بگشایند
دامن دامن مشک طراز اندازد.
منبع نفیسی در نقل رباعی، نخست، عنوان مبهم «سفینههای اشعار فارسی» و دوم، کتاب «آثار عبدالله رودکی» چاپ تاجیکستان در سال ۱۹۵۸ است. هیچ کدام از این دو منبع، مأخذ قابل قبولی برای پژوهشگران محسوب نمیشود.
ردیف «اندازد» تصحیف «آید ازو» ست و از استاد سعید نفیسی در شگفتم که صورت درست رباعی را در سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر نقل کرده، اما به این ضبط مبهم و ناخوشایند تن در داده است. همان طور که گفته شد، رباعی به ابوسعید ابوالخیر هم منسوب است. پایههای این انتساب هم چندان محکمتر از انتساب آن به رودکی نیست.
رباعی با همین ضبط نادرست، در سایر منابع اشعار رودکی تکرار شده است: دیوان اشعار رودکی، گردآوردۀ دکتر جعفر شعار، و کتاب استاد شاعران رودکی، به گزارش دکتر نصرالله امامی. هیچ کدام از این دو استاد، نگفتهاند که فعل اندازد در این رباعی به چه معنی است و در مصراع آخر، «طراز اندازد» را چگونه با خود توجیه کردهاند. منبع ایشان هم، کتاب مرحوم نفیسی است.
●
رباعی در دو منبع قدیمی بدون ذکر نام شاعر آمده است: نخست در نزهة المجالس جمال خلیل شروانی و هفتاد هشتاد سال بعد، در روضة الناظر عبدالعزیز کاشی. ضبط رباعی در آغاز این یادداشت، مبتنی بر روضة الناظر است. در نزهة المجالس، رباعی مذکور با تغییراتی در مصراع سوم، به همراه یک رباعی دیگر در همین ردیف و قافیه آمده است. ما هر دو رباعی را نقل میکنیم که غلط بودن ضبط «اندازد» کاملاً مبرهن شود:
ظهیر شفروه
زلفش که نگار صد طراز آید از او
جان و دل را محرم راز آید از او
تاری که به نوک شانه باز آید از او
عالم عالم فتنه فراز آید از او
لغیره
زلفش بکشم، شب دراز آید از او
ور باز هلم، چنگل باز آید از او
ور گرد به آستین از او بنشانم
دامن دامن مشک فراز آید از او.
یکی از دلایل ما بر نادرستی انتساب رباعی به رودکی، علاوه بر غیر قابل اعتماد بودن منابع این انتساب، طرز قافیهبندی رباعی است. بنده یقین دارم که رباعی در زمان رودکی با قافیههای چهارگانه به کار میرفته است. در انتساب اغلب رباعیات سه قافیهای به رودکی باید تردید کرد. اگر به رباعی ظهیر شفروه توجه بفرمایید، متوجه میشوید که وی با اینکه شاعر قرن ششم است، قافیۀ مصراع سوم را رعایت کرده است.
نکتۀ جالب این است که رباعی مورد نظر ما، در روضة الناظر هم به دنبال یک رباعی همقافیۀ دیگر آمده و در آنجا هم رباعی اول، چهارقافیهای است. به نظر من، گردآورندگان این دو جُنگ، به تقدم و تأخر رباعیات، توجه داشتهاند:
آن لب که حدیث دلنواز آید از او
جامی است که جان رفته باز آید از او
دشنام دهد، هزار ناز آید از او
لبخنده زند، شکر فراز آید از او.
بنابراین، رباعی مورد مذکور باید از آثار اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری باشد.
●
صادقی کتابدار، رباعی را به نام ملک قمی (درگذشتۀ ۱۰۲۵ ق)، شاعر دورۀ صفوی آورده است. این انتساب، نشان میدهد که دامنۀ آلودگی رباعیات سرگردان تا چه حد وسیع است!
●
http://mirafzali.persiangig.com/image/247_271.jpg
منابع:
محیط زندگی و احوال و اشعار رودگی، ۵۱۵؛ سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر، ۸۴؛ دیوان اشعار رودکی، ۱۱۱؛ استاد شاعران رودکی، ۱۷۶؛ نزهة المجالس، ۲۶۸؛ روضة الناظر و نزهة الخاطر، ۲۶۸ ر؛ مجمع الخواص، ۱۹۰
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
زلفش بکشی، شب دراز آید از او
ور باز هِلی، چنگل باز آید از او
ور پیچ و خمش ز یکدگر باز کنی
خرمن خرمن مشک فراز آید از او.
شاعر ناشناس
●
رباعی عاشقانۀ بالا، به روایت سعید نفیسی جزو اشعار رودکی به صورت زیر نقل شده است:
زلفش بکشی، شب دراز اندازد
ور بگشایی، چنگل باز اندازد
ور پیچ و خمش ز یکدگر بگشایند
دامن دامن مشک طراز اندازد.
منبع نفیسی در نقل رباعی، نخست، عنوان مبهم «سفینههای اشعار فارسی» و دوم، کتاب «آثار عبدالله رودکی» چاپ تاجیکستان در سال ۱۹۵۸ است. هیچ کدام از این دو منبع، مأخذ قابل قبولی برای پژوهشگران محسوب نمیشود.
ردیف «اندازد» تصحیف «آید ازو» ست و از استاد سعید نفیسی در شگفتم که صورت درست رباعی را در سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر نقل کرده، اما به این ضبط مبهم و ناخوشایند تن در داده است. همان طور که گفته شد، رباعی به ابوسعید ابوالخیر هم منسوب است. پایههای این انتساب هم چندان محکمتر از انتساب آن به رودکی نیست.
رباعی با همین ضبط نادرست، در سایر منابع اشعار رودکی تکرار شده است: دیوان اشعار رودکی، گردآوردۀ دکتر جعفر شعار، و کتاب استاد شاعران رودکی، به گزارش دکتر نصرالله امامی. هیچ کدام از این دو استاد، نگفتهاند که فعل اندازد در این رباعی به چه معنی است و در مصراع آخر، «طراز اندازد» را چگونه با خود توجیه کردهاند. منبع ایشان هم، کتاب مرحوم نفیسی است.
●
رباعی در دو منبع قدیمی بدون ذکر نام شاعر آمده است: نخست در نزهة المجالس جمال خلیل شروانی و هفتاد هشتاد سال بعد، در روضة الناظر عبدالعزیز کاشی. ضبط رباعی در آغاز این یادداشت، مبتنی بر روضة الناظر است. در نزهة المجالس، رباعی مذکور با تغییراتی در مصراع سوم، به همراه یک رباعی دیگر در همین ردیف و قافیه آمده است. ما هر دو رباعی را نقل میکنیم که غلط بودن ضبط «اندازد» کاملاً مبرهن شود:
ظهیر شفروه
زلفش که نگار صد طراز آید از او
جان و دل را محرم راز آید از او
تاری که به نوک شانه باز آید از او
عالم عالم فتنه فراز آید از او
لغیره
زلفش بکشم، شب دراز آید از او
ور باز هلم، چنگل باز آید از او
ور گرد به آستین از او بنشانم
دامن دامن مشک فراز آید از او.
یکی از دلایل ما بر نادرستی انتساب رباعی به رودکی، علاوه بر غیر قابل اعتماد بودن منابع این انتساب، طرز قافیهبندی رباعی است. بنده یقین دارم که رباعی در زمان رودکی با قافیههای چهارگانه به کار میرفته است. در انتساب اغلب رباعیات سه قافیهای به رودکی باید تردید کرد. اگر به رباعی ظهیر شفروه توجه بفرمایید، متوجه میشوید که وی با اینکه شاعر قرن ششم است، قافیۀ مصراع سوم را رعایت کرده است.
نکتۀ جالب این است که رباعی مورد نظر ما، در روضة الناظر هم به دنبال یک رباعی همقافیۀ دیگر آمده و در آنجا هم رباعی اول، چهارقافیهای است. به نظر من، گردآورندگان این دو جُنگ، به تقدم و تأخر رباعیات، توجه داشتهاند:
آن لب که حدیث دلنواز آید از او
جامی است که جان رفته باز آید از او
دشنام دهد، هزار ناز آید از او
لبخنده زند، شکر فراز آید از او.
بنابراین، رباعی مورد مذکور باید از آثار اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری باشد.
●
صادقی کتابدار، رباعی را به نام ملک قمی (درگذشتۀ ۱۰۲۵ ق)، شاعر دورۀ صفوی آورده است. این انتساب، نشان میدهد که دامنۀ آلودگی رباعیات سرگردان تا چه حد وسیع است!
●
http://mirafzali.persiangig.com/image/247_271.jpg
منابع:
محیط زندگی و احوال و اشعار رودگی، ۵۱۵؛ سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر، ۸۴؛ دیوان اشعار رودکی، ۱۱۱؛ استاد شاعران رودکی، ۱۷۶؛ نزهة المجالس، ۲۶۸؛ روضة الناظر و نزهة الخاطر، ۲۶۸ ر؛ مجمع الخواص، ۱۹۰
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
■ چهار طاق رباعی
اثری به ز سخن نیست پس از اهل سخن
چار طاقی است رباعی به سر تربت ما
آقا رضی مسرور
سدۀ یازدهم ق.
منبع: سفینۀ صائب، ص ۴۸۲
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
اثری به ز سخن نیست پس از اهل سخن
چار طاقی است رباعی به سر تربت ما
آقا رضی مسرور
سدۀ یازدهم ق.
منبع: سفینۀ صائب، ص ۴۸۲
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
Forwarded from شعر، فرهنگ و ادبیات
#یادداشت
✍ انسانِ شکستهدل صدایش گیراست!
[نگاهی به مجموعه رباعی «نقّاشی لبخند برایم نکشید» از حسین احمدی محجوب]
رباعی از قالبهای ریشهدار شعر فارسی است. قالبی کوتاه و مختصر که درعینحال توانسته است حامل عمیقترین اندیشهها باشد. سخن گفتن از رباعی، ناخودآگاه نام خیام را به ذهن ما متبادر میکند. گویی بین این قالب شعری و این شاعر، پیوندی ناگسستنی وجود دارد؛ پیوندی که نمونهاش در ادبیات فارسی کمنظیر است. وقتی از غزل سخن به میان میآید، نام کسانی چون حافظ، سعدی و مولوی به ذهن متبادر میشود. صحبت از قصیده، خاقانی، انوری، سنایی را به یاد میآورد. قالب مثنوی هم با نام شاعران بزرگی چون فردوسی، نظامی، سعدی و مولوی پیوند خورده است. شاید تنها باباطاهر است که از موقعیت ممتازی چون خیام برخوردار است و نامش با قالب دوبیتی پیوندی ناگسستی دارد. پرسش از این که خیام چه کرده است که با تعداد اندک رباعیهایش، این چنین بِشکوه و پرغرور بر قلهٔ این قالب شعری جاخوش کرده است، پرسشی است بس دشوار. بعد از خیام، هزاران شاعر دیگر نیز در قالب رباعی طبعآزمایی کردهاند؛ اما هرگز نتوانستهاند، با خیام برابری کنند. خیام در قلمرو رباعی یک استثناست که لنگه و نظیرش را تاریخ شعر فارسی به خود ندیده است، اما این سخن به این معنی نیست که هر چه رباعی در طول این هزار سالِ بعد از او سروده شده است، از ارزش ادبی و فکری برخودار نیست. ما بعد از خیام، رباعیهای نغز و پُرمغز کم نداشتهایم. این قالب شعری قرنها را درنوردیده و به زمانهٔ ما رسیده است تا برخی از رباعیسرایان معاصر این نکته را بر ما روشن کنند که هنوز هم میتوان در این قالب شعر سرود و زیبا هم سرود. یکی از این رباعیسرایان حسین احمدی محجوب است. او مجموعهای از رباعیهای خود را با عنوان «نقّاشی لبخند برایم نکشید» در سال ۱۳۹۴ توسط انتشارات فصل پنجم چاپ کرده است. این مجموعه شامل ۱۶۲ رباعی است و یکی از بهترین مجموعه رباعیهایی است که من در سالهای اخیر خواندهام. اغلب رباعیهای این مجموعه مضامینی عاشقانه دارند و از ساختاری سنجیده و مستحکم برخوردارند، بدین معنی که شاعر هر چهار مصراع رباعی را در پیوندی حسابشده با هم قرار داده است تا از زواید کلام بکاهد و با ایجاد وحدتی انداموار و ارگانیک بین هر چهار مصراع رباعی، تأثیر واحدی بر مخاطب بگذارد. احمدی محجوب در بسیاری از رباعیهای این مجموعه به کشف مضامین تازهای دست زده است و یا از مضامین کلیشهای و تکراری شعر فارسی، با شیوهها و شگردهایی مناسب، آشناییزدایی کرده است، تا لذت خواندن متن را دوچندان کند. همچنین استفادهٔ بهجا از امثال و اصطلاحات زبان عامیانه به برخی از رباعیهای او دلنشینی و صمیمیت خاصی بخشیده است. زبان مجموعهٔ «نقّاشی لبخند برایم نکشید» آمیختهای است از زبان کهنه و نو؛ تا شاعر هم به سنت وفادار مانده باشد و هم نوگراییاش را اثبات کرده باشد. زبانی یکدست و همگون که خواننده در حین خواندن، کمتر به کلماتی که درست انتخاب نشده باشند، برخورد میکند. البته تمام رباعیهای این مجموعه در یک حد و اندازه نیستند؛ هستند رباعیهایی که در تنگنای قافیه ماندهاند، یا مضمونی تکراری و کلیشهای را محور قرار دادهاند و یا پیوند حسابشدهای بین مصراعهای آنها نیست؛ اما باید اذعان کرد که شمار این رباعیها بسیار اندک و انگشتشمار است. انتخاب از رباعیهای خوب این مجموعه کار دشواری است؛ ولی به ناچار و با توجّه به ملاکهایی که برای رباعی خوب برشمردم، تعدادی از رباعیهای این مجموعه را در ذیل میآورم تا شاهدی بر سخنانم باشد.
#محسن_احمدوندی
📗شعر، فرهنگ و ادبیات
@mohsenahmadvandi
✍ انسانِ شکستهدل صدایش گیراست!
[نگاهی به مجموعه رباعی «نقّاشی لبخند برایم نکشید» از حسین احمدی محجوب]
رباعی از قالبهای ریشهدار شعر فارسی است. قالبی کوتاه و مختصر که درعینحال توانسته است حامل عمیقترین اندیشهها باشد. سخن گفتن از رباعی، ناخودآگاه نام خیام را به ذهن ما متبادر میکند. گویی بین این قالب شعری و این شاعر، پیوندی ناگسستنی وجود دارد؛ پیوندی که نمونهاش در ادبیات فارسی کمنظیر است. وقتی از غزل سخن به میان میآید، نام کسانی چون حافظ، سعدی و مولوی به ذهن متبادر میشود. صحبت از قصیده، خاقانی، انوری، سنایی را به یاد میآورد. قالب مثنوی هم با نام شاعران بزرگی چون فردوسی، نظامی، سعدی و مولوی پیوند خورده است. شاید تنها باباطاهر است که از موقعیت ممتازی چون خیام برخوردار است و نامش با قالب دوبیتی پیوندی ناگسستی دارد. پرسش از این که خیام چه کرده است که با تعداد اندک رباعیهایش، این چنین بِشکوه و پرغرور بر قلهٔ این قالب شعری جاخوش کرده است، پرسشی است بس دشوار. بعد از خیام، هزاران شاعر دیگر نیز در قالب رباعی طبعآزمایی کردهاند؛ اما هرگز نتوانستهاند، با خیام برابری کنند. خیام در قلمرو رباعی یک استثناست که لنگه و نظیرش را تاریخ شعر فارسی به خود ندیده است، اما این سخن به این معنی نیست که هر چه رباعی در طول این هزار سالِ بعد از او سروده شده است، از ارزش ادبی و فکری برخودار نیست. ما بعد از خیام، رباعیهای نغز و پُرمغز کم نداشتهایم. این قالب شعری قرنها را درنوردیده و به زمانهٔ ما رسیده است تا برخی از رباعیسرایان معاصر این نکته را بر ما روشن کنند که هنوز هم میتوان در این قالب شعر سرود و زیبا هم سرود. یکی از این رباعیسرایان حسین احمدی محجوب است. او مجموعهای از رباعیهای خود را با عنوان «نقّاشی لبخند برایم نکشید» در سال ۱۳۹۴ توسط انتشارات فصل پنجم چاپ کرده است. این مجموعه شامل ۱۶۲ رباعی است و یکی از بهترین مجموعه رباعیهایی است که من در سالهای اخیر خواندهام. اغلب رباعیهای این مجموعه مضامینی عاشقانه دارند و از ساختاری سنجیده و مستحکم برخوردارند، بدین معنی که شاعر هر چهار مصراع رباعی را در پیوندی حسابشده با هم قرار داده است تا از زواید کلام بکاهد و با ایجاد وحدتی انداموار و ارگانیک بین هر چهار مصراع رباعی، تأثیر واحدی بر مخاطب بگذارد. احمدی محجوب در بسیاری از رباعیهای این مجموعه به کشف مضامین تازهای دست زده است و یا از مضامین کلیشهای و تکراری شعر فارسی، با شیوهها و شگردهایی مناسب، آشناییزدایی کرده است، تا لذت خواندن متن را دوچندان کند. همچنین استفادهٔ بهجا از امثال و اصطلاحات زبان عامیانه به برخی از رباعیهای او دلنشینی و صمیمیت خاصی بخشیده است. زبان مجموعهٔ «نقّاشی لبخند برایم نکشید» آمیختهای است از زبان کهنه و نو؛ تا شاعر هم به سنت وفادار مانده باشد و هم نوگراییاش را اثبات کرده باشد. زبانی یکدست و همگون که خواننده در حین خواندن، کمتر به کلماتی که درست انتخاب نشده باشند، برخورد میکند. البته تمام رباعیهای این مجموعه در یک حد و اندازه نیستند؛ هستند رباعیهایی که در تنگنای قافیه ماندهاند، یا مضمونی تکراری و کلیشهای را محور قرار دادهاند و یا پیوند حسابشدهای بین مصراعهای آنها نیست؛ اما باید اذعان کرد که شمار این رباعیها بسیار اندک و انگشتشمار است. انتخاب از رباعیهای خوب این مجموعه کار دشواری است؛ ولی به ناچار و با توجّه به ملاکهایی که برای رباعی خوب برشمردم، تعدادی از رباعیهای این مجموعه را در ذیل میآورم تا شاهدی بر سخنانم باشد.
#محسن_احمدوندی
📗شعر، فرهنگ و ادبیات
@mohsenahmadvandi
Forwarded from شعر، فرهنگ و ادبیات
دل چشم به راه تو نشسته است بیا
از این همه انتظار خسته است بیا
این چینیِ بندخورده در سینهٔ من
تا باز به داغت نشکسته است بیا
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۷)
از تلخیِ در خویش شکستن بگریز
از غم که نشیندت به دامن بگریز
بر روی سرم سایهٔ غم سنگین است
دیوار ترکخوردهام از من بگریز
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۱۵)
شب بود و سکوت و پیکری در زنجیر
میگفت به خود دربهدری در زنجیر
تلخ است که جان پیش عزیزی باشد
جسمت به کنارِ دیگری در زنجیر
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۱۶)
عاقلصفت و مستِ جنون است دلم
تردیدسرای چند و چون است دلم
تصویر عجیبی شدهام از بد و خوب
لبخند به لب دارم و خون است دلم
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۱۹)
در دامنش این نقش غمانگیز از چیست؟
یا این همه حرف گلهآمیز از چیست؟
پژمرده نکرده است اگر چهرهٔ گل
پس این همه رو زردی پاییز از چیست؟
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۲۵)
آیینه جز آه، از نفس، خیر ندید
جز رنج، پرنده از قفس خیر ندید
غمگین چه نشستهای که از دولت شعر
تنها نه من و تو، هیچ کس خیر ندید
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۳۳)
از عمر، فقط فصل شکستم مانده است
یا سایهای از نیست و هستم مانده است
ای عشق! بیا دوباره دریاب مرا
یک قلب شکسته روی دستم مانده است
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۳۵)
بر باد، غرور خویش را دادم رفت
تا پیش خدا ناله و فریادم رفت
تا بر سر راهش ننشینم، صدبار
انگشت خودم بستم و از یادم رفت
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۴۹)
تو آینهای، راز مَگویَت پیداست
در چشم تو رنگ خُلقوخویت پیداست
از شیشه مگر ساخت خداوند تو را
چون آب بنوشی از گلویت پیداست
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۵۱)
صدبار دلم به زحمت افتاد و نگفت
در او غم این حکایت افتاد و نگفت
میخواستم امروز بگویم... دو دو... دوس...
ازشرم، زبان به لکنت افتاد و نگفت
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۵۳)
دزدیده نگاه کردنت چون شکر است
شیرینی دیدار تو از لای در است
این گفته درست است که وقتی «مِی» را
پنهان بخوری مستی آن بیشتر است
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۵۵)
روزی ز شراب عشق مستم کردی
یک روز، ذلیل و خوار و پستم کردی
همچون گل دست کودکان پژمردم
آنقدر که تو دست به دستم کردی
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۵۷)
چون باغ، به سنگ روزگارم زدهاند
با تیشه به ریشهٔ بهارم زدهاند
در بزم خوش پیالهنوشان عمری است
چون جام ترکخورده کنارم زدهاند
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۶۸)
با دست غمت مرا نشاندی در خاک
این سرو شکسته را کشاندی در خاک
چون خاک به دامنت نشستم که مرو!
از دامن خود مرا تکاندی در خاک
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۷۹)
حرف از دلِ خوش، به آن که خسته است نزن
من نیستم ای دوست، دم از هست نزن
چون کوزهٔ کجنشسته بر طاقچهای
لبریز شکستنم به من دست نزن
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۸۱)
هر کس که نه عاشق است آبش ببرد
سیل و غم و درد، چون حبابش ببرد
گویند: سفر، نماز را میشکند
عاشق همه شب شکسته خوابش ببرد
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۸۵)
در دیدهات از عشق، نظرهایی هست!
از این غم جاودان اثرهایی هست
لب باز نکردنت از آرامش نیست
در پشت درِ بسته خبرهایی هست!
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۸۵)
جان در گرو همنفسی جا مانده است
بال و پر من در قفسی جا مانده است
دیگر به کسی چگونه دل باید بست
وقتی که دلت پیش کسی جا مانده است
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۸۶)
#حسین_احمدی_محجوب (۱۳۹۴). نقّاشی لبخند برایم نکشید. چاپ اوّل. تهران: فصل پنجم.
📗شعر، فرهنگ و ادبیات
@mohsenahmadvandi
از این همه انتظار خسته است بیا
این چینیِ بندخورده در سینهٔ من
تا باز به داغت نشکسته است بیا
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۷)
از تلخیِ در خویش شکستن بگریز
از غم که نشیندت به دامن بگریز
بر روی سرم سایهٔ غم سنگین است
دیوار ترکخوردهام از من بگریز
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۱۵)
شب بود و سکوت و پیکری در زنجیر
میگفت به خود دربهدری در زنجیر
تلخ است که جان پیش عزیزی باشد
جسمت به کنارِ دیگری در زنجیر
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۱۶)
عاقلصفت و مستِ جنون است دلم
تردیدسرای چند و چون است دلم
تصویر عجیبی شدهام از بد و خوب
لبخند به لب دارم و خون است دلم
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۱۹)
در دامنش این نقش غمانگیز از چیست؟
یا این همه حرف گلهآمیز از چیست؟
پژمرده نکرده است اگر چهرهٔ گل
پس این همه رو زردی پاییز از چیست؟
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۲۵)
آیینه جز آه، از نفس، خیر ندید
جز رنج، پرنده از قفس خیر ندید
غمگین چه نشستهای که از دولت شعر
تنها نه من و تو، هیچ کس خیر ندید
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۳۳)
از عمر، فقط فصل شکستم مانده است
یا سایهای از نیست و هستم مانده است
ای عشق! بیا دوباره دریاب مرا
یک قلب شکسته روی دستم مانده است
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۳۵)
بر باد، غرور خویش را دادم رفت
تا پیش خدا ناله و فریادم رفت
تا بر سر راهش ننشینم، صدبار
انگشت خودم بستم و از یادم رفت
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۴۹)
تو آینهای، راز مَگویَت پیداست
در چشم تو رنگ خُلقوخویت پیداست
از شیشه مگر ساخت خداوند تو را
چون آب بنوشی از گلویت پیداست
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۵۱)
صدبار دلم به زحمت افتاد و نگفت
در او غم این حکایت افتاد و نگفت
میخواستم امروز بگویم... دو دو... دوس...
ازشرم، زبان به لکنت افتاد و نگفت
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۵۳)
دزدیده نگاه کردنت چون شکر است
شیرینی دیدار تو از لای در است
این گفته درست است که وقتی «مِی» را
پنهان بخوری مستی آن بیشتر است
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۵۵)
روزی ز شراب عشق مستم کردی
یک روز، ذلیل و خوار و پستم کردی
همچون گل دست کودکان پژمردم
آنقدر که تو دست به دستم کردی
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۵۷)
چون باغ، به سنگ روزگارم زدهاند
با تیشه به ریشهٔ بهارم زدهاند
در بزم خوش پیالهنوشان عمری است
چون جام ترکخورده کنارم زدهاند
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۶۸)
با دست غمت مرا نشاندی در خاک
این سرو شکسته را کشاندی در خاک
چون خاک به دامنت نشستم که مرو!
از دامن خود مرا تکاندی در خاک
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۷۹)
حرف از دلِ خوش، به آن که خسته است نزن
من نیستم ای دوست، دم از هست نزن
چون کوزهٔ کجنشسته بر طاقچهای
لبریز شکستنم به من دست نزن
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۸۱)
هر کس که نه عاشق است آبش ببرد
سیل و غم و درد، چون حبابش ببرد
گویند: سفر، نماز را میشکند
عاشق همه شب شکسته خوابش ببرد
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۸۵)
در دیدهات از عشق، نظرهایی هست!
از این غم جاودان اثرهایی هست
لب باز نکردنت از آرامش نیست
در پشت درِ بسته خبرهایی هست!
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۸۵)
جان در گرو همنفسی جا مانده است
بال و پر من در قفسی جا مانده است
دیگر به کسی چگونه دل باید بست
وقتی که دلت پیش کسی جا مانده است
(احمدی محجوب، ۱۳۹۴: ۸۶)
#حسین_احمدی_محجوب (۱۳۹۴). نقّاشی لبخند برایم نکشید. چاپ اوّل. تهران: فصل پنجم.
📗شعر، فرهنگ و ادبیات
@mohsenahmadvandi
یک کتاب، یک رباعی - ۱
(رهاورد نمایشگاه کتاب)
صد قافله پیموده، سفر پشت سفر
یک لحظه نیاسوده، سفر پشت سفر
انگار که در دایرۀ قسمت او
تا بوده همین بوده، سفر پشت سفر...
علی امرونی
●
نقطه به دست، آخر خط.
مجموعه رباعی، علی امرونی،
تهران، انتشارات هزارۀ ققنوس،
چاپ دوم: ۱۳۹۷
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
(رهاورد نمایشگاه کتاب)
صد قافله پیموده، سفر پشت سفر
یک لحظه نیاسوده، سفر پشت سفر
انگار که در دایرۀ قسمت او
تا بوده همین بوده، سفر پشت سفر...
علی امرونی
●
نقطه به دست، آخر خط.
مجموعه رباعی، علی امرونی،
تهران، انتشارات هزارۀ ققنوس،
چاپ دوم: ۱۳۹۷
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
یک کتاب، یک رباعی - ۲
(رهاورد نمایشگاه کتاب)
سلطانی زاغ را تحمل کردیم
تنهایی باغ را تحمل کردیم
روزی که قناری به قفس میافتاد
کنسرت کلاغ را تحمل...
سید رضا موسوی
●
یکروز دوباره بال و پر میگیریم.
سید رضا موسوی،
تهران، نشر چلچله،
چاپ دوم: ۱۳۹۶
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
(رهاورد نمایشگاه کتاب)
سلطانی زاغ را تحمل کردیم
تنهایی باغ را تحمل کردیم
روزی که قناری به قفس میافتاد
کنسرت کلاغ را تحمل...
سید رضا موسوی
●
یکروز دوباره بال و پر میگیریم.
سید رضا موسوی،
تهران، نشر چلچله،
چاپ دوم: ۱۳۹۶
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
یک کتاب، یک رباعی — ۳
(رهاورد نمایشگاه کتاب)
با اشک خود آب دادهام گلدان را
بر تخت نشاندم غم بی پایان را
دیدم که کتم مثل من آویزان است
آرام در آغوش کشیدم آن را.
محمد جواد کشوری
●
کیش رخ.
محمد جواد کشوری،
تهران، نشر سیب سرخ،
چاپ اول: بهار ۱۳۹۷
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
(رهاورد نمایشگاه کتاب)
با اشک خود آب دادهام گلدان را
بر تخت نشاندم غم بی پایان را
دیدم که کتم مثل من آویزان است
آرام در آغوش کشیدم آن را.
محمد جواد کشوری
●
کیش رخ.
محمد جواد کشوری،
تهران، نشر سیب سرخ،
چاپ اول: بهار ۱۳۹۷
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
یک کتاب، یک رباعی — ۴
این بچۀ مُردنی، تپل خواهد شد
گاوش نخورد، دستۀ گل خواهد شد
در ظاهر اگرچه خنگ و بی خاصیت است
من مطمئنم مدیر کل خواهد شد!
راشد انصاری (خالو راشد)
●
مرباعیات خالو.
مجموعۀ رباعی و دوبیتی طنز،
راشد انصاری،
کرج، نشر شانی، زمستان ۱۳۹۶
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
این بچۀ مُردنی، تپل خواهد شد
گاوش نخورد، دستۀ گل خواهد شد
در ظاهر اگرچه خنگ و بی خاصیت است
من مطمئنم مدیر کل خواهد شد!
راشد انصاری (خالو راشد)
●
مرباعیات خالو.
مجموعۀ رباعی و دوبیتی طنز،
راشد انصاری،
کرج، نشر شانی، زمستان ۱۳۹۶
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
یک کتاب، یک رباعی —۵
(رهاورد نمایشگاه کتاب)
آمد، ولی افسوس که نشناخت مرا
آمد که دلم را ببرد، باخت مرا
در سطل زبالۀ کنار میزش
چون نامه مچاله کرد و انداخت مرا.
محمد مرادی ناصرآباد
●
ثانیههای بی غروب.
مجموعه رباعی، محمد مرادی ناصرآباد،
تهران، انتشارات هزارۀ ققنوس، ۱۳۹۶
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
(رهاورد نمایشگاه کتاب)
آمد، ولی افسوس که نشناخت مرا
آمد که دلم را ببرد، باخت مرا
در سطل زبالۀ کنار میزش
چون نامه مچاله کرد و انداخت مرا.
محمد مرادی ناصرآباد
●
ثانیههای بی غروب.
مجموعه رباعی، محمد مرادی ناصرآباد،
تهران، انتشارات هزارۀ ققنوس، ۱۳۹۶
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
Forwarded from اوراق پریشان-رضا ضیاء
آس سپهر
افسوس كه بیفايده، فرسوده شديم / وز آسِ سپهرِ سرنگون، سوده شديم
دردا و ندامتا كه تا چشم زديم / نابوده دمی به كام، نابوده شديم
اين رباعی که همه جا به نامِ خیام آمده، به احتمالِ فراوان از عطار است (مختار نامه ، ص362). اکثراً، به جایِ «آس»، «داس» خواندهاند. (در رباعیاتِ خیام، تصحیِح استاد همایی هم صورت صحیحِ «آس» نبوده و ایشان نیز «طاس» آوردهاند)
سپهر به «آس» (سنگ آسيا) تشبيه شده است نه به داس! و «آس» است كه می تواند بسايد: (سوده شديم )، نه داس!
آس در ادبیات فارسی فراوان به کار رفته است و کلمۀ «آسمان» نیز بر طبق نظر بعضی لغت شناسان، یعنی شبیه به آس. تشبیهِ آسمان به آس و آسیا، شواهد فراوان دارد، از جمله سعدی می گوید:
مابین آسمان و زمین جای عیش نیست / یک دانه چون جهد ز میان دو آسیا؟
یا
بگرد بر سرم ای آسیایِ دور زمان / به هر صفت که تو خواهی که سنگ زیرینم
نیز مسعود سعد گفته:
ای اژدهایِ چرخ دلم بیشتر بخور/ وی آسیایِ چرخ تنم تنگتر بسای
رسمی هست که وقتی کاتبان کلمهای را نمیشناسند، به واژهای آشنا تبدیلش میکنند. اینجا هم همین کار را کردهاند...
(از مقالهٔ «رباعیاتِ خیام به روایت شاملو» منتشر شده در بخارای ۱۰۲ و اعتماد)
https://t.me/oragheparishan
افسوس كه بیفايده، فرسوده شديم / وز آسِ سپهرِ سرنگون، سوده شديم
دردا و ندامتا كه تا چشم زديم / نابوده دمی به كام، نابوده شديم
اين رباعی که همه جا به نامِ خیام آمده، به احتمالِ فراوان از عطار است (مختار نامه ، ص362). اکثراً، به جایِ «آس»، «داس» خواندهاند. (در رباعیاتِ خیام، تصحیِح استاد همایی هم صورت صحیحِ «آس» نبوده و ایشان نیز «طاس» آوردهاند)
سپهر به «آس» (سنگ آسيا) تشبيه شده است نه به داس! و «آس» است كه می تواند بسايد: (سوده شديم )، نه داس!
آس در ادبیات فارسی فراوان به کار رفته است و کلمۀ «آسمان» نیز بر طبق نظر بعضی لغت شناسان، یعنی شبیه به آس. تشبیهِ آسمان به آس و آسیا، شواهد فراوان دارد، از جمله سعدی می گوید:
مابین آسمان و زمین جای عیش نیست / یک دانه چون جهد ز میان دو آسیا؟
یا
بگرد بر سرم ای آسیایِ دور زمان / به هر صفت که تو خواهی که سنگ زیرینم
نیز مسعود سعد گفته:
ای اژدهایِ چرخ دلم بیشتر بخور/ وی آسیایِ چرخ تنم تنگتر بسای
رسمی هست که وقتی کاتبان کلمهای را نمیشناسند، به واژهای آشنا تبدیلش میکنند. اینجا هم همین کار را کردهاند...
(از مقالهٔ «رباعیاتِ خیام به روایت شاملو» منتشر شده در بخارای ۱۰۲ و اعتماد)
https://t.me/oragheparishan
Telegram
اوراق پریشان-رضا ضیاء
ارتباط
@mohamadrezazia
کانال حافظ خوانی:
https://t.me/hafezxany
اینستاگرام:
https://instagram.com/m_reza_zia?igshid=1u70mkwsxl982
@mohamadrezazia
کانال حافظ خوانی:
https://t.me/hafezxany
اینستاگرام:
https://instagram.com/m_reza_zia?igshid=1u70mkwsxl982
Forwarded from بیاض | عاطفه طیّه
ای گمشده گر باز بدست آریمت
آسان آسان ز دست نگذاریمت
از جان و جهان عزیزتر داریمت
آزار تو را کشیم و نازاریمت!
#زنگی_نامه، زنگی بخاری، به کوشش ایرج افشار، ص 29
@atefeh_tayyeh
آسان آسان ز دست نگذاریمت
از جان و جهان عزیزتر داریمت
آزار تو را کشیم و نازاریمت!
#زنگی_نامه، زنگی بخاری، به کوشش ایرج افشار، ص 29
@atefeh_tayyeh
Forwarded from تاریخ،فرهنگ،هنر و ادبیات ایرانزمین
لمولانا اثیرالدین الأبهری _ رحمه الله علیه
چون خواسته دشمن است*، درویشی بِه
چون کیش خصومتست، بی کیشی بِه
چون دَردِسَر از خویشتن و خویشانست
بی خویشتَنی خوشتَر و بی خویشی بِه.
(جنگ،ص۵۰۸)
این رباعی در دیوان رباعیات بابا افضل کاشانی به نام او نیز آمده است. (ص۱۶۷)
*در متن رباعیات بابا افضل کاشانی "خویشتنیست" آمده است.
بن مایه ها:
جنگ مهدوی؛ تاریخ کتابت از ۷۳۵ ه.ق به بعد؛ چاپ عکسی از روی نسخه ی خطی کتابخانه ی دکتر اصغر مهدوی؛ زیر نظر دکتر نصرالله پورجوادی؛ تهیه فهرستها مهدی قمی نژاد؛ نشر دانشگاهی؛ ۱۳۸۰.
متن کامل رباعیات بابا افضل کاشانی؛ به تصحیح سعید نفیسی؛ فارابی؛۱۳۶۳.
https://t.me/tarikhfarhanghonariranzamin
چون خواسته دشمن است*، درویشی بِه
چون کیش خصومتست، بی کیشی بِه
چون دَردِسَر از خویشتن و خویشانست
بی خویشتَنی خوشتَر و بی خویشی بِه.
(جنگ،ص۵۰۸)
این رباعی در دیوان رباعیات بابا افضل کاشانی به نام او نیز آمده است. (ص۱۶۷)
*در متن رباعیات بابا افضل کاشانی "خویشتنیست" آمده است.
بن مایه ها:
جنگ مهدوی؛ تاریخ کتابت از ۷۳۵ ه.ق به بعد؛ چاپ عکسی از روی نسخه ی خطی کتابخانه ی دکتر اصغر مهدوی؛ زیر نظر دکتر نصرالله پورجوادی؛ تهیه فهرستها مهدی قمی نژاد؛ نشر دانشگاهی؛ ۱۳۸۰.
متن کامل رباعیات بابا افضل کاشانی؛ به تصحیح سعید نفیسی؛ فارابی؛۱۳۶۳.
https://t.me/tarikhfarhanghonariranzamin
Telegram
تاریخ،فرهنگ،هنر و ادبیات ایرانزمین
یادداشتهایی برای روشنگریِ تاریخ، فرهنگ، هنر و ادبیاتِ ایرانِ بزرگِ تاریخی
ج.ط نژند (سروش نژند)
@S_nazhand
ج.ط نژند (سروش نژند)
@S_nazhand
یک کتاب، یک رباعی —۶
(رهاورد نمایشگاه کتاب)
از این همه ماتم نفسم میگیرد
از عالم و آدم نفسم میگیرد
مانند کبوتری که آزاد شدهست
از فکر قفس هم نفسم میگیرد.
فرید فردوسی
●
ما نیستیم.
فرید فردوسی،
تهران، نشر سیب سرخ، بهار ۱۳۹۷
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
(رهاورد نمایشگاه کتاب)
از این همه ماتم نفسم میگیرد
از عالم و آدم نفسم میگیرد
مانند کبوتری که آزاد شدهست
از فکر قفس هم نفسم میگیرد.
فرید فردوسی
●
ما نیستیم.
فرید فردوسی،
تهران، نشر سیب سرخ، بهار ۱۳۹۷
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
رباعیات فردوسی (بخش نخست)
عظمت شاهنامۀ فردوسی چنان وصفناپذیر است که در کنار آن، اشعار پراکندهای که به اسم فردوسی در منابع مختلف نقل شده، چندان وزنی نیافته است. عوفی، نخستین تذکرهنویسی است که از این قبیل اشعار یاد کرده است: «از وی بدون شاهنامه، شعر کم روایت کردهاند» (لباب الالباب، ۴۱۴). وی دو قطعه، یکی دو بیت و دیگری پنج بیت به نام فردوسی آورده که ظاهراً از قصاید او بوده است. حمدالله مستوفی هم به اشعار متفرق فردوسی توجه داشته است: «به خلاف از (= به غیر از) شاهنامه، اشعار خوب دارد اما مشهور نیست» (تاریخ گزیده، ۷۴۳). سپس یک غزل پنج بیتی از او آورده که به دیگران هم منسوب است. تذکره نویسان بعدی، به اشعار پراکندۀ منسوب به فردوسی، توجه بیشتری نشان دادهاند: امین احمد رازی ۱۸ بیت (هفت اقلیم، ۷۱۵ – ۷۱۶) و اوحدی بلیانی ۹۵ بیت (عرفات العاشقین، ۲۸۱۳ – ۲۸۱۷) به فردوسی نسبت دادهاند که در میان آنها چند رباعی هم دیده میشود. به نوشتۀ دکتر خالقی مطلق (۱۳۹۶، ۱۱۹) هرمان اته این نوع اشعار منسوب به فردوسی را جمع آوری کرده و با ترجمۀ آلمانی منتشر ساخته است. بنده در این نوشتۀ مختصر، در مورد رباعیات منسوب به فردوسی سخن خواهم گفت.
●
مشهور است که مدخل ورود فردوسی به دربار محمود غزنوی، امتحان قریحۀ او توسط شاعران نامدار دربار محمود، از قبیل: عنصری، فرخی و عسجدی بوده است. این آزمون هم با اقتراح یک رباعی صورت گرفته است. این داستان که به گمان من مایههایی از حقیقت در آن هست و به مرور زمان به آن شاخ و برگ دادهاند، دو روایت مشهور دارد. طبق روایت قدیمتر، این اقتراح در حضور سلطان محمود صورت گرفته و در روایت دوم، ماجرای در یک باغ میگذرد.
قدیمترین جایی که این روایت هست، دیباچۀ شاهنامۀ فلورانس است که در ۶۱۴ ق کتابت شده است. در این دیباچه، نخست، از نحوۀ آشنایی محمود با فردوسی سخن رفته و محمود غزنوی برای آنکه ببیند توانایی این شاعر گمنام تا چه حد است، شاعران دربار را فرا میخواند که پایه و مایۀ فردوسی را بسنجند:
«سلطان محمود گفت: بر وی امتحان کنید تا از فضل او آگاهی یابید. عنصری گفت: به سه کس، سه نیم مصرع شعر بگوییم و یک نیم مصرع او بگوید. اگر شعر این آزاد مرد به شعر ما اتصال دارد، فرمان خداوند را باشد. و اگر نه، رضا بدهد که کسی که بر مردمان حکیم تحدی کند، سزاوار او آنچه لایق باشد با وی بکنیم. ابوالقسم طوسی از طبع خویشتن آگاه بود و بر خویشتن میجوشید. هم در ساعت گفت: کار از حکایت گذشت، بگویید آنچه سگالیدهاید تا من به دولت سلطان، برهان خویش بنمایم. عنصری و فرخی و عسجدی اختیار کردند.
عنصری گفت:
چون روی تو خورشید نباشد روشن
فرخی گفت:
همرنگ رخت گل نبود در گلشن
عسجدی گفت:
مژگانت همی گذر کند بر جوشن
فردوسی گفت:
مانند سنان گیو در جنگ پشن
عنصری چون این سخن بشنید، بر پای خاست و بوسه بر دست ابوالقسم طوسی داد و گفت: مقر گشتیم که از این بهتر سخن کس نگوید» (خالقی مطلق، از دستنویس تا متن، ۱۸۷ – ۱۸۸).
در نظر عدهای، ارزیابی توانایی فردوسی با یک مصراع نه چندان بلند، دور از منطق است. باید گفت که این روش آزمودن شعرا، روشی رایج بوده است و انتظار نباید داشت که در اشعار ارتجالی با عالیترین گونۀ سخن مواجه باشیم. همینکه شاعر بتواند از عهدۀ سخن بداهه در جمع برآید، برای سنجش توانایی او کافی است؛ بهویژه آنکه نفر چهارم، کاری به مراتب دشوارتر از سه نفر دیگر داشته و میبایست از عهدۀ جمع و جور کردن رباعی بر میآمده است. این نکته هم قابل ذکر است که حد رباعی در آن دوران، بیش از این هم نبوده است. ما رباعیات فرخی و عنصری و عسجدی را که نگاه میکنیم، اغلب آنها را شعرهایی ساده و ابتدایی میبینیم که جایی در تاریخ رباعی فارسی ندارند. چهار قافیهای بودن این رباعی، یکی از دلایل کهن بودن این شعر تواند بود.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
عظمت شاهنامۀ فردوسی چنان وصفناپذیر است که در کنار آن، اشعار پراکندهای که به اسم فردوسی در منابع مختلف نقل شده، چندان وزنی نیافته است. عوفی، نخستین تذکرهنویسی است که از این قبیل اشعار یاد کرده است: «از وی بدون شاهنامه، شعر کم روایت کردهاند» (لباب الالباب، ۴۱۴). وی دو قطعه، یکی دو بیت و دیگری پنج بیت به نام فردوسی آورده که ظاهراً از قصاید او بوده است. حمدالله مستوفی هم به اشعار متفرق فردوسی توجه داشته است: «به خلاف از (= به غیر از) شاهنامه، اشعار خوب دارد اما مشهور نیست» (تاریخ گزیده، ۷۴۳). سپس یک غزل پنج بیتی از او آورده که به دیگران هم منسوب است. تذکره نویسان بعدی، به اشعار پراکندۀ منسوب به فردوسی، توجه بیشتری نشان دادهاند: امین احمد رازی ۱۸ بیت (هفت اقلیم، ۷۱۵ – ۷۱۶) و اوحدی بلیانی ۹۵ بیت (عرفات العاشقین، ۲۸۱۳ – ۲۸۱۷) به فردوسی نسبت دادهاند که در میان آنها چند رباعی هم دیده میشود. به نوشتۀ دکتر خالقی مطلق (۱۳۹۶، ۱۱۹) هرمان اته این نوع اشعار منسوب به فردوسی را جمع آوری کرده و با ترجمۀ آلمانی منتشر ساخته است. بنده در این نوشتۀ مختصر، در مورد رباعیات منسوب به فردوسی سخن خواهم گفت.
●
مشهور است که مدخل ورود فردوسی به دربار محمود غزنوی، امتحان قریحۀ او توسط شاعران نامدار دربار محمود، از قبیل: عنصری، فرخی و عسجدی بوده است. این آزمون هم با اقتراح یک رباعی صورت گرفته است. این داستان که به گمان من مایههایی از حقیقت در آن هست و به مرور زمان به آن شاخ و برگ دادهاند، دو روایت مشهور دارد. طبق روایت قدیمتر، این اقتراح در حضور سلطان محمود صورت گرفته و در روایت دوم، ماجرای در یک باغ میگذرد.
قدیمترین جایی که این روایت هست، دیباچۀ شاهنامۀ فلورانس است که در ۶۱۴ ق کتابت شده است. در این دیباچه، نخست، از نحوۀ آشنایی محمود با فردوسی سخن رفته و محمود غزنوی برای آنکه ببیند توانایی این شاعر گمنام تا چه حد است، شاعران دربار را فرا میخواند که پایه و مایۀ فردوسی را بسنجند:
«سلطان محمود گفت: بر وی امتحان کنید تا از فضل او آگاهی یابید. عنصری گفت: به سه کس، سه نیم مصرع شعر بگوییم و یک نیم مصرع او بگوید. اگر شعر این آزاد مرد به شعر ما اتصال دارد، فرمان خداوند را باشد. و اگر نه، رضا بدهد که کسی که بر مردمان حکیم تحدی کند، سزاوار او آنچه لایق باشد با وی بکنیم. ابوالقسم طوسی از طبع خویشتن آگاه بود و بر خویشتن میجوشید. هم در ساعت گفت: کار از حکایت گذشت، بگویید آنچه سگالیدهاید تا من به دولت سلطان، برهان خویش بنمایم. عنصری و فرخی و عسجدی اختیار کردند.
عنصری گفت:
چون روی تو خورشید نباشد روشن
فرخی گفت:
همرنگ رخت گل نبود در گلشن
عسجدی گفت:
مژگانت همی گذر کند بر جوشن
فردوسی گفت:
مانند سنان گیو در جنگ پشن
عنصری چون این سخن بشنید، بر پای خاست و بوسه بر دست ابوالقسم طوسی داد و گفت: مقر گشتیم که از این بهتر سخن کس نگوید» (خالقی مطلق، از دستنویس تا متن، ۱۸۷ – ۱۸۸).
در نظر عدهای، ارزیابی توانایی فردوسی با یک مصراع نه چندان بلند، دور از منطق است. باید گفت که این روش آزمودن شعرا، روشی رایج بوده است و انتظار نباید داشت که در اشعار ارتجالی با عالیترین گونۀ سخن مواجه باشیم. همینکه شاعر بتواند از عهدۀ سخن بداهه در جمع برآید، برای سنجش توانایی او کافی است؛ بهویژه آنکه نفر چهارم، کاری به مراتب دشوارتر از سه نفر دیگر داشته و میبایست از عهدۀ جمع و جور کردن رباعی بر میآمده است. این نکته هم قابل ذکر است که حد رباعی در آن دوران، بیش از این هم نبوده است. ما رباعیات فرخی و عنصری و عسجدی را که نگاه میکنیم، اغلب آنها را شعرهایی ساده و ابتدایی میبینیم که جایی در تاریخ رباعی فارسی ندارند. چهار قافیهای بودن این رباعی، یکی از دلایل کهن بودن این شعر تواند بود.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
رباعیات فردوسی (بخش دوم)
در یادداشت پیشین، در مورد صحت و سقم حکایت آزمایش فردوسی با تکمیل یک رباعی اشتراکی سخن گفتیم. اینک این بحث را با بررسی قدمت این روایت دنبال میکنیم.
اگر تاریخ ۶۱۴ ق را برای شاهنامۀ فلورانس قطعی بپنداریم، که اغلب پژوهشگران آن را پذیرفتهاند، قدمت این روایت را در خور اتکا مییابیم. این روایت، علاوه بر منبعی که گفتیم، در دیباچۀ نخست شاهنامه و از جمله در نسخۀ مورخ ۷۴۱ ق قاهره (ریاحی، ۱۶۳) و دیباچۀ سوم شاهنامه و دستنویس کتابخانۀ مجلس که از سدۀ هشتم هجری دانسته شده است (همان، ۲۷۸) و دو دیباچۀ دیگر شاهنامه که تاریخی متأخرتر دارند، جملگی آمده است.
قزوینی در کتاب آثار البلاد خود به این داستان و رباعی اشتراکی آن، اشاره کرده که با توجه به تاریخ تألیف این کتاب (حدود ۶۷۴ ق)، در خور توجه است (همان، ۲۵۷). حمدالله مستوفی در ۷۳۱ ق ذیل شرح حال عنصری، این رباعی را آورده است ( تاریخ گزیده، ۷۳۸). بنابراین، این داستان و رباعی مربوط به آن، در چندین منبع قدیمی متعلق به قرن هفتم و هشتم، موجود است و در اصل آن، به نظر من، نباید تردید کرد. حتی در سفینهای از اشعار کهن متعلق به کتابخانۀ مجلس که به «سفینۀ نوح» شهرت یافته و احتمالاً در نیمۀ نخست قرن هشتم فراهم آمده، این رباعی به اسم چهار شاعر مذکور به ثبت رسیده است (برگ ۲۶۱). در منابع بعدی، از قبیل تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی (ص ۵۱)، بهارستان جامی (ص ۹۳) که هر دو در ۸۹۲ ق فراهم شدهاند، این حکایت و این رباعی هست و بعد از آن، در اغلب تذکرههای شعر فارسی، به آن اشاره شده است.
اصولاً برای سنجش توانایی شاعران در بداهه پردازی، رباعی مناسبترین قالب بوده و شواهد متعددی از آزمودن شاعران با رباعی از قرن ششم تا دوران حاضر وجود دارد؛ از داستان معزی نیشابوری که در رؤیت هلال رباعی گفت تا محمد تقی بهار که او را با چهار کلمۀ دور از ذهن غوره و ارّه و آینه و کفش آزمودند و با آنها رباعیی گفت. بنابراین، با اینکه فردوسی را با شاهنامهاش میشناسند، آنچه پای او را به جمع شاعران دورۀ غزنوی باز کرده و او را به رسمیت شناختهاند، مصراعی از یک رباعی بوده است.
●
در دیباچۀ دستنویس فلورانس، در دنبالۀ رباعی اشتراکی بالا، حکایت چنین ادامه پیدا کرده است: «سلطان چون چنین حال بدید، از شاعران التماس کرد که باید که بر بدیهه یک دوبیتی اندر خط ایاز که میدمد بگویید. جملۀ شاعران عاجز بماندند و همه اشارت به ابوالقسم طوسی کردند که او تواند گفتن. طوسی در حال این بگفت:
مست است بتا چشم تو و تیر به دست
بس کس که ز تیر چشم مست تو بخست
گر پوشد عارضت زره، عذرش هست
کز تیر بترسد همه کس، خاصه که مست
سلطان محمود چون این دوبیتی بشنید، در حال گفت: شاد باش ای فردوسی که مجلس ما را چون فردوسی کردی. و بسیار خلعت نیکو او را بداد و بعد از آن او را فردوسی گفتندی» (خالقی مطلق، ۱۸۸).
ساختگی بودن این حکایت از چند جهت روشن است. اینکه شاعران بزرگی چون عنصری فرخی نتوانند در موضوعی ساده رباعی بگویند٬ پذیرفته نیست. در چهار مقالۀ نظامی عروضی (ص ۳۴ – ۳۵)، حکایت ایاز و بریدن زلفش آمده و رباعی بدیهه عنصری در این باب نقل شده است که بطلان ادعای نویسندۀ دیباچۀ شاهنامه را آشکار میکند. دلیل دوم آن است که این حکایت در همۀ منابع پیشگفته نیست و بر خلاف رباعی اول، در این رباعی منابع با هم اتفاق نظر ندارند: امین احمد رازی آن را نقل کرده (هفت اقلیم، ۷۱۵) و حمزۀ هرندی نویسندۀ دیباچۀ پنجم شاهنامه (یاحقی، ۷۳) و این دو منبع، از منابع دورۀ صفوی هستند.
از همه مهمتر، رباعی فوق در دیوان سنایی غزنوی وارده شده (ص ۱۱۱۷) و با جستجویی که من کردهام، بسیاری از دستنویسهای دیوان سنایی این رباعی را دارند.
نکتۀ مشترک بین این دو رباعی، چهار قافیهای بودن هر دوی آنهاست. ولی این شباهت، باعث نمیشود که ما آن را از فردوسی بدانیم. چهار قافیهای بودن رباعی، جریان غالب تاریخ رباعی فارسی تا اواسط قرن ششم هجری است. بسیاری از رباعیات سنایی، چهار قافیهای است. بنابراین، معیار دوگانهای برای ارزیابی صحت و سقم انتساب این رباعی به فردوسی وجود ندارد.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
در یادداشت پیشین، در مورد صحت و سقم حکایت آزمایش فردوسی با تکمیل یک رباعی اشتراکی سخن گفتیم. اینک این بحث را با بررسی قدمت این روایت دنبال میکنیم.
اگر تاریخ ۶۱۴ ق را برای شاهنامۀ فلورانس قطعی بپنداریم، که اغلب پژوهشگران آن را پذیرفتهاند، قدمت این روایت را در خور اتکا مییابیم. این روایت، علاوه بر منبعی که گفتیم، در دیباچۀ نخست شاهنامه و از جمله در نسخۀ مورخ ۷۴۱ ق قاهره (ریاحی، ۱۶۳) و دیباچۀ سوم شاهنامه و دستنویس کتابخانۀ مجلس که از سدۀ هشتم هجری دانسته شده است (همان، ۲۷۸) و دو دیباچۀ دیگر شاهنامه که تاریخی متأخرتر دارند، جملگی آمده است.
قزوینی در کتاب آثار البلاد خود به این داستان و رباعی اشتراکی آن، اشاره کرده که با توجه به تاریخ تألیف این کتاب (حدود ۶۷۴ ق)، در خور توجه است (همان، ۲۵۷). حمدالله مستوفی در ۷۳۱ ق ذیل شرح حال عنصری، این رباعی را آورده است ( تاریخ گزیده، ۷۳۸). بنابراین، این داستان و رباعی مربوط به آن، در چندین منبع قدیمی متعلق به قرن هفتم و هشتم، موجود است و در اصل آن، به نظر من، نباید تردید کرد. حتی در سفینهای از اشعار کهن متعلق به کتابخانۀ مجلس که به «سفینۀ نوح» شهرت یافته و احتمالاً در نیمۀ نخست قرن هشتم فراهم آمده، این رباعی به اسم چهار شاعر مذکور به ثبت رسیده است (برگ ۲۶۱). در منابع بعدی، از قبیل تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی (ص ۵۱)، بهارستان جامی (ص ۹۳) که هر دو در ۸۹۲ ق فراهم شدهاند، این حکایت و این رباعی هست و بعد از آن، در اغلب تذکرههای شعر فارسی، به آن اشاره شده است.
اصولاً برای سنجش توانایی شاعران در بداهه پردازی، رباعی مناسبترین قالب بوده و شواهد متعددی از آزمودن شاعران با رباعی از قرن ششم تا دوران حاضر وجود دارد؛ از داستان معزی نیشابوری که در رؤیت هلال رباعی گفت تا محمد تقی بهار که او را با چهار کلمۀ دور از ذهن غوره و ارّه و آینه و کفش آزمودند و با آنها رباعیی گفت. بنابراین، با اینکه فردوسی را با شاهنامهاش میشناسند، آنچه پای او را به جمع شاعران دورۀ غزنوی باز کرده و او را به رسمیت شناختهاند، مصراعی از یک رباعی بوده است.
●
در دیباچۀ دستنویس فلورانس، در دنبالۀ رباعی اشتراکی بالا، حکایت چنین ادامه پیدا کرده است: «سلطان چون چنین حال بدید، از شاعران التماس کرد که باید که بر بدیهه یک دوبیتی اندر خط ایاز که میدمد بگویید. جملۀ شاعران عاجز بماندند و همه اشارت به ابوالقسم طوسی کردند که او تواند گفتن. طوسی در حال این بگفت:
مست است بتا چشم تو و تیر به دست
بس کس که ز تیر چشم مست تو بخست
گر پوشد عارضت زره، عذرش هست
کز تیر بترسد همه کس، خاصه که مست
سلطان محمود چون این دوبیتی بشنید، در حال گفت: شاد باش ای فردوسی که مجلس ما را چون فردوسی کردی. و بسیار خلعت نیکو او را بداد و بعد از آن او را فردوسی گفتندی» (خالقی مطلق، ۱۸۸).
ساختگی بودن این حکایت از چند جهت روشن است. اینکه شاعران بزرگی چون عنصری فرخی نتوانند در موضوعی ساده رباعی بگویند٬ پذیرفته نیست. در چهار مقالۀ نظامی عروضی (ص ۳۴ – ۳۵)، حکایت ایاز و بریدن زلفش آمده و رباعی بدیهه عنصری در این باب نقل شده است که بطلان ادعای نویسندۀ دیباچۀ شاهنامه را آشکار میکند. دلیل دوم آن است که این حکایت در همۀ منابع پیشگفته نیست و بر خلاف رباعی اول، در این رباعی منابع با هم اتفاق نظر ندارند: امین احمد رازی آن را نقل کرده (هفت اقلیم، ۷۱۵) و حمزۀ هرندی نویسندۀ دیباچۀ پنجم شاهنامه (یاحقی، ۷۳) و این دو منبع، از منابع دورۀ صفوی هستند.
از همه مهمتر، رباعی فوق در دیوان سنایی غزنوی وارده شده (ص ۱۱۱۷) و با جستجویی که من کردهام، بسیاری از دستنویسهای دیوان سنایی این رباعی را دارند.
نکتۀ مشترک بین این دو رباعی، چهار قافیهای بودن هر دوی آنهاست. ولی این شباهت، باعث نمیشود که ما آن را از فردوسی بدانیم. چهار قافیهای بودن رباعی، جریان غالب تاریخ رباعی فارسی تا اواسط قرن ششم هجری است. بسیاری از رباعیات سنایی، چهار قافیهای است. بنابراین، معیار دوگانهای برای ارزیابی صحت و سقم انتساب این رباعی به فردوسی وجود ندارد.
●●
"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4
Telegram
چهار خطی
رباعی فارسی، به روایت: سید علی میرافضلی
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)
(این صفحه روز پنجشنبه نوزدهم آذر هزار و سیصد و نود و چهار شمسی راهاندازی شده است.)