عشق آن باشد که...

عاشق، پیِ دل به آشنایی نبَرَد
وز هیچ طرف، بویِ نوایی نبَرَد
گفتی: عشقم نمود ره، این غلط است!
عشق آن باشد که ره به جایی نبَرَد.

محوی همدانی
درگذشتۀ 1016 ق.
●

مجنون که تمامْ محوِ لیلی نشود
شایستۀ انوارِ تجلّی نشود
گفتی که: به عشق، دل تسلّی گردد
عشق آن باشد که دل تسلّی نشود.

رضی‌الدین آرتیمانی
زنده در 1040 ق.
●

منبع:
جُنگ رباعی، ص 665؛
دیوان رضی آرتیمانی، ص 171
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

فتح، از عشق است

آنان‌که غم تو برگزیدند همه
در کوی شهادت، آرمیدند همه
در معرکۀ دو کون، فتح از عشق است
با آنکه سپاه او شهیدند همه.

عرفی شیرازی
درگذشتۀ 999 ق.
●

آنان‌که جمال غیب دیدند همه
رفتند و به عیش آرمیدند همه
یک حرف ز مدّعا نگفتند به کس
با آنکه به مدّعا رسیدند همه.

رضی آرتیمانی
زنده در 1040 ق.
●

وصف رخت آنان‌که شنیدند همه
در کوی محبّت، آرمیدند همه
چون پوشیدند دیده از دیدنِ غیر
آن را که ندیدنی است، دیدند همه

اصدقای همدانی
زنده در 1026 ق.
●

آنان‌که ز خویشتن رمیدند همه
از درد و غم و بلا رهیدند همه
چون موج، در اضطراب دایم بودند
دریا گشتند و آرمیدند همه.

محمد رفیع زاهدی
سدۀ 11 ق.
●

یکی از مفاهیم کلیدی در رباعی دورۀ انقلاب، «شهادت» است؛ این اصطلاح و مشتقّات آن، در دهۀ شصت حضوری چشمگیر در رباعی امروز داشت، به‌ویژه در دوران جنگ هشت ساله که ذهن جامعه به شدّت درگیر این مفهوم بود. در مطبوعات آن دهه، علاوه بر رباعیات شاعران انقلاب، از شعر قدیم هم آن رباعیاتی که به این فضا نزدیک بود، مقبولیت بیشتری یافت و ورد زبان خاص و عام شد؛ از جمله همین رباعی عرفی شیرازی. یا رباعی «گر مرد رهی میان خون باید رفت...» عطار و رباعی معروف «در مسلخ عشق، جز نکو را نکُشند...». رباعی عرفی در شعر دورۀ صفوی هم بسیار مقبول و زبانزد بود و نظیره‌هایی که برای آن ساخته‌اند، گواه این سخن است.
●

منابع:
کلیات عرفی شیرازی، ج 3، 90؛ دیوان رضی آرتیمانی، ص 181؛ بیاض متطبّب اصفهانی (خطی)، برگ 14
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

یک عمر، برای هم نبودیم انگار
ما قصّۀ آسیاب و رودیم نگار
با هم هستیم و بی همانیم، چه سود؟
دلبستگیِ آتش و دودیم انگار!

بهروز آورزمان
●

منبع:
"دریا ربایی"
تهران، هزاره ققنوس، 1393
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

جنگ و آشتي


جانا! چو همه جفا بود حاصلِ جنگ
با تو نكنم مقام در منزل جنگ
چون حل نكند همي دلم مشكل جنگ
دارم سرِ آشتي، ندارم دلِ جنگ.

معزّي نيشابوري
درگذشتۀ 521 ق.
●

اي دلبر لشكري! مكش لشكر جنگ
بنشين برِ آشتي، چه گردي برِ جنگ؟
هر چند بسي حلقه زني بر در جنگ
دارم سرِ آشتي، ندارم سرِ جنگ.

جمال الدين خجندي
سدۀ ششم ق.
●

تُركان لشكري، يكي از موضوعات اصلي شعرهاي عاشقانۀ سده‌هاي پنجم و ششم هجري بوده‌اند. اينان اغلب تركان باديه‌نشيني بودند كه همراهان شاهان ترك نژاد به ايران آمده بودند و در سپاه ايران مي‌جنگيدند و مزد مي‌گرفتند. اين جوانان سپاهي، علي‌رغم خوي خشن و جنگجويانه، به دليل زيبايي چهره، مورد توجه شاعران بودند و سخنوران آن دوره، گاه آنان را در شعر خود، تا جايگاه معشوقي هم ارتقاء مي‌دادند. بسياري از اين حكايت‌هاي عاشقانه، صرفاً در مقام مضمون‌پردازي شاعرانه بوده؛ اما گاه رنگ واقعيت هم به خود مي‌گرفته است. اين قبيل رباعيات مضمون‌پردازانه را بايد در رديف شعرهاي «شهرآشوب» جاي داد كه به وصف مشاغل و جوانان شاغل در اصناف و حرفه‌ها اختصاص دارد؛ و يكي از اين شغل‌ها، سپاهي‌گري بوده است. اين شعرها، از لحاظ مطالعات اجتماعي بسيار در خور توجه است.
●

منبع:
جُنگ رباعي، ص 143؛ نزهة المجالس، ص 504
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

سحابی استرآبادی: آیینۀ خُلقِ خَلق عالم


گه گریه که: بهره‌ای نیفتاد مرا
گه آه که: عمر رفت بر باد مرا
یک‌سو غم زیست، یک‌سو اندیشۀ مرگ
بُردند خداپرستی از یاد مرا.
..
بسیار ابلَه که عاقلش تسلیم است
وز بی‌خردی او، دلش در بیم است
در کوچۀ تنگی که خری می‌گذرد
ره دادنِ او نه از سر تعظیم است!
..
در وهم تو، زاهد، از قِدَم چیزی نیست
بیرون ز حدیث کیف و کم، چیزی نیست
گفتی: چیزی چه می‌کنم جز الله؟
والله! که الله تو هم، چیزی نیست!
..
در عالم خلق، دَم به دَم قصّۀ اوست
نفع و ضرر و شادی و غم، قصّۀ اوست
هر رنگ بر آمدیم، کار او بود
این قصّۀ ما نیست که هم قصّۀ اوست.
..
گفتم: همه بیداد نمی‌باید کرد
گفتا که: ز خود یاد نمی‌باید کرد
گفتم که: چنان گوی سخن تا شنَوَم
خندید که: فریاد نمی‌باید کرد!
..
هر لحظه، هوایی شد و هویی آمد
دل، محوِ غریبْ خوی و بویی آمد
القصّه که در عشق ندیدم چیزی
جز این که «من»ی رفتم و «او»یی آمد.
..
عشق‌آمد و شادِ منِ ناشاد ببُرد
نام همه را، غیرتش از یاد ببُرد
در کوی نیاز، شمّه‌ای حال مرا
بر خاک نوشت، خاک را باد ببُرد!
..
بس فتنه که خلق در گمانش باشند
غافل که چو لقمه در دهانش باشند
آن آتش دوزخی کز آن می‌ترسند
چون وا بینند، در میانش باشند!
..
روز و شبم، ای عشق نکوخواه بسوز
چون شمع، مرا گاه بکُش، گاه بسوز
در خانۀ هستی، دلم از خویش گرفت
ای اشک، ببَر مرا و ای آه، بسوز!
..
نه در دیدار، تاب یک جرعه مَی‌اش
نه در هجران، بجز غم کو و کی‌اش
من کیستم اندر این عَنا و حِرمان؟
آن رفته به قهری که نرفتند پی‌اش!
..
«حال» است کزو توان جهان پیمودن
از «رفته» و «آینده» مجو آسودن
در پردۀ راز خود در آ و بگذار
افسانۀ «بوده است» و «خواهد بودن»!
..
خورشید - که بود عالم آباد از او
بگذشت و، هلال می‌دهد یاد از او
در مزرعه‌ای، مرغ سفیدی بگذشت
ناگاه پرید و پَری افتاد از او.
..
در خلق، نه اُمّید و نه بیم است همه
بَلْ، ذکر خداوندِ کریم است همه
جُنبیدنِ اشجار و گُل و سبزه و باغ
آثار وزیدنِ نسیم است همه.
..
هر عُقده که در جانِ فگار افتاده
ز آمیزشِ جسم خاکسار افتاده
زآن رو، قدِ آسمان چنین گشته خَم است
کو را به زمین پست، کار افتاده.
..
ای صاحبِ کارخانۀ هر کاری
تا کی بینم ملالی و تکراری؟
یا نوعِ دگر، یا بِهْ ازین، یا صبری
این‌ها گر نه، مُردنِ سهلی، باری!
..
تا کی باشیم بی‌دل و شیدایی
سرگشته چو خَس، ز باد، در صحرایی؟
خوش آنکه دَمی قرار بخشد ما را
یا شخصی، یا چیزی، یا مأوایی.
..
از خویش چو رَستی، غم و شادی چه کنی؟
با دوست نشسته، فکر وادی چه کنی؟
در عشق رسیدی، خبر عقل مپُرس
گم کرده چو یافتی، مُنادی چه کنی؟
..
کس نیست به عالم تهی از سودایی
دنبالِ مراد خویش، بی غوغایی
هرچند نگاه کردم، این قصّه نبود
جز گریۀ آدمی، پیِ حوّایی!
●

سحابی استرآبادی (درگذشتۀ 1010 ق) از آن دست شاعرانی است که حقش به درستی ادا نشده و به جایگاهی که باید نرسیده است. سحابی، 40 سال ساکن نجف بود و و این دوری از وطن، شاید موجب شده که زبان شعرش، آن رسانندگی لازم را نداشته باشد. در رباعیات او، زبان بر دست و پای معانی عمیق می‌پیچد و توان پویایی آن را می‌گیرد. سحابی، بر روان‌شناسی آدم‌های دور و برش، و درک کاستی‌ها و توانایی‌های آنها احاطۀ شگرفی داشت. اگر قدرت بیشتری در بیان این دریافت‌های ذهنی داشت، در جایگاه والاتری قرار می‌گرفت. از سحابی، حدود 6500 رباعی بر جا مانده که هنوز در ایران به چاپ نرسیده است.
●

منبع:
رباعیات سحابی، دستنویس ش 2663 کتابخانۀ بادلیان آکسفورد، سدۀ یازدهم هجری.
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

بی‌وفایی نکنید!

خوبان! سر خود که بی‌وفایی مکنید
وز عاشق خویشتن، جدایی مکنید
با یار به سر بَرید تا آخرِ عمر
یا روز نخست، آشنایی مکنید!

ملا غیاث همّتی بلخی
ربع اول قرن نهم ق.
●

خوبان! به خدا که دلربایی مکنید
گر دل ببرید، بی وفایی مکنید
خواهید که محنت جدایی مکشید
زنهار که با کس آشنایی مکنید!

سقا بخارایی
درگذشتۀ 970 ق.
●

این همه سفارش به خوبان می‌کنند، ولی خوبان گوش‌شان بدهکار این حرف‌ها نیست!
تقی اوحدی بلیانی، رباعی همتی بلخی را به نقل از مجالس النفایس امیر علیشیر نوایی آورده است. در نسخه چاپی این تذکره، اصلاً شرح حال این شخص موجود نیست، چه رسد به رباعی او!
●

منبع:
عرفات العاشقین، ج 4، ص 2685؛
دیوان سقا بخارایی، ص 348
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

آن نیز نماند!

دَم با که زنم کنون که همدم بنماند
دل، ریش شد و امیدِ مرهم بنماند
من خوش به امید وصل او می‌بودم
اکنون به چه خوش شوم که آن‌هم بنماند

اوحد کرمانی
درگذشتۀ 635 ق.
●

فریاد که از غم تو همدم بنماند
همدم چه بود؟ هیچ بجز غم بنماند
گه گاه به آب دیده خوش‌دل شدمی
آن نیز به بخت بد من هم بنماند

قوامی رازی
سدۀ ششم ق.
●

ما را بجز از نیاز تو چیز نماند
در کیسۀ نقد عقل، تمییز نماند
گه گاه به آب دیده خوش‌دل شدمی
چندان بگریستم که آن نیز نماند!

ناشناس
سدۀ هفتم ق.
●

افسوس که شد جوانی و چیز نماند
وآن قوّتِ رای و عقل و تمییز نماند
آهی زدمی ز درد، گه گاه و، کنون
غم، راه نفس ببَست و آن نیز نماند!

جمال الدین اصفهانی
درگذشتۀ 588 ق.
●

منبع:
دیوان رباعیات اوحد کرمانی، ص 125؛ نزهة المجالس، ص 582، 583؛ دیوان استاد جمال‌الدین اصفهانی، ص 493
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

من در عجبم ز مَی‌فروشان

تا چرخ فلک بر آسمان گشت پدید
بهتر ز مَی لعل، کسی هیچ ندید
من در عجبم ز مَی‌فروشان، کایشان
بهْ زین که فروشند، چه خواهند خرید؟

منسوب به خیام نیشابوری
●

تا ساغر مهر و جام مَه گشت پدید
چیزی به جهان کسی بهْ از باده ندید
آیا چه گرفتش به بهاء، آنکه فروخت؟
آیا به عوض چه دادش آن‌کس که خرید؟

صهبای قمی
درگذشتۀ 1191 ق.
●

دوره‌ای که به اسم بازگشت ادبی معروف است و از اواسط قرن دوازدهم در اصفهان پا گرفت و سایر نقاط ایران را نیز تحت تأثیر قرار داد، یکی از کم‌مایه‌ترین دوران‌های ادبی تاریخ شعر فارسی به شمار می‌آید. نگاه تقلیدی شاعران این دوران به شعر قدیم، بی بهره از هر گونه خلاقیت و نوآوری بود و حاصل کار، چیزی نبود جز مشابه‌سازی شعرهای قدیم با عیار بسیار پایین.
رباعیی که به خیام منسوب است، البته از آن حکیم فرزانه نیست، اما صهبای قمی در رباعی خود کاملاً تحت سیطرۀ آن بوده و نسخه بدلی از آن ارائه داده که اگر ضعیف هم نباشد، در معیار نوآوری، نمرۀ ضعیفی می‌گیرد.
●

مضمون رباعی منسوب به خیام، وام‌دار این قطعۀ لطیف حکیم کسایی مروزی، شاعر قرن چهارم هجری، است که بعد از گذشت هزار سال، هنوز تازگی و طراوت خود را حفظ کرده است:

گل نعمتی است هدیه فرستاده از بهشت
مردم، کریم‌تر شود اندر نعیم گل
ای گل‌فروش! گُل چه فروشی برای سیم
وز گل عزیزتر چه ستانی به سیم گل؟
..
در کتاب «قصّۀ یوسف» که از آثار سدۀ پنجم هجری است، این حکایت زیبا نقل شده است: «دیوانه‌ای بود در شهر نیشابور. به دکان حلواگری شد و گفت: یا استاد! لوزینه داری؟ گفت: بلی! گفت: به کافور و گلاب آغشته است؟ گفت: بلی! گفت: به بادام و شکر آبادان هست؟ گفت: بلی! گفت: از بهر چه نگاه می‌داری؟ چرا نخوری؟ به بهاء آن خوشتر از آن چه خواهی خرید؟».
●

منابع:
طربخانه، ص 80؛ دیوان صهباء قمی (خطی)، ص 55؛ کسایی مروزی، ص 90؛ قصّۀ یوسف، ص 202
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

جُنگ رباعی، تهران، نشر سخن، 1394

جُنگ رباعی،
پژوهش: سید علی میرافضلی،
تهران، نشر سخن، 1394، 876 صفحه

این کتاب، در بردارنده 4200 رباعی کهن پارسی از 35 شاعر معروف و گمنام از سده ششم تا یازدهم هجری است. نیمی از رباعیات این کتاب برای اولین بار است که چاپ می‌شود و مابقی رباعیات نیز تصحیحات جدید از رباعیاتی است که قبلاً به چاپ رسیده است.
در این دفتر، رباعیات نویافته و چاپ نشده‌‌ای از سنایی غزنوی، عثمان مختاری، امیر معزی نیشابوری، انوری، اثیر اخسیکتی، امامی هروی، سلمان ساوجی، صوفی آملی و محمد سعید تنهای قمی جای گرفته است. 235 رباعی نویافته سنایی غزنوی، رهاورد مغتنمی برای عرصه رباعی پژوهی و سنایی پژوهی است.
بخشی از «جُنگ رباعی» به گردآوری رباعیات عایشه مقریه، بابا افضل کاشانی، سایل نهاوندی، صوفی کرمانی، مظفر حسین کاشانی، پیامی کرمانی، حقی خوانساری، نذری قمشه‌ای و میرصابر اصفهانی اختصاص دارد. این رباعیات بر مبنای جنگ‌های خطی و تذکره‌های چاپ نشده و تعدادی از منابع چاپی فراهم آمده است.
علاوه بر این، رباعیات موجود در دواوین اشرفی سمرقندی، پوربهاء جامی، سید عضد یزدی، سید جلال عضد یزدی، جلال خوافی، روح عطار شیرازی، کمال‌الدین کاشانی، کاتبی ترشیزی، شیخی طبسی، امیدی تهرانی، موالی تونی، محوی همدانی، نظام دستغیب شیرازی و غیاث حلوایی شیرازی بر مبنای یک یا چند دستنویس تصحیح یا بازتصحیح شده است. دیوان اغلب این شاعران تا کنون به چاپ نرسیده و دسترسی محققان تاریخ رباعی فارسی به رباعیات ایشان، موجب گشایش در عرصه رباعی‌پژوهی می‌گردد.
گزیده‌ای از رباعیات عطار نیشابوری و اوحدالدین کرمانی نیز بر مبنای دو دستنویس کهن در این دفتر گنجانده شده است.
مؤلف، در گردآوری و تدوین رباعیات این کتاب، از 120 نسخه خطی و 180 نسخه چاپی مدد گرفته است.
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

در هر دهنی...

از کردۀ خویش، در زیان افتادم
در هر دهنی، همچو زبان افتادم
چون مردم چشم، با تو در پیوستم
چون اشک، ز چشم تو از آن افتادم.

رکن‌الدین دعویدار قمی
زنده در 614 ق.
●

تا بر در تو، چو آستان افتادم
چون آب، ز چشم دوستان افتادم
از بس که زبان من به یاد لب توست
در هر دهنی، همچو زبان افتادم.

ناشناس
سدۀ هفتم ق.
●

اندر طلب وصل تو، ای سرو روان
انگشت نمای خلق و رسوای جهان
کامی ز لبت ندیده، وآنگه ما را
در هر دهنی فتاده بینی چو زبان.

اوحد کرمانی
درگذشتۀ 635 ق.
●

در هر دهنی فتاده، از پیر و جوان
این قصّه، به شرح و بسط، مانند زبان.

صفوة الصفا
نگاشتۀ 759 ق.
●

در هر دهنی افتادن: نُقل و نَقل محافل شدن؛ رسوایی.
●

منابع:
دیوان رکن‌الدین دعویدار قمی، ص 212؛ نزهة المجالس، ص 469؛ دیوان رباعیات اوحدالدین کرمانی، ص 162؛ صفوة الصفا، ص 263
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

من کیستم؟

من کیستم؟ از خویش به تنگ آمده‌ای
دیوانۀ با خرد به جنگ آمده‌ای
دوشینه، به کوی دوست، از رشکم سوخت
نالیدنِ پای دل به سنگ آمده‌ای.

شکیبی اصفهانی
درگذشتۀ 1023 ق.
●

رباعی بالا، از جمله رباعیاتی است که گردآورندگان رباعیات منسوب به ابوسعید ابوالخیر، در سنوات بعدی، داخل رباعیات او کرده‌اند. ابوسعید، داعیۀ شاعری نداشت و اولاد و احفادش هم منکر شاعری او بودند. علاوه بر مستندات و منابع، ویژگی‌های سبکی نیز می‌تواند کمک‌حال ما در شناسایی رباعیات مجعول کرد. مجعول بودن، به معنی انکار ظرفیت شاعرانۀ رباعیات مورد نظر نیست. بلکه، نابجا بودن این انتساب‌هاست. عبارت «من کیستم؟» را اگر در تاریخ رباعی فارسی بخواهیم ردگیری کنیم، قبل از قرن نهم هجری اثری از‌ آن در دواوین و مجموعه‌های شعر نمی‌یابیم. گویا، جامی نخستین کسی است که بنیان‌گذار سری رباعیات «من کیستم؟» است. بعد از جامی، بابا فغانی هم حلقه‌ای بر این زنجیر افزوده، و اتفاقاً رباعی او هم به ابوسعید ابوالخیر منسوب شده است. شاعران سبک اصفهانی/هندی، به این فرم رباعی‌سرایی علاقۀ خاصی داشتند.
●

من کیستم؟ از شهر خرد تاخته‌ای
در عشق بتان، دنیی و دین باخته‌ای
خانه به خرابات مغان ساخته‌ای
از هرچه نه عشق، خانه پرداخته‌ای.

نورالدین جامی
درگذشتۀ 898 ق.
●

من کیستم؟ آتش به دل اندوخته‌ای
وز شعلۀ عشق، آتش افروخته‌ای
در مهر و وفا، چو سنگ آتشْ برگم
باشد که رَسَم به صحبتِ سوخته‌ای

بابا فغانی
درگذشتۀ 925 ق.
●

من کیستم؟ از اهل جهان فرد شده
سر تا قدم از عشق بتان درد شده
در راه نیاز و دردمندی شده خاک
وآن خاک هم از باد فنا گرد شده

فردی تربتی
سدۀ دهم ق.
●

من کیستم؟ آوارۀ ره‌پیمایی
نه آرامی، نه منزلی، نه جایی
سرگشتگیی چند و، عدم گردیدن
مانند حباب، بر سر دریایی.

سحابی استرآبادی
درگذشتۀ 1001 ق.
●

من کیستم؟ از قید دو عالم فردی
عنقا منشی، بلند همتْ مردی
دیوانۀ خودسری، بیابان‌گردی
لبریز محبّتی، سراپا دردی.

مؤمن یزدی
درگذشتۀ 1018 ق.
●

من کیستم؟ از هستی خود بی‌خبری
وز دستِ غمت، داغ ندامت به سری
باشد اگرش حال بَتر زین، چه شود
آن تن که بود زنده به جان دگری؟

مجرم شاملو
درگذشتۀ 1020 ق.
●

من کیستم؟ ای شوخ! دل از کف شده‌ای
آتش به دکان هستی خود زده‌ای
با غیر، تو خوش نشین کز آشوب غمت
خون شد دل ما و سینه آتشکده‌ای.

میر داماد (اشراق)
درگذشتۀ 1040 ق.
●

من کیستم؟ آشنای محرومیِ خویش
دنبالۀ کاروان مظلومی خویش
دل کرده خراب و شاد بنشسته درو
نازان نازان، چو جغد، بر شومیِ خویش.

نظیر مشهدی
زنده در 1035 ق.
●

من کیستم؟ آزردۀ خون آشامی
نه آغازی مرا و نه انجامی
دارم ز ازل سویِ ابد پیغامی
بی واسطۀ حرفی و طیّ گامی.

رضی‌الدین آرتیمانی
زنده در 1040 ق.
●

من کیستم؟ از بویْ به رنگ آمده‌ای
وز صلح گذشته‌ای، به جنگ آمده‌ای
چون لاله، ز دست دل، همه داغ شده
چون غنچه، ز درد دل، به تنگ آمده‌ای.

میر حشمت
سدۀ یازدهم ق.
●

من کیستم؟ از درد و غم آراسته‌ای
همچون مَهِ نو، ز خویشتن کاسته‌ای
چون نقش قدم، نشسته در هر گذری
مانند غبار و گرد، برخاسته‌ای.

شهود یزدی
سدۀ یازدهم ق.
●

من کیستم؟ از خود خودی انداخته‌ای
دل در خم زلف گل‌رخان باخته‌ای
گر دهر به‌هم زنی، نیابی چون من
بی ساخته‌ای، به حال خود ساخته‌ای.

محمد علی مهابادی
سدۀ یازدهم ق.
●

من کیستم؟ از خود به فغان آمده‌ای
بر خاطر خویشتن گران آمده‌ای
از دست دل خویش، به جان آمده‌ای
از خوی بُتان، به الامان آمده‌ای.

عاشق اصفهانی
درگذشتۀ 1182 ق.
●

من کیستم؟ آتش به جهان افروزی
محنت زده‌ای، خستۀ غمْ اندوزی
چون نالۀ سرد خود، سراسر دردی
چون شعلۀ آهِ خود، سراسر سوزی.

مخلص شیرازی
درگذشتۀ 1229 ق.
●

منابع:
خلاصة الاشعار (اصفهان)، ص 368؛ سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر، ص 89؛ دیوان جامی، ج 2، ص 409؛ عرفات العاشقین، ج 5، ص 2897؛ هفت اقلیم، ج 2، ص 705؛ جواهر الخیال (خطی)، ص 125؛ رباعیات مؤمن یزدی، ص 204؛ کاروان هند، ج 2، ص 1218؛ دیوان اشراق، ص 129؛ عرفات العاشقین، ج 6، ص 3987؛ دیوان رضی آرتیمانی، ص 184؛ منتخب اللطایف، ص 239؛ جواهر الخیال (خطی)، ص 125؛ دیوان عاشق اصفهانی، ص 499؛ نزهت الاخبار، ص 719
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

هم کار ز دست رفت، هم دست از کار


امروز منم نشسته، نه نیست نه هست
در پردۀ نیستْ هست، شوریده و مست
چه چاره کنم چو شیشه افتاد و شکست؟
هم دست ز کار رفت و هم کار از دست.

عطار نیشابوری
مقتول در 627 ق.
●

آمد دی و دست‌ها فرو بَست از کار
هر کاره که بود خلق، بنشست از کار
دست من و جام می کنون – کز سرما
هم کار بشد ز دست و هم دست از کار.

کمال اسماعیل اصفهانی
مقتول در 636 ق.
●

امروز منم ز زندگی در آزار
هم کار ز دست رفته، هم دست از کار
لبْ خشک و جگرْ پُر آتش و سینه کباب
جانْ خسته و دل ْ شکسته و تنْ بیمار.

میلی مشهدی
درگذشتۀ 984 ق.
●

منبع:
مختارنامه، ص 192؛
دیوان کمال اسماعیل اصفهانی، ص 961؛
دیوان میلی مشهدی، ص 158
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

همایون شجریان و رباعیات مولانا

آلبوم موسیقی «نه فرشته‌ام نه شیطان»‌ ساختۀ تهمورس پورناظری و به خوانندگی همایون شجریان، به حق یکی از پُر طرفدارترین آلبوم‌های موسیقی این سال‌ها بوده است. خودِ من، بارها این آلبوم را گوش داده و لذّت بُرده‌ام. تنها نقطه تیرۀ این آلبوم، بخش ششم آن است، با عنوان «چونی بی من» که به چهار رباعی مولانا اختصاص دارد.
در مورد ارزش‌های موسیقایی این بخش، من نظری ندارم. سخنم در مورد غلط‌خوانی یکی از رباعیات مولانا و دو رباعیی است که در دفترچۀ آلبوم، از مولانا دانسته شده و از او نیست.
معتبرترین چاپی که از دیوان مولانا سراغ داریم، چاپ مرحوم بدیع‌الزمان فروزانفر است که نخستین بار در سال 1342 ش به باز آمد و از آن پس چندین بار به چاپ رسید. جزو هشتم «کلیات شمس»، دربرداندۀ «رباعیات منسوب به حضرت مولانا»ست و 1983 رباعی دارد. با اینکه فروزانفر در تصحیح اشعار مولانا از قدیم‌ترین دستنویس‌های ترکیه و ایران بهره بُرده، در میان رباعیات مولانا، شماری از معروف‌ترین رباعیات زبان فارسی جای دارد که در متون کهن عرفانی آمده (حدود صد سال قبل از مولانا) و به هیچ چسبی نمی‌شود آنها را به مولانا بَست. تنها توضیح آمدن این رباعیات در دیوان مولانا، آن است که مولانا در مجالس سماع یا در حینِ درس و مباحثه، این رباعیات را از حافظه می‌خوانده و شاگردان به گمان آنکه از اوست، آنها را در میان رباعیات مولوی جای داده‌اند.
●

از چهار رباعیی آلبوم «نه فرشته‌ام نه شیطان»، فقط دو مورد آن، در «کلیات شمس» هست (ص 69، 253):
عشقت، به دلم در آمد و شاد برفت
باز آمد و رخت خویش بنهاد، برفت
گفتم به تکلّف: دو سه روزی بنشین!
بنشست، کنون رفتنش از یاد برفت!
..
ای مونس روزگار، چونی بی من؟
ای همدم و غمگسار، چونی بی من؟
من با رخ چون خزان، خرابم بی تو
تو با رخ چون بهار، چونی بی من؟

در رباعی نخست، شاعر اسیر جبر ردیف «برفت» شده و در مصراع دوم، وقتی می‌گوید: رخت خویش بنهاد. یعنی: اقامت کرد. اما به ضرورت رعایت ردیف، بلافاصله مي‌گوید: برفت! البته، این روایت، یک ایراد اساسی‌تری دارد و آن گریز از «عشق» است که در منظومۀ فکری مولانا جایی ندارد. در یک جُنگ قدیمی کتابخانۀ مجلس (دستنویس ش 900)، این رباعی منسوب به مولانا، با روایت بهتری نقل شده (برگ 271):غم، در دل من در آمد و شاد برفت... در این روایت، تقابلی که میان غم و شادی هست، بسیار دلپذیر است.
●

اما رباعی دوم، در قرائت همایون شجریان، یک غلط‌خوانی آشکار دارد و آن تغییر مصراع سوم است، به نفع آواز، و به ضرر شعر مولانا:
من با رخ چون خزان، زردم بی تو...
این روایت نادرست، دارای سکته‌ای قبیح و ناخوشایند است که به مدد موسیقی و با ترفند کشش آواز، قباحتش کمرنگ شده. البته در شعر سبک خراسانی، نمونه‌هایی از این دست دیده می‌شود که ربطی به رباعیات مولانا ندارد. شاید گفته شود که موسیقی، الزامات خود را دارد و لازم نیست حتماً قواعد شعر در آن رعایت شود! این بدترین توجیهی است که می‌شود برای چنین اشتباهاتی کرد. بخصوص آنکه، هنرمندان به دلیل محبوبیت‌شان در بین مردم، کلام‌شان حجّت تلقی می‌شود و همان شکل غلط، در ذهن همگان، به ثبت می‌رسد و متأسفانه این اتفاق هم افتاده است.
●

و اما دو رباعی دیگر:
ای در دل من، مهر و تمنّا همه تو
وی در سرِ من، مایۀ سودا همه تو
چندان‌که به روی کار خود می‌نگرم
امروز، همه تویی و فردا، همه تو!
..
ای زندگیِ من و توانم همه تو
جانی و دلی، ای دل و جانم همه تو
تو هستیِ من شدی، از آنی همه من
من نیست شدم در تو، از‌ آنم همه تو

هر دو رباعی، در دیوان رباعیات اوحدالدین کرمانی هست (ص 142، 314). رباعی دوم را عوفی به اسم فخرالدین فرید آورده است: «از بزرگی شنیدم که این رباعی از وی نقل کرد» (لباب الالباب، ص 134).
هیچ کدام از این دو رباعی در کلیات شمس نیست و پرسش من این است که گردآورندگان آلبوم «نه فرشته‌ام نه شیطان»، این دو رباعی را از کدام منبع، به اسم مولوی آورده‌اند؟
در امر روایت نیز، تکیه همایون شجریان، به روایات اصیل نبوده است. در رباعی اول، مصراع سوم را چنین خوانده‌اند: چندان که به روزگار در می‌نگرم...
نقش روزگار این وسط چیست؟ به روی کار خود می‌نگرم، یعنی، جوانب کارم را بررسی می‌کنم. در رباعی دوم هم، «ای زندگی من»، شده «ای زندگی تن». شاید لازم باشد هنرمندان عرصۀ موسیقی، هنگام تنظیم و ضبط آهنگ‌ها، بخصوص آنجا که پای شعر کلاسیک فارسی در میان است، از مشورت اهل فن بهره بگیرند و روایتی درست و قابل اعتماد ارائه دهند.
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

به مويي بند است

مستي، به شكستن سبويي بند است
هستي، به دريدن گلويي بند است
گيسو مفشان، توبه ما را مشكن
چون توبه عاشقان به مويي بند است.

سعيد بيابانكي
●

بيابانكي مانند اسلاف اصفهاني خود، شاعري مضمون‌پرداز و نكته سنج است و اين رباعي او، بر مبناي اصطلاح كنايي «به مويي بند بودن» و ايهام تناسب آن با «گيسو»‌شكل گرفته است. اگر بخواهيم در معماري اين رباعي دقيق‌تر شويم، بايد بگوييم در كنار قوت‌هاي رباعي، چند ايراد هم مي‌شود بر ساختار آن گرفت. انتخاب رديف «بند است»، جزو نقاط قوت رباعي است. بيت نخست رباعي، بسيار دقيق و حساب‌شده سامان گرفته است. قرينه سازي «مستي» و «هستي» در مصراع اول و دوم، با ايجاد موسيقي دروني، تمهيد موفقي براي بيت دوم محسوب مي‌شود و آن را تا حد يك رباعي خوب كلاسيك بالا بُرده است. قافيه مصراع چهارم بسيار هوشمندانه انتخاب شده و ربطي كه بين كلمات اصلي شعر برقرار شده،
اما بيت دوم رباعي، دو ايراد اساسي دارد. «چون» در مصراع چهارم، از قوت اثرگذاري رباعي كاسته و مشخص است كه فقط براي پُر كردن آن هجاي اول مصراع، احضار شده و عملاً هيچ كاري آنجا ندارد؛ جز ايجاد ناهمگوني در زبان رباعي و انقطاع در ضرب‌آهنگ دروني شعر. بدون «چون» اين مصراع نه فقط كامل است، كه قدرت القايي بيشتري هم دارد. عبارت «توبه ما را مشكن» نيز در مصراع سوم زائد است و با رو كردن دست شاعر براي مخاطب، تأثير مصراع چهارم را از بين بُرده است. در واقع اگر شاعر ساماندهي بيت دوم را به شكل زير انجام مي‌داد، ما با يك رباعي كلاسيك كامل روبه‌رو بوديم:

{............................} گيسو مفشان
{......} عاشقان به مويي بند است.

جاي «گيسو مفشان» نه در آغاز مصراع، بلكه در پايان آن است و قبل از عاشقان، جا فقط براي يك كلمه وجود دارد نه دو كلمه. شايد سعيد بيابانكي با دلايل من موافق نباشد و بگويد من دنبال گفتن يك رباعي كلاسيك نبوده‌ام. در آن صورت، بايد فكري براي بيت اول بكند كه فرمي كاملاً كلاسيك دارد.
●

منبع:
وبلاگ سنگچين، 23 خرداد 92
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

عمری که از او دَمی جهانی اَرزد


از عمر گذشته، عبرتی بیش نماند
وز مانده نیز حیرتی بیش نماند
عمری که از او دَمی به جان می‌ارزید
چون باد گذشت و، حسرتی بیش نماند.

عطار نیشابوری
مقتول در 627 ق.
●

از دست بشُد دلی که جانی ارزید
وز تن، گهری بشد که کانی ارزید
افسوس که در کار جهان ضایع شد
عمری که از آن دَمی جهانی ارزید.

کمال اسماعیل اصفهانی
مقتول در 635 ق.
●

ماهی امید عمرم، از شَست برفت
بی فایده عمرم چو شبِ مست برفت
عمری که از او دَمی جهانی ارزد
افسوس که رایگانم از دست برفت!

سعدی
درگذشتۀ 691 ق.
●

عمری که از او دَمی جهانی ارزد
در صحبت خلق، رایگانی بگذشت.

همام تبریزی
درگذشتۀ 714 ق.
●

روزم، به غم جهان فرسوده گذشت
شب، در هوس بوده و نابوده گذشت
عمری که از او دَمی جهانی ارزد
القصّه، به فکرهای بیهوده گذشت.

نورالدین جامی

درگذشتۀ 898 ق.
●

بیت همام تبریزی در بخش مفردات دیوان او آمده و در اصل، رباعی کاملی نیست.
●

منابع:
مختارنامه، ص 191؛ دیوان کمال اسماعیل اصفهانی، ص 969؛ کلیات سعدی، ص 842؛ دیوان همام تبریزی، ص 198؛ دیوان جامی، ج 1، ص 852
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

آنجا که تویی


گُل نیست چنین سرکش و رعنا که تویی
مَه نیست بدین‌گونه فریبا که تویی

غم بر سرِ غم ریخته، آنجا که منم
دل بر سر دل ریخته، آنجا که تویی!

رهی معیّری
درگذشتۀ 1347 ش.
●

منبع:
سایه عمر، ص 220
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

دنبالۀ دُم دُم در رباعی امروز


دی باد صبا به نامیه گفت که: قُم
کآمد به حَمَل، موکب شاهِ انجُم
زد رعدِ دُهُلْ زن، دُهُلِ و رویینْ خُم:
دُم دُم دُم دُم دُم دُم دُم دُم دُم دُم!

لطف الله نیشابوری
درگذشتۀ ۸۱۲ ق.
‏●

پیش از این گفتیم که لطف الله نیشابوری، توجه‌ای ویژه به فرم در رباعی داشته و ساختار آوایی کلمات را خوب می‌شناخته است. در رباعی بالا، شاعر با تکرار «دُم دُم» در مصراع آخر، صدای دهل را عینی کرده است. به غیر از مولانا که در غزلیاتش این شگردها را با قدرت به کار بُرده و حسّ و حال موسیقایی مجالس سماع را با کلمات به تصویر در آورده است، در رباعی شاعری را نمی‌شناسیم که پیش و بیش از لطف الله نیشابوری، از این ظرفیت به خوبی بهره بُرده باشد. در شعر امروز، به واسطۀ آشنایی با نظریات ادبی جدید، دانش و حساسیت شاعران نسبت به امکانات زبان افزایش یافت و این امکان، از شعر مدرن و پُست مدرن به قالب‌های سنّتی مثل غزل و رباعی هم راه پیدا کرد. در رباعیات زیر، تکرار کلمات، در پیِ عینی کردن معنا و ایجاد تناظر میان دال و مدلول است. اما به تدریج، با برملا شدن این فرمول، از بار خلاقیت آن کاسته شد و در اغلب موارد، شاعران صرفاً دنبال استخدام این امکان افتادند و به ضرورت وجودیِ آن فکر نکردند. بر این روال و با این فرمول، از این به بعد، هر شاعر رباعی‌گویی قادر است با ده بار تکرار کلمات یک‌هجایی از قبیل «کو»، «گم»، «تو»، یا پنج بار تکرار کلمات دوهجایی مثل «دریا»، «باران»، «وقتی»، «درها»، مصراعی مدرن بسازد و زیر سقف آن، ادعای خلاقیت کند.

باران باران دوباره باران باران
باران باران ستاره‌باران باران
ای کاش تمام شعرها، حرف تو بود:
باران باران بهار باران باران

قیصر امین پور
درگذشتۀ ۱۳۸۶ ش.
‏●

ساکت، سنگین، گرفته، غمگین، تنها
پایین ـ بالا، دوباره پایین – بالا
گاهی احساس می‌کنم هم‌زادیم:
دریا دریا دریا دریا دریا...

مصطفا حسن زاده
‏●

تنها به تو فکر می‌کنم، زیرا تو
تنها به تو فکر می‌کنم، اما تو
تو تو تو تو تو تو تو تو تو تو
تنها به تو فکر می‌کنم، تنها تو!
‏..
باد آمد و رخنه کرد در باورها
پاییز وزید در رگ دفترها
بر روی ترانه‌های من بسته شدند
درها درها درها درها درها
‏..
راهم راهم راهم راهم راهم
گم گم گم گم گم گم گم در راهم
من آبروی رباعی‌ات را بُردم
خیام! من از تو معذرت می‌خواهم!
‏..
مرگ آمده این همیشه هرجایی
چادر زده در سکوت و بی رؤیایی
عینک، سمعک، دو بسته قرص کوچک
تنهایی تنهایی تنهایی تنهایی
‏..
بر نیمکت شکسته‌ای در باران
در دست تو چتر بسته‌ای در باران
باران باران باران باران باران
تنها تنها نشسته‌ای در باران.
‏..
از گردنه‌های شعر بالا رفتم
بالا بالا بالا بالا رفتم
یک بچه غزل به تور من خورد فقط
ناچار به صید قزل آلا رفتم.
‏..
آن روز حسین یک‌صدا زینب بود
آیینۀ غیرت خدا، زینب بود
زینب زینب زینب زینب زینب
آن روز تمام کربلا زینب بود.
‏..
یادت ‌آمد خون خدا را من و تو
یادت آمد که کربلا را من و تو
یادت یادت یادت یادت آمد؟
یادت آمد که خیمه‌ها را من و تو.
‏..
وقتی که تن حسین را بر نیزه
شمشیر، تبر، تیر، کمان، سرنیزه
وقتی وقتی وقتی وقتی وقتی
وقتی که سر حسین را بر نیزه...
‏..
آرام و قرار و تکیه‌گاهش زینب
روحش، قلبش، پشت و پناهش زینب
زینب زینب زینب زینب زینب
زینب، همۀ سمت نگاهش، زینب!

جلیل صفربیگی
‏●

کم بود مسافت دلش تا دریا
آگاه نبود از دلش اما دریا
عمری در تُنگ، بی‌صدا داد کشید:
دریا دریا دریا دریا دریا!

احمدرضا قدیریان
‏●

تن‌ها تن‌ها تن‌ها تن‌ها تن‌ها
تن‌ها تن‌ها تن‌ها تن‌ها تن‌ها
هستند کنارمان و هستیم چقدر
تنها تنها تنها تنها تنها!

سید مجید حسینی
‏●

منابع:
دیوان لطف‌الله نیشابوری (چاپ عکسی)، ۶۸۴؛ دستور زبان عشق، ۸۹؛ در آستانۀ تازه شدن، ۴۹؛ نت‌های تنهایی، ۲۹؛ هشت چارانه، ۳۵، ۷۳؛ الیمایس، ۱۸، ۱۱۷، ۱۲۶، ۱۴۰، ۱۴۸، ۱۵۵؛ فصل اطلسی‌ها، ۷۶؛ عشق گناهی زیباست، ۵۵
‏●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

دل، سیر نگرددت ز بیدادگری
چشم، آب نگیردت چو در من نگری
وین طُرفه که دوست‌تر ز جانت دارم
با آنکه ز صد هزار دشمن بتری!

اشرفی سمرقندی
درگذشتۀ 595 ق.
●

آب گرفتنِ چشم. این کنایه در فرهنگ‌ها نیامده و محتمل دو معناست: شرمگین شدن، اندوهگین شدن. اول: در چشم من که نگاه می‌کنی، اثری از شرم و حیا در چشم‌های تو نیست. دوم: با همۀ بیدادگری‌هایت، دلت نرم نشده و مرا که می‌بینی، اندکی اندوه در نگاهت پیدا نیست.
●

منبع:
جُنگ رباعی، ص 323
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4

قطره زدن

بعضی اصطلاحات هستند که در دوره‌ای خاص رایج می‌شوند و بعد از آن، به تاریخ لغات می‌پیوندند و حضور و سرزندگی‌شان را در زبان جاری از دست می‌دهند. این اصطلاحات مُرده، گاهی به دلیل شباهت‌های لفظی با اصطلاحات زنده، در ذهن مخاطبین امروزی آشنا جلوه می‌کنند و باعث کج‌فهمی می‌شود. «قطره زدن» از این دست اصطلاحات است که در سدۀ دهم، از فرهنگ لغات شاطران و لشگریان، وارد شعر فارسی شد و بعد از یکی دو قرن، از رونق افتاد. این اصطلاح، به معنی تند و تیز راه رفتن و پویۀ شتابناک است. شاطران، گروهی از سپاهیان چالاک بودند که پیاده جلوی سپاه حرکت می‌کردند و سرعت و تیزروی از ویژگی‌های بارز آنها بود. «قطره‌زنان» در رباعی فکری مشهدی و بیدل دهلوی، ایهامی به اشک ریختن هم دارد و از هر دو ظرفیت معنایی این اصطلاح استفاده شده است.

شاطر بچه‌ای به چابکی رشک قمر
دی قطره‌زنان به سوی من کرد گذر
نازکْ تنِ نازپرورش، غرق عرق
چون رشتۀ سیمِ خام در لؤلؤی تر.
..
شاطر بچه‌ای که نکته بر باد گرفت
صد ملک دل، از حُسن خداداد گرفت
بالا دَوی از دودِ دل من آموخت
وز چشم ترم، قطره زدن یاد گرفت.

لسانی شیرازی
●

شوخی که به دیده بود دایم جایش
رفت از نظرم سروِ قد رعنایش
گشت از پیِ او قطره‌زنان مردم چشم
چندان که ز اشک آبله‌ها شد پایش!

فکری مشهدی
درگذشتۀ 973 ق.
●

چون طالب یار، قطره می‌باید زد
در لیل و نهار، قطره می‌باید زد
بهر اخذِ هزار دینار از تو
میرا! دو هزار قطره می‌باید زد

طرزی افشار
نیمۀ دوم سدۀ یازدهم ق.
●

اشکم به نظر، قطره‌زنان می‌رقصد
آهم به جگر، بال‌فشان می‌رقصد
تا یاد تو می‌کنم، دلم می‌بالد
تا نام تو می‌برم، زبان می‌رقصد

بیدل دهلوی
درگذشتۀ 1133 ق.
●

منابع:
بهار عجم، ج 2، ص 1623؛ لغت‌نامۀ دهخدا، ج 9، ص 14012؛ شهرآشوب در شعر فارسی، ص 153، 154؛ رباعیات فکری مشهدی، ص 77؛ دیوان طرزی افشار، ص 211؛ مرقّع صد رنگ، ص 50
●●


"چهار خطی"
https://telegram.me/Xatt4