در آیینه

دست تو دری گشود در آیینه
بر حیرت ما فزود در آیینه
رفتیم به دیدار خود، اما دیدیم
غیر از تو کسی نبود در آیینه.
..
تصویر مرا چو دید در آیینه
شب، خنجر کین کشید در آیینه
خون از در و دیوار تماشا جوشید
شد صورت من شهید در آیینه.
..
آن روز که شب خزید در آیینه
رؤیای مرا گزید در آیینه
خاموشی محض بود و تاریکی ژرف
گیسوی تو می‌وزید در آیینه.
..
من بودم و باغ رنگ در آیینه
صد منظره قشنگ در‌آیینه
ناگاه تماشای مرا بر هم زد
نفرین به حضور سنگ در آیینه.
..
بی هول و هراس و بیم در آیینه
بودیم هم از قدیم در آیینه
ما منظره‌های خفته بودیم، ای کاش
بیدار نمی‌شدیم در آیینه.
..
بی‌آنکه کند نگاه در آیینه
ناگاه گشود راه در آیینه
با موی رها، درنگ کوتاهی کرد
شب بود و عبور ماه در آیینه.

سید حسن حسینی
در گذشتۂ 1383 ش.
●

سید حسن حسینی، از چهره‌های شاخص شعر انقلاب در دهه شصت بود و به همراه قیصر امین‌پور،‌ در احیای قالب رباعی در آن دوران، نقش مهمی داشت. حسینی، علاوه بر اشراف بر شعر قدیم و جدید فارسی، به شعر قدیم و جدید عرب نیز احاطه‌ای مثال زدنی داشت. بیدل دهلوی، یکی از شاعران مورد علاقه او بود و کتاب «بیدل، سپهری و سبک هندی» او (تهران، 1367)، سعی در کشف رابطه‌ بین دلبستگی‌های ذهنی سهراب سپهری با جهان فکری و زبانی بیدل داشت. گزارش صوتی غزلیات بیدل هم از دیگر از کارهای منتشر شده اوست. شاید در همین حال و هوای بیدلی بود که در اوایل دهه هفتاد، رباعیات «در آیینه» را در ماهنامه کیان منتشر کرد. ردیف همه این رباعیات، «در آیینه» است و حس و حال و فضای مشابهی دارد و شاید بتوان آنها را ادای دینی تلقی کرد نسبت به بیدل دهلوی. دکتر شفیعی کدکنی، بیدل را شاعر آیینه‌ها نامیده است. این رباعیات، در کتاب «سفرنامه گردباد» تجدید چاپ شده‌اند.
●

منبع:
گوشه تماشا، ص 147 ـ 149؛ سفرنامه گردباد، ص 179 ـ 185
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

روزي كه نيامده‌ست...

رزق من اگر به‌دست آهوست به‌دشت
آيد بر من، مرا چرا بايد گشت؟
تا من باشم، غم دو روزه نخورم:
روزي كه نيامده‌ست و روزي كه گذشت.

نذري قمشه‌اي
درگذشتۀ 1055 ق.
●

شيخ شاه نظر متخلص به «نذري» به روايت نصرآبادي از مشايخ قمشه اصفهان بود. «توليت مزار شاه‌رضا واقع در محل مذكور با مشارٌ اليه بود. در بدايت حال، اسباب پدر را صرف نموده، به هند رفته. بعد از مراجعت به ”خوش نفس“ نام فاحشه عاشق شده، بعد از صرف اسباب، او را به عقد دايمي خود در آورده. در اواخر پريشان شده، از موقوفات امام‌زاده مداري مي‌كرد!». ظاهراً تخصص ايشان همانند بسياري از شعراء، «صرف اسباب» بوده!
●

رباعي شاه نظر، يادآور يك رباعي منسوب به خيام است و در واقع، وام‌دار آن است:

چون آب به‌جويبار و چون باد به‌دشت
روزي دگر از عمر من و تو بگذشت
هرگز غم دو روز نبايد خوردن:
روزي كه نيامده‌ست و روزي كه گذشت.

اين رباعي، جزو رباعيات اصيل خيام نيست و از عيب تكرار قافيه هم در امان نمانده است: بگذشت/ گذشت. با اين حال، از آنجا كه يار احمد رشيدي تبريزي آن را در اواسط قرن نهم در كتاب «طربخانه» خود ثبت كرده، از مواريث قرن هشتم و نهم محسوب مي‌شود و قطع به يقين، الگوي شاه نظر در سرايش رباعي بوده است.
●

منبع:
جُنگ رباعي، ص 820؛ تذكره نصرآبادي، ج 1، 392؛ طربخانه، ص 40
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

رباط دو در

در معماری قدیم، به کاروان‌سراهایی که در مسیر عبور کاروان‌ها ساخته می‌شدند، رباط می‌گفتند. نوعی مسافرخانه که اقامت‌گاه موقت کاروان‌ها بود. مسافران، شب را در آن بیتوته می‌کردند و اسب‌ها و شتران و قاطران‌شان هم تجدید قوا می‌کردند. در شعر فارسی، جهان را به رباطی کهنه تشبیه کرده‌اند که اقامت‌گاه موقت فرزندان آدم است و نباید در آن به چشم اقامت‌گاه دایم نگریست. ناصر خسرو در شعرش بارها از تمثیل رباط برای موقت بودن دنیا، استفاده کرده است. شاعران ما برای‌آنکه حس موقتی بودن دنیا را بیشتر ملموس کنند، از تعبیر «رباط دو در» برای توصیف وضعیت دنیا استفاده کرده‌اند.
●

در یکی از رباعیات منسوب به رودکی، دنیا به باغ بی ثمر و ریاض دو در تشبیه شده و در رباعیات منسوب به خیام نیز دنیا، «دیر دو در» نام گرفته است. هر دو این انتساب‌ها، در منابع متأخر آمده و به صحت آنها اطمینان کامل نمی‌توان داشت:

هان تشنه جگر مجوی زین باغ ثمر
بیدستانی است این ریاض به دو در
بیهوده ممان که باغبانت به قفاست
چون خاک نشسته گیر و چون باد گذر.

رودکی سمرقندی
..

چون حاصل آدمی در این دیر دو در
جز خون دل و دادن جان نیست دگر
خرّم دل‌آن کسی که نامد به وجود
آسوده کسی که خود نزاد از مادر.

خیام نیشابوری
●

تعبیر «رباط دو در» در اشعار دیگر شاعران هم هست:

نبشته جهان‌دار هوشنگ شاه
بسی پند نیکو در آن جایگاه
که گیتی سپنج است پُر درد و رنج
نباشد کسی شادمان در سپنج
رباطی است در وی گشاده دو در
بدو رفت باید پُر از خون جگر
چو زآن در در آیی، از این در دگر
در او آدمی چون یکی رهگذر.

فرامرزنامۂ بزرگ
..

جهان را چون رباطی با دو در دان
کز این در چون در آیی، بگذری زآن

عطار نیشابوری
..

درین رباط دو در، چون ضرورت است رحیل
رواق و طاق معیشت، چه سر بلند و چه پست!

حافظ شیرازی
●

منابع:
لغات‌نامه دهخدا، ج 8، ص 11883؛ عرفات العاشقین، ج 3، ص 1436؛ طربخانه (رباعیات خیام)، ص 28؛ فرامرزنامه بزرگ، ص 265؛ اسرارنامه، ص 191؛ دیوان حافظ، ج 1، ص 56
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نشانی من

صحرای غمی، نشانی من این است
آشفته دمی، جوانی من این است
در چشم زمانه‌ام پریشانْ خوابی
افسانۂ زندگانی من این است!

گلشن کردستانی
درگذشتۂ 1371 ش.
●

منبع:
گوشۂ تماشا، ص 114
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

باد است جهان

چون آتش اگرچه از هوا بر گذریم
وز آب روان، اگرچه پاکیزه‌تریم
هم خاک شویم، از آنکه خاکی گهریم
باد است جهان، باده بده تا بخوریم!

ادیب صابر ترمذی
درگذشتۂ 542 ق.
●

لُبّ مطلب همه خوش‌باشان عالم در مصراع چهارم رباعی ادیب صابر بیان شده است: «باد است جهان، باده بده تا بخوریم». ادیب صابر از هم‌عصران خیام بوده و شاید او را در نیشابور ملاقات هم کرده باشد. وی در هرات به تحصیل دانش پرداخت و مشمول عنایت مجدالدین ابوالقاسم که رییس خراسان می‌نامیدندش، قرار گرفت و در مصاحبت او به نیشابور آمد و سی سال در خدمت او بود و به واسطه همین مجدالدین ابوالقاسم، به دربار سنجر سلجوقی راه یافت.
در رباعیات ادیب صابر، مضامین خیامانه به وفور یافت می‌شود و ما چند فقرۂ آن را برای نشان دادن رایج بودن این مضامین در ربع اول قرن ششم هجری نقل می‌کنیم. همه این رباعیات، چهار قافیه‌ای هستند و مؤید سبک رایج رباعی‌سرایی در آن دوران است. دیوان ادیب صابر، تا کنون چهار نوبت به چاپ رسیده و هنوز جای کار بهتری هست.

ساقی چو به من دهد می گلگون را
گلگون کنم از فروغ او جیحون را
چندان به جُرَع باده دهم هامون را
تا مست کنم زیرِ زمین، قارون را.
..
گیرم که ترا نعمت صد پرویز است
بر آخور تو، دویست چون شبدیز است
تیزی مکن، اَچه دولت تو تیز است
کین گردش روزگار، شورانگیز است.
..
چون نیست در این زمانه سودی ز خرد
جز بی‌خرد، از زمانه بَر می‌نخورد
ای دوست! بیار آنچه خرد را ببرد
باشد که زمانه سوی مه بِهْ نگرد!
..
پُر نور شود دیده چو در می نگرد
تا می نخوری، دل از طرب بر نخورد
گویی که: می از دل ببرد هوش و خرد
برخیز و بیار، چون نیابد چه بَرَد؟
..
با حادثۂ دهر، چه روباه و چه شیر
کس را چو بقا نیست، چه بزدل چه دلیر
امروز چو دی برفت و برنامد دیر
فردا که بیاید، برود همچو پَریر.
..
هرچند بود مردم دانا درویش
آخر بود از توانگر نادان بیش
آن را بشود جاه چو مالش شد پیش
وین شاد بود همیشه از دانش خویش.
..
آن به که شب و روز به می پیوندیم
بر گردش روزهای چون شب خندیم
تا چند دل اندر غم عالم بندیم؟
پیداست که ما ز اهل عالم چندیم!
●

منبع:
دیوان ادیب صابر ترمذی، تصحیح احمدرضا یلمه‌ها، 1385
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

باد سحر از میانه برخاست که من

واقعیت این است که بخشی از میراث شعر کهن فارسی، در حوزه تفننات و تفریحات سالم ادبی جای می‌گیرد. در محافل دوستانه و مراودات و مفاوضات شاعران با یکدیگر، طرح موضوع یا سرمشق برای نوشتن شعر به عنوان یک عمل آگاهانه، از دیرباز تا کنون، کاری رایج برای آمادگی ذهن و تسلط بر شیوه بیان و حتی سرگرمی بوده است. در این نوع مراودات، گاهی مصراعی یا موضوعی یا شعری از شاعران قدیم‌تر به اقتراح گذاشته می‌شد و شاعران حاضر، به آن اقتراح جواب می‌گفتند. گاهی نیز، شاعران دیگر هم وارد گود می‌شدند و به جریان آن پیشنهاد می‌پیوستند و حاصل ذوق‌شان را به مشارکت می‌گذاشتند. از دل این اقتراحات، به ندرت شعری بلند و ماندگار بیرون آمده است. اما این تفنن‌ها نیز برای مخاطبان شعر، جذابیت‌های خودش را داشته و دارد.
محمد بن بدر جاجرمی، در سال 741 ق مجموعه‌ای از اشعار شاعران قدیم و هم‌عصرش را در کتابی به نام «مونس الاحرار فی دقایق الاشعار» گرد آورد. این مجموعه، در سی باب تدوین شده و باب بیست و هشتم آن به رباعیات اختصاص دارد. عنوان فصل دهم این بخش، «در رباعیات تضمینات» است و رباعیات مندرج در آن، دقیقاً در همان تعریفی که ما گفتیم می‌گنجد. گروهی از رباعیات این فصل، به تضمین مصراع «باد سحر از میانه برخاست که من» اختصاص دارد. شش شاعر، این دعوت را اجابت کرده‌اند و رباعی گفته‌اند. خارج از این کتاب نیز، دو شاعر دیگر، به این اقتراح پاسخ داده‌اند. نخست، شش رباعی «مونس الاحرار» را می‌خوانیم و سپس، دو رباعی دیگر را.
●

لواحد من الشعراء
گل گفت: چمن چنین که ‌آراست که من؟
بلبل به کرشمه گفت: پیداست که من
سوسن هم از این نمط حدیثی می‌گفت
باد سحر از میانه برخاست که: من!

صاین‌الدین شیرازی
گل را دیدم، نشسته بر طرف چمن
پیراهن خود چاک زده تا دامن
می‌گفت که: پردۂ جمالم که درید؟
باد سحر از میانه برخاست که من!

جلال‌الدین عتیقی
سودا زده‌ای، ز بهر ارباب وطن
دیدم که همی‌گذشت بر طرف چمن
گفتم که: پیام من به جانان که بَرَد؟
باد سحر از میانه برخاست که من!

قطب‌الدین شیرازی
در صحن چمن، چو لاله بگشود دهن
می‌گفت به سوز دل، حدیثی به سمن
کین پرده ز روی گل که خواهد برداشت؟
باد سحر از میانه برخاست که من!

علی شمس کرجی
دی بهر تماشا چو شدم سوی چمن
پیراهن گُل دریده بُد تا دامن
گفتم: که درید قرطۂ شعر تو را؟
باد سحر از میانه برخاست که من!

لواحد من الشعراء
رفتم چو به سلطانیه، آن طُرفه چمن
دیدم سه هزار مُرده بی غسل و کفن
گفتم: که بکُشت این همه عثمانی را؟
باد سحر از میانه برخاست که من!
●

باد سحری، دوش من و یک دو سه تن
بودیم در آرزوی آن سرو چمن
گفتیم: که آرَد برِ ما خاک درش؟
باد سحر از میانه برخاست که من!

این یمین فریومدی
درگذشتۂ 769 ق.
●

شد فصل بهار و گشت سرسبز چمن
می‌رفت به باغ، سرو سیمین با من
گفتم: که کند نثار گل در پایش؟
باد سحر از میانه برخاست که من!

مخفی بدخشانی
درگذشتۂ 1381 ق.
●

از میان این هشت رباعی، فقط در رباعی اول مقداری خلاقیت و تازگی دیده می‌شود و حدس من این است که همین رباعی، مورد اقتراح قرار گرفته و دیگر رباعیات، از روی آن نوشته شده است. شاعر این رباعی، از ردیف، استفادۂ مناسبی کرده است و مابقی، به دلیل تنگ بودن عرصه سخن‌آوری، از خیر ردیف گذشته‌اند. این رباعی، در «روضة الناظر» عزیز کاشانی و «خلاصة الاشعار فی الرباعیات» مجدالدین تبریزی که هر دو در ربع اول قرن هشتم و پیش از «مونس الاحرار» گرد آمده‌اند، نیز نقل شده و نشانگر آن است که در دایرۂ انتخاب سه تن از ادبای سرشناس قرن هشتم جای گرفته است.
می‌توان حدس زد که رباعیات دوم تا پنجم، محصول یک دوران ادبی است؛ یعنی هر چهار شاعر با علم به کار همدیگر به سرودن رباعی پرداخته‌اند و احتمالاً سرمشق آنها، همان رباعی اول بوده است.
رباعی ششم که لاله‌های پرپر را به لشکر عثمانی تشبیه کرده، در حاشیه مونس الاحرار نقل شده و احتمالاً در سنوات بعد به ‌آن الحاق شده است. مؤلف تاریخ «عالم‌آرای عباسی» هم آن را در کتاب خود نقل کرده است.
●

منابع:
مونس الاحرار، ج 2، ص 1159؛ دیوان ابن یمین، ص 695؛ یاد یار مهربان، ص 762؛ روضة الناظر (خطی)، برگ 236؛ سفینۂ تبریز، ص 612؛ عالم آرای عباسی، ج 1، ص 68
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

اندوه تو بُردن، آرزو می‌کندم
جان با تو سپُردن، آرزو می‌کندم
مُردم ز حیات بی تو مگذار دگر
در پای تو مُردن، آرزو می‌کندم.

جلال‌الدین عتیقی تبریزی
زنده در 743 ق.
●

منبع:
دیوان عتیقی، ص 774
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نفس بازپسین

در هجر تو، مرگ همنشینم بادا
منظور دو دیده، آستینم بادا
گر بی تو به کام دل برآرَم نفسی
یارب، نفس بازپسینم بادا!

نظیری نیشابوری
درگذشتۂ 1022 ق.
•

مهر تو، طراز عقل و دینم باشد
فکر تو، خیال دوربینم باشد
بی یاد تو، گر ز دل برآرَم نفسی
یارب، نفس بازپسینم باشد!

حکیم رکنا مسیح کاشانی
درگذشتۂ 1066 ق.
•

منبع:
دیوان نظیری نیشابوری، ص 533؛ جُنگ خطی شماره 13679 مجلس، برگ 23
••


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه - 1

چون ابر به نوروز رخ لاله بشُست
برخیز و به جام باده کن عزم درست
این سبزه که امروز تماشاگهِ توست
فردا همه از خاک تو برخواهد رُست.

خیام نیشابوری
در گذشتۂ 526 ق.
●

ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست
بی بادۂ گلرنگ نمی‌باید زیست
این سبزه خود امروز تماشاگه ماست
تا سبزۂ خاک ما تماشاگه کیست؟
..

صحرا رخ خود به ابر نوروز بشُست
وین دهر شکسته‌دل، به نو گشت درست
با سبز خطی، به سبزه‌زاری، می خور
بر یاد کسی که سبزه از خاکش رُست.

منسوب به خیام
●

از سه رباعی بالا، فقط رباعی نخست احتمال بسیار دارد از خیام باشد. دو رباعی دیگر را بعدها دیگران از روی رباعی اولی ساخته‌اند و از خیام نیست.
●

منابع:
مونس الاحرار، ج 2، ص 1145؛
طربخانه، ص 76
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه – 2

من نام کسی نخوانده‌ام، الا تو
با هیچ کسی نمانده‌ام، الا تو
عید آمد و من خانه تکانی کردم
از دل همه را تکانده‌ام، الا تو!
..

کس درد دل درخت را گوش نکرد
با باغ، بهار را هم‌آغوش نکرد
با این همه، باز هم دم باران گرم
یک لحظه، بهار را فراموش نکرد.
..

دل بی تو درون سینه‌ام می‌گندد
غم از همه سو راه مرا می‌بندد
امسال، بهار بی تو، یعنی: پاییز
تقویم به گور پدرش می‌خندد!
..

امسال، بهار بی تو آغاز نشد
هی جمعه گذشت و باز اعجاز نشد
کی سین سلام بر لبت می‌شکفد؟
عید‌ آمد و سفرۂ دلم باز نشد.

جلیل صفربیگی
●

منبع:
الیمایس، ص 44، 106، 115، 131
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه – 3

شهر، آینه‌دار می‌شود با یک گُل
پروانه تبار می‌شود، با یک گُل
گفتند: نمی‌شود! ولی می‌بینید
یک روز بهار می‌شود، با یک گُل.

هادی فردوسی
●

از هالۂ انتظار خواهد آمد
بر خورشیدی سوار خواهد آمد
می‌آید و سرمازدگان می‌فهمند
با یک گُل هم بهار خواهد آمد.

اسماعیل محمدپور
●

منبع:
در آستانۂ تازه شدن، ص 81
شبیه اسماعیل، ص 74
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه – 4

گُل خندان شد ز گریۂ ابر بهار
با ما بنشین یک نفس، ای سیمْ عذار
بندیش که چون به‌سر شود ما را کار
بسیار به خاک ما فرو گریی زار.
..

بر چهرۂ گُل، شبنم نوروز خوش است
در باغ و چمن، روی دل‌افروز خوش است
از دی که گذشت، هرچه گویی خوش نیست
خوش باش و ز دی مگو که امروز خوش است.
..

چون گُل بشکفت، ساعتی برخیزیم
بر شادی می، ز دست غم بگریزیم
باشد که بهار دیگر، ای هم نفسان
گُل می‌ریزد ز بار و ما می‌ریزیم.
..

چون گُل بشکفت در بهار، ای ساقی
تا کی نَهَدم زمانه خار، ای ساقی
در پیش بنه صراحی و بر کف جام
با سبز خطی، به سبزه‌زار، ای ساقی!
..

گُل روی نمود از چمن، ای ساقی
بلبل، ز فراق نعره‌زن، ای ساقی
می کش که بسی کشند می بی من و تو
ما روی کشیده در کفن، ای ساقی!
..

بنگر ز صبا دامن گُل چاک شده
بلبل ز جمال گل طربناک شده
در سایۂ گُل نشین که بس گُل که ز باد
بر خاک فرو ریزد و، ما خاک شده!
..

آواز خروس صبح، در سمع افتاد
آتش ز فروغ باده، در شمع افتاد
برخیز و صبوح کن، که چون ابر بهار
از خندۂ صبح، گریه بر جمع افتاد.

عطار نیشابوری
در گذشته 627 ق.
●

منبع:
مختارنامه، ص 202، 295، 296، 301، 371
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه – 5

چون لاله به نوروز قدح گیر به دست
با لاله‌رخی اگر تو را فرصت هست
می نوش به خرّمی، که این چرخِ کبود
ناگاه تو را چو خاک گرداند پَست.
..

می نوش که عمر جاودانی این است
خود حاصلت از دور جوانی، این است
هنگام گُل و مُل است و یاران سرمست
خوش باش دمی که زندگانی این است.
..

از آمدن بهار و از رفتن دی
اوراق وجود ما همی‌گردد طی
می خور، مخور اندوه که گفته‌ست حکیم
غم‌های جهان چو زَهر و تریاقش می.

منسوب به خیام.
●

منبع:
ترانه‌های خیام، صادق هدایت، ص 106
طربخانه، ص 67، 83
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه – 6

در حیرتم از این همه تعجیل شما
از این همه صبر و طول و تفصیل شما
ما خیر ندیده‌ایم از سال قدیم
این سال جدید نیز تحویل شما.

جلیل صفربیگی
●

تحویل بگیر! این هم از سال خودم
مال همه بوده است جز مال خودم
هر سال گرفته بودم از دست کسی
امسال گرفته حالم از حال خودم!

طیبه بقایی اردکانی
●

این عید که تعطیل نگیری، هیچ است
بازاری و زنبیل نگیری، هیچ است
صد سال اگر بیاید و نو بشود
وقتی که تو تحویل نگیری، هیچ است!

آرش واقع طلب
●

منابع:
الیمایس، ص108
رابعه رباعی باران، ص 34
با درد تو خوب می‌شود شاعر شد، ص 10
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه – 7

آن روز که عاشقی، بهار آن روز است
جام می و صبح لاله‌زار آن روز است
تو قدر ندانی‌اش، به من دِه که مرا
روز آن روز است و روزگار آن روز است.
..

شد فصل بهار و ابر در کار گُل است
عالم همه مست جام رخسار گُل است
بلبل چه که هرکه نیمْ جانی دارد
در کوچه و بازار، خریدار گُل است.
..

با صورت هزار، بس نمی‌آید دل
با رقص چنار، بس نمی‌آید دل
گفتی: «محوی» دگر ره باغ گرفت
با بوی بهار، بس نمی‌آید دل.
..

صد فصل بهار و باده خوردن در پی
صر بزم نی و نغمه شمردن در پی
دانی که از این همه چه دادند به ما؟
یک زیستن و هزار مُردن در پی.
..

صوفی! برخیز، روزگار دگر است
دشت دگر است و مَرغزار دگر است
از گوشۂ خانقَه برون آ، برخیز
شد فصل بهار و، کار کار دگر است!

محوی همدانی
درگذشتۂ 1016 ق.
●

منبع:
جُنگ رباعی، ص 647، 648، 650، 689، 709
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه – 8

ییلاق کرانه‌ای است تا تازه شویم
لبخند ترانه‌ای است تا تازه شویم
در دفتر روزهای پیوسته به هم
نوروز، بهانه‌ای است تا تازه شویم.
..

تا کوچۂ روبرو بهار آمده است
در خواب خوش هلو، بهار آمده است
تا باز شوند مثل گل‌های انار
با پنجره‌ها بگو: بهار آمده است!
..

چون لاله، غم و شرر فروزی از نو
بی‌تابی و داغ و سینه‌سوزی از نو
وقتی غم کهنه بُرد از دل نوروز
خندید که: روز از نو و روزی از نو
..

از مزرعه‌ها وزیده آیا نفست؟
یا سبز شکفته‌ است در ما نفست؟
با عطر چهل بهار هم نشکفتیم
حوّل ـ ای عشق ـ حالنا با نفست!
..

از زردی برگ و بار برخواهد خاست
با سرخی یک انار برخواهد خاست
پاییز، شهیدی است که فصلی دیگر
در قامت یک بهار بخواهد خاست.
..

از خلوت سرد بی‌کسی‌ها، برگرد
تا خاطرۂ هم‌نفسی‌ها بر گرد
پاییز، برازندۂ اندام تو نیست
ای باغ! به فصل اطلسی‌ها بر گرد!

احمدرضا قدیریان
●

منبع:
فصل اطلسی‌ها، ص 23، 24، 40، 41
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه – 9

نوروز، عروسان جهان در زده‌اند
وز طرف چمن، لاله و گُل سر زده‌اند
امروز قیامت است در گوشۂ باغ
خونین کفنان، ز باغ سر بر زده‌اند.
..

در موسم نوروز، زبان شد همه بید
وز آمدنت به گلستان داد نوید
گشتند درختان، ز شکوفه، همه چشم
و اندر ره انتظار کردند سفید.
..

فصل گُل و مُل، نوای مرغان بهار
هست این همه و، تو غایب ای زیبا یار
آنجا که تو حاضری، از این‌هام چه سود؟
و آنجا که تو غایبی، بدین‌هام چه کار؟

فدایی لاهیجی
درگذشتۂ 927 ق.
●

منبع:
عرفات العاشقین، ج 4، ص 2870، 2871
جواهر الخیال (خطی)، برگ 57
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه –10

گُل در همه حال، ردّی از پای خداست
یک سمفونی ساده از اجرای خداست
من معتقدم: بهار با این ترکیب
انگار نمونه‌ای از امضای خداست.
..

یک بار اگر رخ بنمایی، عید است
تا بال و پرت را بگشایی، عید است
مردم سرِ سفره هفت سین می‌چینند
تو بر سر سفره‌ام بیایی، عید است!
..

در تور من افتاد، ولی صید نشد
نامی که کنار نام من قید نشد
هر روز بدون او دلم می‌لرزد
این خانه تکان خورد، ولی عید نشد!
..

یک غنچه قنوت شد به دستانی راست
از دامن گل گل بهاری پیداست
انگار زمین به سجده‌ای مشغول است
وقتی که بهار شد، به پا خواهد خاست!

آرش واقع طلب
●

منبع:
با درد تو خوب می‌شود شاعر شد، ص12، 15، 39
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه – 11

نوروز شد و جهان بر آورد نَفَس
حاصل ز بهار عمر، ما را غم و بس
از قافلۂ بهار، نامد آواز
تا لاله، به باغ، سرنگون ساخت جرس.
..

ای هر نفس از تو خصم را سوز دگر
مشتاق تو، هر طرف دل افروز دگر
در عیش و نشاط، بگذران این نوروز
وز عمر، ببین هزار نوروز دگر.

خواجه عبدالله مروارید کرمانی
متخلّص به «بیانی»
درگذشتۂ 922 ق.
●

رباعی نخست، در منابع متأخر به ابوسعید ابوالخیر هم منسوب شده است. منظور از منابع متأخر، دو فقره از کتاب‌ها و مجلاّت چاپ هند است که در یک قرن اخیر به چاپ رسیده و شمار زیادی از رباعیات دیگران را به ابوسعید ابوالخیر نسبت داده است. یکی از آنها، مقاله‌ای است که مولوی عبدالولی در نوامبر سال 1911 میلادی در «مجلۂ انجمن آسیایی بنگاله» در شهر کلکته به چاپ رسانده و دیگری، رباعیات ابوسعید با ترجمه اردوی آنها تألیف مولوی مقصود احمد صاحب مجددی رامپوری است که در سال 1349 قمری در دهلی منتشر شده و مرحوم سعید نفیسی این دو منبع نامعتبر را مبنا قرار داده و رباعیات آنها را داخل کتاب «سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر» کرده است.
●

منبع:
مونس الاحباب، ص 82، 88؛
سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر، ص 50
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

نوروزانه – 12

باران تو، شُسته خاک از دامانم
جاری است گلاب اشک از چشمانم
از شوق بهار، مثل قالیچۂ خیس
از نردۂ پشت بام، آویزانم.
..

از صورت شیشه، شُسته شد گرد و غبار
گُل داد کنار باغچه، بوتۂ خار
در بازی باد، با لب پنجره‌ها
افتاد و شکست شیشۂ عطر بهار.
..

پروانه و سار را خبر کرد درخت
از خاک به آسمان سفر کرد درخت
تکبیرة الاحرام که می‌گفت بهار
یک چادر گُلدار به سر کرد درخت.
..

تق تق تتتق تتق تتق تق آمد
با منظرۂ سبز مُعرّق آمد
در خواب زمستانی من، باز بهار
با دامنی از کاج مطبّق آمد.

پروانه بهزادی آزاد
●

منبع:
سیب و سرسره، ص 25، 29، 30، 31
●●



"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4