مُردن

در ذهن نیافرینمت، می‌میرم
از وهم اگر نچینمت، می‌میرم
ای عادت چشم‌های بی حوصله‌ام!
یک روز اگر نبینمت، می‌میرم.

میلاد عرفان‌پور
●

ای دوست! اگر با تو نشینم، میرم
ور از تو مفارقت گزینم، میرم
القصّه، چنانم که رخ خوب ترا
بینم میرم، وگر نبینم، میرم!

هجری قمی
زنده در 982 ق.
●

منابع:
پاییز بهاری است که عاشق شده است، ص 27؛ عرفات العاشقین، ج 6، ص 4162
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

مهر ایران

من مهر حقیقی به مجازی ندهم
دل را به وفای ترک و تازی ندهم

یک ذره ز مهر عزت ایران را
هرگز به پدرسوخته بازی ندهم

استاد یدالله بهزاد

شرمنده کافر و مسلمان

رهبان کلیسیای حرمان شده‌ام
ناقوس نواز دیر هجران شده‌ام
نه معصیتی، نه طاعتی، وای به من
شرمنده کافر و مسلمان شده‌ام.

مرشد بروجردی
درگذشتۂ 1030 ق.
●

مرشد، از شاعران نیک‌اقبال دوره صفوی است که رهسپار دیار هند شد و در آنجا، مورد توجه اُمرای آن سامان قرار گرفت و ملازم حکام ولایات هند بود و از مال و مقام برخورداری کامل یافت. وی در مرثیه میرزا غازی ترخان والی سند، ترکیب‌بندی ساخته که بیت نخست آن، بسیار جالب است:
بی جمال کعبه ترخانیان، در قندهار
چون علی در نهروانم، چون عمر در سبزوار!
●

رباعی مرشد، در دیوان اشراق (میر داماد) هم وارد شده که به گواهی منابع عصری، انتساب آن به مرشد بروجردی، موجه‌تر است. شعیب جوشقانی، دیگر شاعر آن دوره، به تقلید از رباعی مرشد پرداخته است که حاصل کار، مثل اغلب آثار تقلیدی، شعر دندان‌گیری از کار در نیامده است:
رهبان کلیسیای عصیان شده‌ام
مردود و قبول کفر و ایمان شده‌ام
القصه، نه راضی صمد از من، نه صنم
شرمنده کافر و مسلمان شده‌ام.
●

منابع:
تذکره نصرآبادی، ج 1، ص 361؛ کاروان هند، ج 2، ص 1281؛ دیوان اشراق، ص 114؛ دیوان شعیب جوشقانی (خطی)، ص 585
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

جُنگ رباعی،
بازیابی و تصحیح رباعیات کهن فارسی
پژوهش سید علی میرافضلی
نشر سخن
1394
₪
جُنگ رباعی، در بردارنده 4200 رباعی کهن پارسی از 35 شاعر معروف و گمنام از سده ششم تا یازدهم هجری است که با تصحیح و تحقیق سید علی میرافضلی سامان یافته است. نیمی از رباعیات این کتاب برای اولین بار است که چاپ شده و مابقی رباعیات نیز تصحیحات جدید از رباعیاتی است که قبلاً به چاپ رسیده است.
در این دفتر ، رباعیات نویافته و چاپ نشده‌‌ای از سنایی غزنوی، عثمان مختاری، امیر معزی نیشابوری، انوری، اثیر اخسیکتی، امامی هروی، سلمان ساوجی، صوفی آملی و محمد سعید تنهای قمی جای گرفته است. 235 رباعی نویافته سنایی غزنوی، رهاورد مغتنمی برای عرصه رباعی پژوهی و سنایی پژوهی است. 159 رباعی نویافته انوری نیز که بر مبنای چهار دستنویس کهن دیوان انوری و هفت جُنگ و تذکره فراهم آمده، از دیگر بخش‌های این کتاب است. از امیر معزی شاعر قرن ششم، در دیوان چاپی تنها 177 رباعی دیده می‌شود. در «جُنگ رباعی» 505 رباعی معزی گردآوری و تصحیح شده که 328 رباعی بیش از نسخه چاپی دارد.
بخشی از «جُنگ رباعی» به گردآوری رباعیات عایشه مقریه، بابا افضل کاشانی، سایل نهاوندی، صوفی کرمانی، مظفر حسین کاشانی، پیامی کرمانی، حقی خوانساری، نذری قمشه‌ای و میرصابر اصفهانی اختصاص دارد. این رباعیات بر مبنای جنگ‌های خطی و تذکره‌های چاپ نشده و تعدادی از منابع چاپی فراهم آمده است. عایشه مقریه بعد از مهستی گنجوی از نام‌ورترین زنان رباعی‌گوی پارسی است و در قرن ششم هجری می‌زیست. در این دفتر برای اولین بار، 44 رباعی او بر مبنای 15 منبع خطی و چاپی عرضه شده است. همچنین 73 رباعیی که در این کتاب به اسم بابا افضل کاشانی گرد آمده، قدیمترین اسناد رباعی‌گویی این حکیم پُر آوازه قرن ششم و هفتم هجری است و از لحاظ صحت استناد، بر همه چاپ‌های پیشین مزیت دارد.
علاوه بر این، رباعیات موجود در دواوین اشرفی سمرقندی، پوربهاء جامی، سید عضد یزدی، سید جلال عضد یزدی، جلال خوافی، روح عطار شیرازی، کمال‌الدین کاشانی، کاتبی ترشیزی، شیخی طبسی، امیدی تهرانی، موالی تونی، محوی همدانی، نظام دستغیب شیرازی و غیاث حلوایی شیرازی بر مبنای یک یا چند دستنویس تصحیح یا بازتصحیح شده است. دیوان اغلب این شاعران تا کنون به چاپ نرسیده و دسترسی محققان تاریخ رباعی فارسی به رباعیات ایشان، موجب گشایش در عرصه رباعی‌پژوهی می‌گردد. از جمله این رباعیات، 537 رباعی محوی همدانی است که از رباعی‌گویان صاحب سبک دوره صفوی به شمار می‌رود و رباعیات او برای اولین بار بر مبنای پنج نسخه اصلی و هشت نسخه کمکی تصحیح شده است.
گزیده‌ای از رباعیات عطار نیشابوری و اوحدالدین کرمانی نیز بر مبنای دو دستنویس کهن در این دفتر گنجانده شده است. «اختیارات مختارنامه»، قدیم‌ترین گزیده رباعیات عطار به شمار می‌رود و مشتمل بر 168 رباعی است و در قرن هشتم فراهم آمده است. 398 رباعی اوحدالدین کرمانی نیز که توسط امین الدین حاج بله از میان حدود 2000 رباعی این عارف رباعی‌گوی اختیار شده، سند با ارزشی از اقبال حلقه‌های تصوف به رباعیات اوحد کرمانی است. این گزیده را ابوالمجد تبریزی در سال 721 هجری در «سفینه تبریز» کتابت کرده است.
بیشترین رباعیات این مجموعه به اثیر اخسیکتی اختصاص دارد. اثیر از شاعران معروف قرن ششم هجری و از اقران خاقانی، مجیر بیلقانی و جمال‌الدین اصفهانی است. دیوان او که در سال 1337 به چاپ رسیده، فقط در بردارنده 67 رباعی است. در مجموعه حاضر، 658 رباعی اثیر بر مبنای چند دستنویس معتبر عرضه شده است. پاره‌ای از این رباعیات، جزو بهترین رباعیات زبان فارسی است و مابقی نیز در شناخت تاریخ رباعی و تحولات زبان و تعیین گوینده رباعیات ناشناخته متون فارسی اهمیت بسیار دارد.
مؤلف، در گردآوری و تدوین رباعیات این کتاب، از 120 نسخه خطی و 180 نسخه چاپی مدد گرفته است.
₪

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

جوي رفته؟

از جمله اشعاري که به سال 782 هجري، در بياض تاج الدين احمد وزير نوشته‌اند (ص 562)، اين رباعي زيباي زبان حالي است:
با بط مي‌گفت ماهي اندر تک و تاب
باشد که به جوي رفته باز آيد آب
بط گفت: چو من مشوس گشتم، تو کباب
دنيا پس مرگ ما چه دريا چه سراب!
اين رباعي را، تقي اوحدي بلياني، تذکره‌نويس معروف دوره صفوي، جزو اشعار کمال‌الدين بُندار رازي شاعر شيعي قرن چهارم هجري (401 ق) آورده است (عرفات العاشقين، ج 2، ص 705) و به خيام هم منسوب است (طربخانه، ص 110).
کلمه مشوس در مصراع سوم از واژه‌هاي نادر و ناشناس است و بدين ضبط در فرهنگ‌هاي فارسي ديده نشده است. تقي اوحدي به جاي آن، کلمه «قَديد» را آورده که به معني گوشت قُرمه است و معناي مشوس هم بايد در همين حدود باشد. نزديک به اين واژه در فرهنگ‌ها، کلمه «مَصوص» را داريم. مَصوص، غذايي است که از گوشت بريان به‌خصوص گوشت مرغ درست کنند (لغت‌نامه دهخدا، ج 13، ص 21028).
●

در رباعي مذکور، مصراع دوم حاوي يک کنايه مثلي است: آب رفته به جوي باز آمدن. يعني رونق از دست رفته، باز گشتن. تجديد وضع مطلوب گذشته (فرهنگ کنايات سخن، ج 1، ص ‌6). مضمون اين رباعي را يکي از شاعران ايراني عربي‌سراي قرن چهارم و شايد احمد بن بُندار چنين سروده است:
و قالوا: يعود الماء في النهر بعد ما
عفت عنه آثار و جفّت مشارعه
فقلت: الي أن يرجع الماء عائداً
و تعشب شطّاه تموت ضفادعه
که ترجمه‌اش چنين است: از پس خشکيدن جوي و نابودي آثارش، ديگر بار آب به جوي باز خواهد آمد. گفتم: تا آب رفته به جوي باز آيد و گياه بر کرانه جوي برويد، غوکان مُرده‌اند (مفلس کيميا فروش، ص 310). و همين معني را انوري، شاعر معروف قرن ششم هجري، طي قطعه‌اي به نظم در آورده است (ديوان انوري، ج 2، ص 622):
دوستي گفت: صبر کن ايراک
صبر کار تو خوب و زود کند
آب رفته به جوي باز آيد
کار بهتر از آنکه بود کند
گفتم: آب ار به جوي باز آيد
ماهي مرده را چه سود کند؟
اين قطعه، به سنايي غزنوي و جمال‌الدين اصفهاني هم منسوب است (ديوان سنايي، ص 1065؛ ديوان استاد جمال الدين، ص 407).
●

آنچه باعث نوشتن اين يادداشت شده، تأمل در غرابت ترکيب «جوي رفته» در مصراع دوم رباعي است. در بادي امر چنين به نظر مي‌آيد که منظور شاعر از اين ترکيب، نهري است که روان شده و جويي که رفته است. اما با دقت در اجزاي جمله، معلوم مي‌شود که منظور از «جوي»، بستر رود است که قرار است آب رفته بدان باز گردد. يعني شاعر از سر تسامح، صفت «رفته» را که مربوط به آب است، به جوي نسبت داده است.
اما آنچه پايه‌هاي اين گمان را سست مي‌کند، تکرار اين تعبير در چندين رباعي قديمي، متعلق به شاعران چندين نسل است. از تکرار اين عبارت در اين رباعيات، دانسته مي‌شود که «جوي رفته» تعبيري است که براي شاعران قديم، معناي روشن و مقبولي داشته و آن معنا، اکنون از فرهنگ زباني ما غايب شده است. شاعري گمنام که در قرن ششم يا هفتم هجري مي‌زيسته، گفته است (نزهة المجالس، ص 564):
هر چند ز هجر دوست هستم به عذاب
نوميد شدن ز وصل هم نيست صواب
هم باز شود نقاب مهر از مهتاب
يک روز به جوي رفته باز آيد آب.
کمال اسماعيل اصفهاني (635 ق) گويد (ديوان کمال اسماعيل اصفهاني، ص 950)
گفتم که مرا وصل تو نفزايد آب
هجران توام ز ديده نگشايد آب
خندان خندان گفت که: نتوان دانست
باشد که به جوي رفته باز آيد آب!
شيخ علاءالدوله سمناني (736 ق) اين مصراع مثل‌گونه را چنين تضمين کرده است (ديوان علاءالدوله سمناني، ص 333):
اي نفس! تو با قضا چرايي در تاب
در تاب مباش و از خدا روي متاب
نوميد مشو، از آنکه نتوان دانست
باشد که به جوي رفته باز آيد آب.
و بدر شيرواني (854 ق)، چنين گفته است (ديوان بدر شيرواني، ص 669):
يک مدت اگرچه بود باب الابواب
بي آب، ز کار اين معلّق دولاب
در مقدم شاه نوجوان، اسکندر
امروز به جوي رفته باز آمد آب.
شاعر گمنام ديگري که در قرن هشتم هجري مي‌زيسته، همين تعبير را به کار بُرده است (بياض تاج الدين احمد وزير، ص 554):
در ده صنما ز ساغر وصل شراب
کز هجر توام، عالم جان گشت خراب
گويد نکشم دست خود از دامن تو
باشد که به جوي رفته باز آيد آب.
بنابراين، ترکيب «جوي رفته» حداقل پانصد سال در زبان شاعران قديم ما گردش داشته است و نه خود در آن غرابتي احساس مي‌کردند و نه مخاطبان آنها. به پشتوانه اين شواهد، «جوي رفته» را مي‌توان جوي خشکيده و مُرده و متروک معني کرد. اما براي اين معنا، هنوز قرينه‌اي از ساير متون پيدا نکرده‌ايم.
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

ای کاش نبودی آشنایی

گفتم نکنی تو بی‌وفایی هرگز
من هم نکنم از تو جدایی هرگز
بیگانگیِ تو را نمی‌دانستم
ای کاش نبودی آشنایی هرگز!

مروارید کرمانی (بیانی)
درگذشتۂ 922 ق.
●

ای سوخته از داغ جدایی ما را
بنموده طریق بی‌ وفایی ما را
چون عاقبت کار، جدایی بوده ست
ای کاش نبودی آشنایی ما را.

اهلی تُرشیزی
درگذشتۂ 934 ق.
●

رسم تو همیشه بی وفایی بوده ست
دل بُردن و ترک آشنایی بوده ست
ای کاش نبودی آشنایی هرگز
چون عاقبت کار جدایی بوده ست.

بی بی نهانی
سدۀ دهم ق.
●

ظاهراً این مضمون در نیمه اول قرن دهم میان ادبا مقبول بوده و به طرق مختلف آن را بیان کرده‌اند. چنان‌که در همان دوره، شاعری به نام قاضی میرک خالدی نیز این مضمون را چنین پرورانده است:
به کسم دگر نباشد سر و برگ آشنایی
که نیرزد آشنایی به مشقّت جدایی!
●

اهلی تُرشیزی از شاعران عاشق پیشه قرن دهم و هم‌عصر اهلی شیرازی معروف است. بعضی از اهل ادب، سخن او را به جهت حس عاطفی قوی آن، بر شعر اهلی شیرازی ترجیح می‌نهند. دیوان او به چاپ نرسیده است. رباعی او، به بابا افضل کاشانی و پهلوان محمود پوریای ولی هم منسوب است.
بی بی نهانی، از شاعران بلاتکلیف قرن دهم است که با چندین نسبت در منابع معرفی شده و شخصیت افسانه‌ای به خود گرفته است. رباعی «از مرد برهنه روی زر می‌طلبم» به اسم او شهرت یافته است. هنری که او در رباعی‌اش به خرج داده، به هم آمیختن مصراع‌های رباعی بیانی کرمانی و اهلی ترشیزی بوده است.
●

منابع:
مونس الاحباب، ص 98؛ دیوان اهلی خراسانی (خطی)، برگ 73؛ یاد یار مهربان، ص 158؛ تحفه سامی، ص 114؛ رباعیات بابا افضل، ص 89؛ رباعیات پوریای ولی، ص 63
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

متکلم مع الغیر

داد از تو که با رقیب هم‌ْ سَیر شدی
بیداد که رفته رفته بی خیر شدی
در غیبت من، خطاب کردی با او
آخر متکلّم مَعَ الغیر شدی!

میرزا حسن وزیر نواب
سده یازدهم ق.
●

منبع:
جواهر الخیال (خطی)، برگ 326
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

رباعی پنج قافیه‌ای!

مَه ‌پاره دگر گوی نهان می‌بازد
خون‌خواره چو بر موی میان می‌نازد
صد باره نظر جوی روان می‌سازد
بیچاره به هر کوی از آن می‌تازد!

ناشناس
●

شعر هم مثل هر پدیده دیگری، لبریز از حاشیه‌های سنگین‌تر از متن است. گاهی متن، چیزی غیر از حاشیه نیست و اشتغال به آن، در حالی که خیلی جدی تلقی می‌شود، چیزی جز وقت تلف کردن نیست. تلاش شاعر گمنامی که رباعی بالا را سروده، چنان معطوف به صنعت قافیه و موسیقی کلمات شده که حضرت معنا، از بساط شعر رخت بر بسته است. تصوّر حالات کسانی که نخستین بار مخاطب این شعر بوده‌اند، شیرین است: گروهی تعجب و لابد گروهی اعجاب!
عده‌ای تصور می‌کنند که این تفنن‌ها و تقلاها، خاصه شعر قدیم بوده و شعر امروز، از این مسئله خلاصی یافته است. اما در ذات بسیاری از شعرهای مدرن و پُست مدرن، چیزی جز بازی با الفاظ و حذف معنا نیست. نه آن معناگریزی که منجر به خلق معناهای متفاوت یا متکثر شود. بلکه، لغزیدن معنا در گل و لای الفاظ اجباری و دست‌اندازهای زبان است.
●

منبع:
جُنگ شعر
دستنویس ش 798 کتابخانه سنا
برگ 206
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

خيام و تلگرام

روز ۲۸ ارديبهشت ماه در تقويم ملي به عنوان روز بزرگداشت حکيم خيام نيشابوري نام‌گذاري شده است. خيام، فيلسوف، منجم و رياضي‌دان نامدار ايراني، ۱۰۰۰ سال پيش در نيشابور به دنيا آمد و به سال ۵۲۶ ق، از دنيا رفت. او در دوران خودش، به واسطه رسالات فلسفي و علمي‌ و به عنوان يک دانشمند طراز اول شناخته می‌شد. اما يک قرن بعد، شهرت شاعري‌ او بر جايگاه علمي‌اش چربيد.
رباعي‌سرايي خيام، در زمان حياتش امري ناشناخته بوده است و نويسندگان هم‌عصر او از قبيل نظامي عروضي و ابوالحسن بيهقي در اين باره سکوت کرده‌اند. اولين منبعي که رباعيي به اسم خيام نقل کرده، رساله‌اي از فخر رازي (۶۰۶ ق) است که در آن، ضمن تقرير مسئله معاد، به يکي از رباعيات خيام استناد جُسته و بر آن ايراد گرفته است. اين رساله، حدود ۷۰ ـ ۸۰ سال بعد از مرگ خيام نوشته شده است:
دارنده چو ترکيب طبايع آراست
باز ازچه سبب فکندش اندر کم و کاست؟
گر خوب نيامد اين بنا، عيب کراست
ور خوب آمد، خرابي از بهر چراست؟

ساير رباعياتي که در منابع معتبر به اسم خيام نقل شده، از همين سنخ است. يعني در آنها يک گره فکري وجود دارد که با زباني ساده و بدون آرايه بيان شده است. برازنده حکيم خيام نيست که دغدغه فکري‌اش باده و ساده باشد. او اگر فراغتي از درس و بحث و مطالعه و تحقيق پيدا مي‌کرد، در حد قلم‌انداز، رباعيي مي‌گفت و در گوشه و کنار کتاب و دفترش مي‌نوشت و به مقداري نبود که ديواني از رباعيات خود ترتيب دهد. اين رباعيات معدود و پراکنده، با رباعياتي که ما امروزه به اسم خيام مي‌شناسيم، از زمين تا آسمان تفاوت لفظي و ماهوي دارد؛ رباعياتي از اين دست:
اين قافله عمر عجب مي‌گذرد
درياب دمي که با طرب مي‌گذرد
ساقي! غم فرداي حرفان چه خوري؟
پيش آر پياله را که شب مي‌گذرد

ساخته و پرداخته ذهن ادباي خوش ذوق است، نه آن حکيم فرزانه. اين قبيل رباعيات که توسط خوانندگان نامدار و شاعران خوش‌صدا خوانده شده، با همه شور و احساسي که در آنها هست، به گواهي منابع متقن، محصول ۲۰۰ ـ ۳۰۰ سال بعد از مرگ خيام است.
اگر حکيم خيام، از گور بر مي‌خاست و بر رباعياتي که بر بناي آرامگاهش نوشته‌اند، نظر مي‌افکند، به احتمال زياد گمان مي‌بُرد که او را به اشتباه در‌آن مکان به خاک سپرده‌اند و اگر در کتابفروشي‌هاي آنجا، مجموعه رباعيات خودش را تورقي مي‌کرد، از شدت شرم و شگفتي، سر به بيابان‌هاي نيشابور مي‌گذاشت.
طي اين ربع قرني که بر سر پژوهش در رباعيات خيام گذاشته‌ام، اين سؤال هميشه برايم مطرح بوده که چگونه طي سيصد سال (از اوايل قرن ششم تا اوايل قرن نهم)، همه سرمايه ما از رباعيات خيام، فقط ۱۰۰ رباعي است و ناگهان ظرف مدت ۴۰ ـ ۵۰ سال، شمار رباعيات خيام به صورت تصاعدي به ۵۵۰ رباعي رسيده است؟
از سه چهار سال پيش و با رواج شبکه‌هاي اجتماعي از قبيل تلگرام، اين معما براي من کاملاً حل شده است. الآن در اين شبکه‌ها، هيچ نويسنده و شاعري امنيت ندارد. شعر فلان و بهمان را به اسم مولانا و قيصر امين‌پور و سهراب سپهري مي‌زنند. اين شعرها، گاهي فاقد قافيه و رديف و زبان سالم و مضمون متعالي است و شاعران متوسط هم زير بار انتساب آنها نمي‌روند، چه برسد به بزرگان شعر و ادب. در عصر تکنولوژي که دسترسي به منابع اصيل براي هر کسي امکان‌پذير است و با ۸۰۰ سال پيش قابل قياس نيست، اين همه خطا در نقل، و آمار بالاي کُپي پيست (همان بردار و بگذار خودمان) هيچ توجيه عقلاني ندارد. چگونه ما انتظار داريم اديب ميان‌مايه‌اي مثل ياراحمد رشيدي تبريزي که در سال ۸۶۷ قمري به امکانات وسيع امروزي دسترسي نداشته، از پيش خود، ۴۰۰ رباعي به سرمايه رباعيات خيام نيفزايد؟ به نظر مي‌رسد بي دقتي در نقل اشعار و کاهلي در شناخت گويندگان آنها و بي‌خيالي در مورد صحت و سقم مطالب، در خون پاک ما آريايي‌هاي اصيل جريان دارد و اگر تمام ديوان‌هاي شعر را، از قديم الايام تا امروز، در يک لوح فشرده به ملت ايران هديه کنند، باز هم از صنعت شريف «بردار و بگذار» دست بر نمي‌دارند.
از نظر من، آشفته بازار نقل شعر در گروه‌هاي مجازي، نمايش راستينی از خصلت بي‌مبالاتي ما ايرانيان در نقل اشعار و مطالب است. ما از ۷۰۰ ـ ۸۰۰ سال به همين شيوه، به تدوين جُنگ‌ها و مجموعه‌هاي ادبي پرداخته‌ايم و هر رباعيي را بدون تحقيق، به اسم خيام و ديگران ثبت کرده‌ايم و براي ما مهم نبوده که آن رباعيات، فرآورده ذوق کيست.

۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۵
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

پگه‌تر/ بگه‌تر؟

ای پیر خردمند! پگه‌تر برخیز
وآن کودک خاک‌بیز را بنگر تیز
پندش ده و گو که نرم‌نرمک می‌بیز
مغز سر کیقباد و چشم پرویز

خیام نیشابوری
درگذشتۀ 526 ق.
●
طبق تقويم ملّی، 28 ارديبهشت ماه روز بزرگداشت حکيم عمر خيام نيشابوری است. یادداشت امروز، اختصاص به یکی از رباعیات منسوب به خیام دارد. رباعی بالا، از جمله 13 رباعیی است که محمد بن بدر جاجرمی به سال 741 ق در مجموعه اشعار مونس الاحرار به نام خیام به ثبت رسانده و جزو رباعیات نسبتاً اصیل خیام محسوب می‌شود.
●

پگه، مخفف پگاه است و پگاه (بگاه) در زبان اوستایی به معنی بهنگام است. در متون کهن، هم به معنی سحر و صبح زود آمده است و هم در وجه عام‌تر ‌آن، به معنی زود در مقابل دیر؛ و پگاه خیزی، معادل سحرخیزی است (رک. فرهنگ معین). صفت تفضیلی «تر» که به دنبال «پگه» آمده، ذهن را به این سمت هدایت می‌کند که «پگه‌تر» در رباعی خیام، به معنی زودتر است. در نسخه خطی مونس الاحرار، این کلمه به صورت «بگه‌تر» است که مصحح کتاب، به قاعده تبدیل رسم الخط کاتبان قدیم که «پ» را «ب» می‌نوشتند، آن را به رسم الخط جدید برگردانده و «پگه‌تر» نوشته است.
در اشعار مولانا، ترکیب «بگه‌تر» وجود دارد:
به وقت خواب بگیری مرا که هین برگو
چو اشتهای سماعت بود، بگه‌تر گو

و طبق همان قاعده، می‌توان آن را «پگه‌تر» نیز قرائت کرد. البته به گمان من، «پگه‌تر» و «بگه‌تر» در ریشه خود، هر دو یکی است. ولی به قرینه شواهدی که در مورد خاک‌بیزی و پگاه خیزی وجود دارد، جانب «پگه‌تر» قوی‌تر است. در بیتی از شرف‌نامه نظامی آمده:
خروسی که بی‌گه نوا بر کشید
سرش را پگه باز باید بُرید

مصراع دوم این بیت، در بعضی نسخه‌ها چُنین است: سرش را پگه‌تر بباید بُرید. پگه‌تر در اینجا نیز به معنی زودتر است. در کتاب بلوهر و بیوذسف که روایت نظام تبریزی (متوفی 801 ق) از داستانی بسیار کهن است، آمده است: «روز دیگر، پگاه‌تر بر نشست». پگاه به معنی زود، در این بیت انوری بهتر خودش را نشان می‌دهد:
پس از چندی صبوری داد باشد
که گویم بوسه‌ای، گویی پگاه است

و در این بیت مولانا:
کاله‌ای معیوب بخریده بُدَم
شکر کز عیبش پگه واقف شدم.

شواهدی هم از اصطلاح پگاه خیزی و پگه‌خیزی در اشعار قرن ششم که نزدیک به دوران حیات خیام است، وجود دارد. از سنایی است: روزها اکنون پگه خیزند چون مرغان همی. از انوری: از پگه خیزی که هست، از چشم صبح انداخته. و از عطار، همشهری خیام: در شکر خوردن پگه خیز آمده. پگه خیزی در این اشعار، به معنی سحر خیزی است. اما قرینه روشن‌تری که ارتباط پگاه خیزی و خاک‌بیزی را کاملاً روشن می‌کند، این حکایت نغز عطار است:
پادشاهی در رهی می‌شد پگاه
خاک‌بیزی می‌گذشت آن جایگاه
پس زفان بگشاده بود آن خاک‌بیز
کای خدا بر فرق کردم خاک ریز
گر مرا بایست رفتن سوی کار
تا کنون در کار بودم بی‌قرار
ور پگه بایست کردن عزم راه
کار را برخاستم، اینک پگاه!
آنچه بر من بود، آوردم بجای
کار اکنون با تو افتاد ای خدای!
شاه خوش شد از حدیث خاک‌بیز
گفت: گیر این بدره، در غربال ریز
چون پگاهی کار را بشتافتی
آنچه جُستی، بیشتر زآن یافتی!
خاک‌بیزان، کسانی بودند که با الک کردن خاک معابر، خُرده‌های زر و سیم آن را می‌جُستند. بنابراین، در رباعی خیام، پگه‌تر به معنی زودتر است، اما اشاره‌ای هم به سحرخیزی دارد. یعنی صبح، زودتر از خواب برخیز.
●

منابع:
رباعیات خیام در منابع کهن، ص 87؛ فرهنگ معین، ج 1، ص 804؛ غزلیات شمس تبریز، ج 2، ص 1116؛ شرف‌نامه، ص 179؛ بلوهر و بیوذسف، ص 140؛ دیوان انوری، 786؛ فرهنگ بزرگ سخن، ج 2، ص 1404؛ غزل‌های حکیم سنایی، ص 136؛ دیوان انوری، ص 430؛ منطق الطیر، ص 268؛ مصیبت‌نامه، ص 255
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

«سفینه کهن رباعیات»
منتشر شد

این سفینه در بردارنده 1250 رباعی از بیش از هشتاد شاعر سده‌های پنجم تا هفتم هجری است که در 131 باب تدوین شده و به همت آقایان ارحام مرادی و محمد افشین وفایی تصحیح و به تازگی منتشر شده است.
دستنویس این سفینه به شماره 12598 در کتابخانه مرعشی قم نگهداری می‌شود و نام گردآورنده و کاتب آن مشخص نیست. اما محققان، این نسخه را از یادگاران قرن هشتم هجری می‌دانند و به گفته مصصحان کتاب، از لحاظ ساختار و محتوا و تاریخ و محل تدوین، از اقران نزهة المجالس جمال خلیل شروانی به شمار می‌آید و حدس می‌زنند که این سفینه، حدود 800 سال پیش (در سده هفتم هجری) در منطقه شمال غرب ایران فراهم آمده باشد.
«سفینه کهن رباعیات»، منبع ارزشمندی در شناخت رباعیات کهن پارسی و آشنایی با نمونه رباعیاتِ شاعران ناشناخته‌ای همچون احمد سیاه،‌ اختیاری، ارشد بلخی، جلال حرمی، حسام نبیره، زین سجزی، شمس بط، شهاب اشعری، علاء ارموی، کافرک غزنوی، نظام بخاری و شمس‌الدین ورکانی است.
شهرت این مجموعه در بین اهل ادب، به واسطه درج 44 رباعی از عمر خیام نیشابوری در دو موضع سفینه است و این مقدار رباعی، بیشترین تعداد رباعیی است که تا قبل از قرن نهم در منابع به اسم خیام روایت شده است. از این تعداد، 13 رباعی آن در هیچ منبع قدیمی نیامده و 19 رباعی نیز در منابع قدیم به نام شاعران دیگر ضبط شده است. پیشترها، مرحوم ایرج افشار و دکتر جواد بشری، در سال 1383 به صورت جداگانه، به اهمیت این سفینه در شناخت رباعیات خیام اشاره کرده‌اند.
بیشترین رباعیات این مجموعه، با 198 رباعی، به شاعری به نام شمس گنجه‌ای اختصاص دارد که در نزهة المجالس هم 106 رباعی از او نقل شده است. وی احتمالاً همان امیر شمس‌الدین اسعد گنجه‌ای است که در قرن هفتم نایب تاج‌الدین معتز بود و به سال 676 ق در حوالی شام به دست مغولان کُشته شد. این مقدار شعر از یک شاعر ناشناخته در سده هفتم هجری، نمودار وزن رباعیات او و اهمیت قالب رباعی در آن دوران است.
شیخ اوحدالدین کرمانی (درگذشته 635 ق) با 132 رباعی و کمال الدین اسماعیل اصفهانی (مقتول در 636 ق) با 108 رباعی از محبوب‌ترین شاعران این مجموعه هستند. به جرئت می‌توان گفت که هیچ ادیبی در قرن هفتم و هشتم هجری مجموعه‌ شعری تدوین نکرده که از رباعیات این دو شاعر خالی باشد. قرن هفتم، یکی از دوران‌های درخشان رباعی فارسی است که علاوه بر ظهور رباعی‌سرایان مشهوری همچون عطار، اوحد کرمانی، بابا افضل کاشانی، مولوی، کمال اسماعیل اصفهانی و مجد همگر شیرازی، در طی سال‌های پُر افت و خیز آن، چندین رباعی‌نامه پُر و پیمان هم در نقاط مختلف ایران گرد آمده که «سفینه رباعیات کهن» از جمله آنهاست.
«سفینه رباعیات کهن» مقدمه ارزنده‌ای در معرفی ویژگی‌های دستنویس مورد استفاده، و شناخت شاعران مجموعه دارد و ارحام مرادی و افشین مرادی، با دقتی مثال زدنی، رد رباعیات این مجموعه را در منابع کهن پی گرفته‌ و در پانویس صفحات قید کرده‌اند. فهرستی از رباعیات مجموعه، یکی بر اساس قافیه و ردیف مصراع نخست، و دیگری بر مبنای حروف آغازین مصراع نخست رباعیات در انتهای کتاب آمده که برای جستجو و پیگیری رباعیات مورد نظر محققان، بسیار سودمند و کارگشاست.
این اثر، در شناخت تاریخ تحول رباعی فارسی و پیشینه غنی آن که در پشت ابرهای تاریخ پنهان مانده،‌ از منابع دست اول به‌شمار می‌آید. تکلیف بعضی از رباعیات بلاتکلیف تاریخ رباعی فارسی را می‌توان با این مجموعه روشن کرد. و البته، بعضی انتسابات جدیدی که در خلال صفحات «سفینه رباعیات کهن» آمده، خودش گرهی است بر گره‌های پیشین که باید به تفصیل، در مطلبی جداگانه به آن بپردازیم.
«سفینه کهن رباعیات» را انتشارات سخن، اردیبهشت ماه امسال در 384 صفحه و با شمارگان 1650 نسخه، منتشر کرده است.
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

سفینه کهن رباعیات. تصحیح و تحقیق: ارحام مرادی و محمد افشین وفایی، تهران، سخن، 1395

تفنگی کهنه

خورشید ترا چطور خاموش کنم؟
نه! حرف ترا نمی‌شود گوش کنم
این بار هزارم است: چشمانت را
تصمیم گرفته‌ام فراموش کنم.
..
نقاشی خو کرده به رنگی کهنه ست
سرباز نبردهای جنگی کهنه ست
هر بار نگاه تو ازین عکس به من
شلیک گلوله از تفنگی کهنه ست.
..
هرچند شبیه چهره‌ای رنجورم
نگذار بفهمند که از تو دورم
تصویر دلم، هزار و یک تکّه شده
من آینۀ شکستۀ مغرورم!
..
دیروز، پُر از سراب فرداست، رفیق!
هر روز، دریغ و درد و آیاست، رفیق!
گفتیم: اگر روزی... اگر روزی.. اگر
امروز، همان روز مباداست رفیق!
..
این ثانیه‌ها چقدر پُر تشویش‌اند
مست از تب عاشقانه‌های خویش‌اند
بی‌تابیِ این شعر به من می‌گوید:
امشب کلماتم به تو می‌اندیشند!
●

منبع:
انگیزه اشتباه کردن
حسین خلیلی
مشهد، سپیده‌باوران، 1394
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

پهلوان محمود خوارزمی/ پوریای ولی

در مورد شخصيت تاريخي پهلوان افسانه‌اي ايران، پورياي ولي، مطالب متعددي نگاشته شده و مشهور آن است که وي کسي نيست جز پهلوان محمود خوارزمي که در اورگنج به دنيا آمده و از اولياي کِبار بوده و منظومه عرفاني «کنز الحقايق» سروده اوست. اين منظومه عرفاني، در سال 703 ق به مدت شش ماه گفته شده و پندار آنان که منظومه مذکور را از آثار شيخ محمود شبستري مي‌دانند، باطل است (عرفات العاشقين، ج 5، ص 3337 ـ 3339).
جامي، ذيل شرح حال مولانا ظهيرالدين خلوتي (800 ق)، آنجا که از مراد او شيخ سيف‌الدين خلوتي (783 ق) و مراد مراد او شيخ محمد خلوتي ياد مي‌کند که همگي از عرفاي خوارزم هستند، مي‌گويد: «پهلوان محمود پکيار معاصر وي بوده و با وي صحبت مي‌داشته» (نفحات الانس، ص 504). نسبت «پکيار» که دنباله نام پهلوان محمود آمده، براي من روشن نيست از چه ريشه‌اي است. مصحح دانشمند کتاب، با قيد احتياط، آن را معادل بيگ‌يار گرفته است (همانجا، ص 882).
●

در نمايشگاه کتاب امسال، کتابي ديدم با عنوان «زندگي‌نامه و رباعيات پهلوان محمود پورياي ولي» نوشته مجتبي کرمي کارشناس وزارت امور خارجه (تهران، روزنه، 1386) که در آن، 130 رباعي به اسم پورياي ولي گرد آمده است. با آنکه مؤلف ادعا کرده که در پالايش رباعيات پورياي ولي نهايت اهتمام را به کار بسته، اغلب رباعيات اين کتاب، در منابع، به اسم ديگران روايت شده است. تا آنجا که مي‌توان گفت که از رهگذر اين کتاب، پورياي ولي، شريک و مدعي بسياري از شاعران توانمند فارسي است. ضمن آنکه، بعضي رباعيات کتاب، به اغلاط قافيه‌اي نيز آراسته شده و اگر جستجويي در منابع معتبر مي‌شد، صورت صحيح آنها به دست مي‌آمد. يکي از منابع مؤلف در اين کتاب، رباعيات موجود بر ديواره‌هاي مقبره و خانقاه منسوب به پورياي ولي در شهر خيوه است!
●

از تذکره‌نويسان قديم، تقي اوحدي بلياني با آوردن 16 رباعي به اسم پورياي ولي (عرفات العاشقين، ج 5، ص 3339 ـ 3340)، سرآمد همه تذکره‌نويسان است. امين احمد رازي، فقط دو رباعي از او روايت کرده است (هفت اقليم، ج 3، ص 1507) و واله داغستاني که پيرو راستين بلياني است، ده فقره از همان رباعيات عرفات العاشقين را در کتابش گنجانده است. وي مي‌نويسد: «در سال 722 رخت به عالم بقا کشيده. قبرش در خيوق خوارزم است. قتالي تخلص مي‌کرده» (رياض الشعراء، ج 3، ص 1786 ـ 1787).
اما قديم‌ترين منبعي که رباعيي به اسم پهلوان محمود آورده، مجموعه اسکندر ميرزاست که در سال‌هاي 813 و 814 کتابت شده و به نام «پهلوان محمود پرکيار» اين رباعي را ثبت کرده است (برگ 282):
انديشه هستي ز برون بر در پيچ
رو تا به خرابات و چو مردان در پيچ
هر خرقه و خُرده‌اي که داري، در باز
انديشه دستار مکن، در سر پيچ
اين منبع تا کنون مورد توجه محققان قرار نگرفته و رباعي آن، جزو اشعار پهلوان محمود نيامده است. جزء اول لقب پهلوان محمود که ما به قرينه منابع ديگر بخصوص نفحات الانس جامي، آن را «پرکيار» نوشته‌ايم، در دستنويس موزه بريتانيا فاقد نقطه است. بنابراين، احتمال اينکه چيز ديگري هم باشد، هست. نکته جالب اين است که نام و رباعي او، در دنباله رباعيات علماء و عرفا آمده که نشانگر جايگاه معنوي پهلوان محمود است.
●

منبع قديمي ديگري که براي رباعيات او وجود دارد،‌ کتاب رشحات عين الحيات فخرالدين علي صفي ـ متوفي 939 ق ـ است (ص 505): «پيش من هيچ شعري بهتر از اين رباعي نيست که پهلوان محمود پوريا عليه الرحمه گفته است که:
جانا به قمارخانه رندي چندند
با مردم کم عيار، کم پيوندند
رندي چندند، کس نداند چندند
بر نسيه و نقد هر دو عالم خندند»
فخرالدين علي، در کتاب ديگر خود لطايف الطوايف هم يادي از پهلوان محمود پوريا کرده است (ص 252).
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

تماشای جمال تو

زآن خوب‌تری که کس خیال تو کند
یا همچو منی، فکر وصال تو کند
شاید که به آفرینش خود نازد
ایزد چو تماشای جمال تو کند.

فصیحی هروی
درگذشتۀ 1049 ق.
●

فصیحی هروی، از شاعران دوره صفوی است که حسرت سفر هند بر دلش ماند و امیران هرات، به دلیل توانمندی او در سخن‌وری، مانع سفر او به این سرزمین شدند و یک نوبت که از دست آنها بگریخت و راه هند در پیش گرفت، به دستور حسین خان شاملو او را از نیمه راه باز گرداندند و ریشش را بریدند و به زندانش افکندند! با این حال، شاعر از راه مکاتبه با امرا و شاعران ساکن دیار هند در ارتباط بود و شعرهای خود را برای آنها می‌فرستاد.
تقی‌الدین اوحدی، مؤلف تذکره عرفات العاشقین، که با او در یک دوره می‌زیست، آورده است: «چند نوبت عزم هند کرد و مانع او شدند، و دیوان خود را در سنه 1014 ق به آگره فرستاده بود». اشعاری که اوحدی در تذکره خود از فصیحی انتخاب کرده، از همان دیوان است. از جمله اشعار انتخابی او، رباعی بالاست که نقل کردیم. نسخه‌ نفیسی از دیوان شاعر که در 1067 ق کتابت شده، در کتابخانه برلین نگهداری می‌شود. این نسخه، 20 سال بعد از مرگ شاعر، نوشته شده است.
●

این رباعی، در منابع متأخر به ابوسعید ابوالخیر هم منسوب شده است. اما از او نیست.
●

منابع:
دیوان فصیحی هروی، ص 184؛ عرفات العاشقین، ج 5، ص 2937، سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر، ص 35
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

دارالضرب رباعیات ابوسعید در هند
..
سید علی میرافضلی


رباعیات منسوب به ابوسعید ابوالخیر، عارف نامدار قرن پنجم ق، ویترین بهترین رباعیات فارسی است که به جای اسم گوینده اصلی آن شعرها، نام «ابوسعید ابوالخیر» بر همه آنها الصاق شده است.
آن ۷۲۶ رباعیی که در دفتر «سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر» به همت مرحوم سعید نفیسی گرد آمده، منتخبی است از رباعیات برگزیده تاریخ رباعی از قرن پنجم تا یازدهم هجری. گوینده بسیاری از این رباعیات، مشخص هستند. اما از قرار معلوم، از اواخر قرن دهم هجری به بعد، عده‌ای از علاقه‌مندان شعر فارسی که عمدتاً در هند می‌زیستند، تشخیص داده‌اند که این رباعیات باید از ابوسعید ابوالخیر باشد و از زمان چاپ کتاب مرحوم نفیسی تا امروز، حدود ۶۰ سال است که ما بنا به تشخیص آن منابع، این رباعیات را به اسم ابوسعید می‌خوانیم.
مرحوم نفیسی، ولع عجیبی در استقصای منابع داشت، حتی منابع غیر قابل اعتماد با گردآورندگان بی سواد و ناشناس؛ و هر رباعی که در هر کتاب و مقاله‌ای به اسم ابوسعید پیدا می‌کرد، ، در مجموعه‌اش می‌گنجاند تا کتابش، جامع رباعیات منسوب به ابوسعید باشد.
اگر به منابع مرحوم نفیسی در پایان دفتر «سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر» نظر بیفکنید، متوجه می‌شوید آنچه در منابع قدیم تا قرن دهم به اسم ابوسعید روایت شده، شمارش به ۲۰ رباعی هم نمی‌رسد، اما به یکباره نویسندگان تذکره‌های دوره صفوی و بعد از آن، ابوسعید ابوالخیر را رباعی‌باران کرده‌اند! در میان منابع سعید نفیسی، این چند منبع، بیشترین تعداد رباعی را به اسم ابوسعید دارند (هر کدام با چند صد رباعی):
- مقاله مولوی عبدالولی در دو شماره مجله آسیایی بنگاله (۱۹۰۹ ـ ۱۹۱۱ م)
ـ مجموعه رباعیات چاپ حیدرآباد دکن، گردآورده هنری دانکن گریوز لاو (۱۹۲۴ ـ ۱۹۲۷ م)
ـ خیابان عرفان تألیف سید محمد حسن بلگرامی (حیدرآباد دکن، ۱۹۲۴ م)
ـ رباعیات ابوسعید با ترجمه اردو، تألیف مولوی مقصود احمد صاحب مجددی رام‌پوری (دهلی، ۱۳۴۹ ق)

تاریخ این مجموعه‌ها، محل نشر آنها و تعداد و تنوع عجیب و غریب رباعیات آنها، واقعاً جای تأمل دارد و به نظر می‌رسد مولوی عبدالولی، گریوز لاو (کنسول انگلیس در کرمان)، بلگرامی و رامپوری را باید «پدر معنوی جاعلان شعر» نامید. مترجم اردوی رباعیات ابوسعید، به تنهایی ۴۱۶ رباعی به اسم ابوسعید جعل و نقل و ترجمه کرده است! مترجم دیگری که بعد از او آمده (لاهور، ۱۹۳۴ م)، علاوه بر آن ۴۱۶ رباعی، ۳۵ رباعی دیگر هم به سرمایه رباعیات ابوسعید افزوده است.
از دیگر منابع اصلی مرحوم نفیسی که از لحاظ تعداد رباعی در درجه دوم قرار می‌گیرد، به چند منبع دیگر اشاره می‌کنم:
- تذکره حسینی، تألیف میر حسین سنبهلی در ۱۱۶۳ ق
ـ بحرالعلوم تألیف میرزای زنوزی در ۱۲۰۹ ق
ـ بیاض ادعیه و مطالب مختلف، گرد آمده در قرن ۱۳ ق
ـ بیاض دکتر صادق کیا، اواخر قرن ۱۳ ق
ـ سفینه نظم و نثر، مورخ ۱۳۰۷ ق
ـ مجموعه‌ای چاپ تبریز به سال ۱۳۲۱ ق
ـ گلزار معرفت، حسین آزاد تبریزی، لیدن، ۱۳۲۳ ق
ـ کتاب منتخبات فارسی، میرزا عبدالله تبریزی، مسکو، ۱۳۲۴ ق
ـ رباعیات ابوسعید ابوالخیر، چاپ لاهور، بدون تاریخ (احتمالاً سده ۱۳ ق)
ـ خزینه رباعیات، مولوی حکیم سعید مؤمن، علیگره، ۱۳۵۶ ق

نکته جالب اینجاست که کتاب «سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر» گرد آورده مرحوم نفیسی با این منابع درخشان که اغلب‌شان محصول یک صد سال اخیر است، حجت قاطع و مدرک محکم همه محققان و استادان دانشگاه در نقل رباعیات ابوسعید و ارتقاء جایگاه او به ردیف مهم‌ترین رباعی‌گوی تاریخ شعر فارسی بوده است! حتی به استناد همین رباعیات و همین منابع است که جناب دکتر شمیسا با آن همه فضل، نص فرزندان ابوسعید را در کتاب‌های «حالات و سخنان ابوسعید» و «اسرارالتوحید» که گفته‌اند جدشان جز سه بیت، شعری نگفته و آنچه در مجالس می‌خوانده، گفتار پیرانش بوده، تعارف و تقیه شمرده است. حتی اگر نص اولاد ابوسعید را نادیده بگیریم و همه رباعیات موجود در کتاب‌های آنها را به خود شیخ ببخشیم، تعدادشان به ۲۰ رباعی هم نمی‌رسد.
در کتاب ارجمند نزهةالمجالس که در بردارنده ۴۰۰۰ رباعی از ۳۰۰ شاعر فارسی زبان از اقصا نقاط ایران طی سده‌های پنجم تا هفتم است، فقط یک رباعی به اسم «شیخ ابوسعید ابوالخیر» آمده است:
ما را جز ازین زبان، زبانی دگر است
جز دوزخ و فردوس، مکانی دگر است
قلاّشی و عاشقی است سرمایۀ ما
قرّایی و زاهدی، جهانی دگر است.

این همان رباعی است که مؤلف اسرار التوحید آن را جزو اشعاری نقل کرده که بر زبان شیخ رفته و سروده خود او نیست، بلکه به مناسبت‌های مختلف آنها را خوانده است. نجم رازی نیز این رباعی را به اسم شیخ آورده است. اگر تا تاریخ گردآوری نزهةالمجالس (اواسط قرن هفتم ق)، در محافل یا منابع ادبی، رباعی دیگری به اسم ابوسعید شهرت داشت، محال بود مؤلف آن کتاب از خیرش بگذرد!
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

روزی كه نيامده‌ست...

در تیره شب از چراغ سوزی که گذشت
خوش بود به روی دل‌فروزی که گذشت
می خور که غم دو روز عاقل نخورد:
روزی که نیامده ست و روزی که گذشت.

آصفی هروی
درگذشتۂ 923 ق
●

آصفی هروی، یکی از شاعران با احساس دوره تیموری است. با آنکه شهرت او به غزلسرایی است، رباعیات او نیز یک سر و گردن از رباعیات هم‌نسلانش قوی‌تر است. وی از پیروان راستین خیام است و رباعیات بی‌شماری در حوزه معانی خیامانه گفته است. رباعي بالا هم يادآور يكی از رباعيات منسوب به خيام است و در واقع، وام‌دار آن است:
چون آب به‌جويبار و چون باد به‌دشت
روزی دگر از عمر من و تو بگذشت
هرگز غم دو روز نبايد خوردن:
روزی که نیامده ست و روزی که گذشت.

اين رباعي، جزو رباعيات اصيل خيام نيست و از عيب تكرار قافيه هم در امان نمانده است: بگذشت/ گذشت. با اين حال، از آنجا كه يار احمد رشيدي تبريزي آن را در اواسط قرن نهم در كتاب «طربخانه» خود ثبت كرده، از مواريث قرن هشتم و نهم به شمار می‌آید و قطع به يقين، الگوي آصفی هروی در سرايش رباعي بوده است. مصراع چهارم رباعی منسوب به خیام را در یکی از رباعیات نذری قمشه‌ای (درگذشتۀ 1055 ق) هم می‌یابیم:
رزق من اگر به‌دست آهوست به‌دشت
آيد بر من، مرا چرا بايد گشت؟
تا من باشم، غم دو روزه نخورم:
روزی که نیامده ست و روزی که گذشت.

شيخ شاه نظر متخلص به «نذري» به روايت نصرآبادي از مشايخ قمشه اصفهان بود. «توليت مزار شاه‌رضا واقع در محل مذكور با مشارٌ اليه بود. در بدايت حال، اسباب پدر را صرف نموده، به هند رفته. بعد از مراجعت به ”خوش نفس“ نام فاحشه عاشق شده، بعد از صرف اسباب، او را به عقد دايمي خود در آورده. در اواخر پريشان شده، از موقوفات امام‌زاده مداري مي‌كرد». ظاهراً تخصص ايشان همانند بسياري از شعراء، «صرف اسباب» بوده و بس!
●

در مصراع نخست رباعی نذری قشمه‌ای: «رزق من اگر به دست آهوست به دشت»، یادآور یک اصطلاح عامیانه است که مي‌گویند: نان ما به شاخ آهو بند است و کنایه از آن است که برای کسب روزی باید تلاش و تقلا و دوندگی بسیار کنیم و آخرش هم چیز دندان‌گیری نصیب‌مان نمی‌شود (در مورد این کنایه مثلی رک. کتاب کوچه، فرهنگ کنایات سخن). «دست آهو» در رباعی نذری، غرابت بسیار دارد و احتمالاً در اصل، پشت آهو یا شاخ آهو بوده است.
●

منابع:
دیوان آصفی هروی، ص 240؛ طربخانه، ص 40؛ جُنگ رباعي، ص 820؛ تذكره نصرآبادي، ج 1، 392؛ کتاب کوچه، ج 1، ص 759؛ فرهنگ کنایات سخن، ج 2، ص 1579
●●


کانال "چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

هندو

لعل تو، طریق مهربانی داند
هر شیوه که در لطف تو دانی، داند
زلفین تو، هم دلبر و هم دلدارند
هندو، دزدی و پاسبانی داند!

کمال اسماعیل اصفهانی
مقتول در 635 ق.
●

گماردن هندوان به شغل پاسبانی یا نگهبانی، سنتی بوده که تا امروز ادامه دارد و در بسیاری از فیلم‌های انگلیسی می‌بینیم که نگهبانان هتل‌ها و اماکن هندو هستند.
به احتمال بسیار، نگاه کمال اسماعیل اصفهانی در رباعی بالا به این بیت نظامی گنجوی است در منظومه اسکندرنامه:
دو هندو بر آید ز هندوستان
یکی دزد باشد، یکی پاسبان
●

با این رباعی عزیز شروانی که در همان عصر کمال اسماعیل گفته شده، مقایسه کنید:
زلفت که چو هندوی هواگرد بود
دزدید دلم. دلش چه در خورد بود؟
چون دانستم، رواست گر باز دهد
هندو، هم دزد و هم جوانمرد بود!
●

منابع:
دیوان کمال اسماعیل، ص 958؛ شرف‌نامه، ص 48؛ نزهة المجالس، ص 290
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

هندو- 2

ابروی تو، با چشم تو هم پهلو به
همسایه طرّار، یکی جادو به
آن خَدّ ترا، نگاهبان، گیسو به
داند همه کس که پاسبان هندو به!

تمهیدات
عین القضات همدانی
تألیف در حدود 521 ق.
●

در یادداشت قبلی گفتیم که در ادبیات ما که تجلی عقاید و باورها و واقعیات اجتماعی جامعه قدیم ایران بوده، بر مهارت هندوان در امر دزدی و پاسبانی تأکید شده است. 900 سال پیش از این، عین القضات همدانی در کتاب تمهیدات خود این نکته را که هندوها بهترین گزینه پاسبانی هستند، به گونه‌ای مطرح کرده که انگار همگان بر آن اتفاق نظر دارند: «داند همه کس».
●

مؤلف نزهة المجالس، رباعی بالا را به «جمال حاجی» بخشیده که با توجه به نقل رباعی در آثار عین القضات، خطاست. از قراین بر می‌آید که جمال حاجی از همشهریان جمال خلیل شروانی مؤلف نزهة المجالس بوده و به احتمال بسیار، در نیمه نخست قرن هفتم یا اندکی قبل از آن می‌زیسته است.
●

دکتر شمیسا، این رباعی را از خود عین القضات تلقی کرده و نکته جالب این است که به دلیل یک خطای کتابتی، آن را در ردیف فهلویات هم جای داده است: عین القضات «گاهی به لهجه محلی (فهلوی) رباعی گفته است: ابروی تو با چشم تو هم پهلویه!».
●

منابع:
تمهیدات، ص 122؛ نزهة المجالس، ص 453؛ سیر رباعی در شعر فارسی، ص 141
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4