کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران

یادداشت‌هایی پیرامون علم مدرن و سیاست‌گذاری آن
Notes on Science and Science Policy

✅ از کجا شروع کنیم؟
Where should we start with?
✍️رضا منصوری

۱۱ بهمن ۱۳۹۸
rmansouri.ir
یکی قطره باران زِ اَبری چکید
خجل شد چو پهنای دریا بدید
که جایی که دریاست من کیستم
گر او هست حَقا که من نیستم
.....
بلندی از آن یافت کاو پَست شد
درِ نیستی کوفت تا هست شد
بوستان سعدی

در این‌که چه ‌بکنیم حرف‌ بسیار است. کی چه بکند؟ دانشگر و پژوهشگر؟ دانشکده؟ دانشگاه؟ پژوهشکده و پژوهشگاه؟ وزارت عتف؟ وزارت بهداشت؟ شورای انقلاب فرهنگی؟ کمیسیون آموزش مجلس؟ شورای عتف؟ معاونت علمی ریاست جمهوری؟ صندوق حمایت از پژوهشگران (مثلاً اِن‌اِس‌اِفِ ایران)؟ یا انجمن‌های علمی؟ به نهادهای بالادستیِ دانشگاه و پژوهشگاه کاری ندارم. به‌قدری مشغول جدال با یکدیگرند و ما تماشاچی که بهتر است به آن کمتر توجه کنیم؛ معاونت علمی در این‌میان شاید مستثنی است چون بخش‌های به‌اصطلاح فرهنگی کمتر به آن مشغول‌اند، مگر قدرت‌های مالی؛ و نیز وزارت آموزش و پرورش و حوزه هم که نه به علم کاری دارند و نه به خرد فعال، و به خود مشغول، و البته مهم، ولی بهتر است به آموزش و پرورش وارد نشویم که این روزها عده‌ای آخرین زورشان را برای تخریبش می‌زنند و بگذار بزنند! توجه و تمرکز به این نهادهای بالادستیِ دانشگاه توان نهادهای پایین دستی و فردِ دانشگر و پژوهشگر را می‌گیرد؛ یا بهانه دست ما می‌دهد عیب خود را نبینیم. نه این‌که نهادهای بالادستی مهم نیستند؛ نه، مهم‌اند، اما برای رسیدن به مرحلهٔ خردِ فعال اولاً کار چندانی از دست‌ِشان برنمی‌آید، شاید حتی مخالف با خرد فعال باشند؛ و دیگر این‌که انرژی ما به هدر می‌رود و توانی نمی‌ماند به خود متمرکز شویم و به رفع ایرادهامان. تازه، اگر دانشگران و پژوهشگران بخود بیایند و به سمت خردِ فعال بروند کمکی خواهند شد برای این نهادهای بالادستی. اما بگویم از اهمیت نهادهای بالادستی در بخش مهمی از دنیای صنعتی تا خیالمان راحت باشد در کجای این دنیای پرتحرک علم و فناوری قرارگرفته‌ایم، و کدام انتظار بی‌جا است و چه انتظاری شاید به‌جا!
ایالات متحده امریکا، با جمعیتی ۴ برابر ما، و با تولید ناخالص ملی حدود ۲۵۰۰۰ میلیارد دلار در سال، یعنی ۵۰ برابر ما، و اگر برحسب جمعیت بگیریم ۱۲.۵ برابر ما، در سال ۱۳۹۶/ ۲۰۱۷ برابر ۵۴۷.۹ میلیارد دلار برای تحقیق و توسعه (تح‌و‌تو) هزینه کرده است (https://ncses.nsf.gov/pubs/nsb20203). این رقم بیشتر به کارمان می‌آید در بحث خرد فعال تا بودجهٔ آموزش؛ به همین دلیل به این رقم توجه کنید که وقتی از نقشِ نهادهای بالادستی صحبت می‌کنم تاثیر این رقم‌ها منظورم است. این رقم ۵۴۷ را مقایسه کنید با ۴۰۰ میلیارد دلار که کل درآمد ناخالص ملی ما است. یعنی آمریکا در سال بیش از کل درآمد کشور ما برای تحقیق و توسعه هزینه می‌کند! این در حالی است که اعتبار هزینه‌های تح‌وتو در ایران در سال جاری اگر به زحمت به ۰.۵ درصد تولید ناخالی ملی کشورمان برسد. این یعنی صفر! بله صفر! یعنی غیبت در دنیای علم! یعنی نیستی! بر نیستی بکوبیم شاید هست شویم! گویی دولتی نیست که هستش کنیم. فراموشش کنیم! انتظاری نداشته باشیم! آن هم وقتی که بر سر این مبلغ دعواهای اعتقادی و ناموسی مطرح است. همین اندازه که برای بودجهٔ جاری می‌جنگند دستشان درد نکند. خودمان را گول نزنیم. از نهادهای بالادستی فعلاً تا سال‌های سال انتظاری نداشته باشیم؛ بگذاریم به دعواهای خود مشغول باشند تا یا خسته شوند و یا به توافقی برسند و وارد دنیای مدرن شوند. گفته‌اند که «دهر هزار بار از تو بی‌چاره‌تر است».
می‌ماند تکلیف، و امکان تحول، در سطح نهادهای پایین دستی دانشگاه و پژوهشگاه تا دانشگران و پژوهشگران. از این جا می‌توان و باید شروع کرد؛ با تمام فشارها و دردها و قیدها و ناامیدی‌ها. بله می‌توان و باید شروع کرد. خودمان را دست کم نگیریم.

376 viewsRas, 09:55