امین رمضانی: (دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه تهران)
مختصری درباره "علوم انسانی دیجیتال "

🔵 شاید شما "ریچارد هلک" را بشناسید. بخشی از شهرت او حاصل چند دهه پژوهش بر روی الواح گلی تخت جمشید در موسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو است. شاید بتوان گفت در عرصه‌ی علوم انسانی، "زمان" چندان مساله‌ی مهمی نیست؛ بسیار مرسوم است که یک پژوهشگر در حوزه‌ی علوم انسانی عمری را به تحقیق و پژوهش در حوزه‌ای مشخص صرف کند و حتی بازه‌ی حیات، کفاف انتشار تمام دستاوردهای چند دهه فعالیتش را ندهد و یافته‌های علمی یک پژوهشگر، پس از حیات او و به دست دیگران منتشر شود. نمونه‌هایی از این دست در علوم انسانی بسیارند و ریچارد هلک یکی از ایشان است. او چند دهه‌ی پایانی زندگی‌اش را صرف خوانش الواح گلی تخت جمشید کرد و اینک، چند دهه پس از درگذشت او، یکی از دل‌مشغولی‌های دکتر عبدالمجید ارفعی، استاد گران‌مایه‌ی زبان و فرهنگ ایران باستان، انتشار پژوهش‌های استادش هلک است؛ پژوهش‌هایی که قدمت برخی از آنها بیش از نیم قرن است.

🔵 در سوی مقابل، فناوری‌های دیجیتال یکی از پرشتاب‌ترین عرصه‌ای دانش بشری است و "زمان" در آن، بسیار سریع‌تر از آنچه در فراز بالا گفته شد، سپری می‌شود. همه‌ی ما حداقل به واسطه‌ی استفاده از گوشی‌های هوشمند، سرعت تحول و پیشرفت مستمر در عرصه‌های دیجیتال را تجربه کرده‌ایم. کافی است به یاد بیاوریم که 10 سال پیش از چه گوشی تلفن همراهی استفاده می‌کردیم و قابلیت‌های آن را با گوشی‌های امروزی مقایسه کنیم. این دانش نوظهور فقط در طول چند دهه منجر به تحولات شگفت شده، روزگار ما را به کلی از دوره‌ی ماقبل آن متفاوت ساخته است و در حیطه‌های مختلف حیات بشری ورود پیدا کرده است. عمر کوتاه و تاثیر بلند این فناوری‌ها برای پژوهشگران علوم انسانی جالب توجه است. یک دانشجوی تاریخ ممکن است بگوید بخش بزرگی از فناوری‌های دیجیتالی که امروزه زیستن بدون آنها برایمان دشوار است، مربوط به دوره‌ی پس از درگذشت ریچارد هلک در 1980 میلادی است!

🔵 از مقایسه‌های این‌چنین میان علوم انسانی و فناوری‌های دیجیتال ممکن است تصور شود تلاقی این دو با یکدیگر فضایی همراه با تناقض و عدم‌انطباق ایجاد می‌کند، اما این تصور درست نیست. "علوم انسانی دیجیتال" حیطه‌ی علمی مشترک فناوری اطلاعات و علوم انسانی، یا به تعبیر بهتر، محل تلاقی آنهاست. بهره‌گیری سیستماتیک از منابع دیجیتالی و به کارگیری ابزارهای رایانه‌ای برای مطالعات علوم انسانی از طریق ایجاد بایگانی‌های دیجیتال، تجزیه و تحلیل‌های کمی، پردازش اطلاعات متنی و ساخت برنامه‌های کاربردی، ابعاد جدیدی از آموزش و تحقیق در علوم انسانی را گشوده است. روند تحول و توسعه‌ی روزافزون این حیطه در دنیا سرعتی چشم‌گیر دارد و تعداد پروژه‌های فعال در دانشگاه‌های معتبر جهان در این حیطه موجب حیرت علاقه‌مندان به علوم انسانی –به خصوص در کشورهای کمتر توسعه‌یافته- می‌شود. شاید چند دهه پیش و در آغاز فعالیت‌های این حیطه، انبوه منابع مکتوبِ آوار شده بر سر استادان، دانشجویان و پژوهشگران علوم انسانی، در کنار امکانات محدود کامپیوترهای آن روزگار، تصور گستره‌ی وسیع و فعالیت‌های جذاب امروزی را ناممکن می‌ساخت. فقط در حوزه‌ی تاریخ، خوانش، ترجمه و تفسیر متون، ساخت مدل سه بعدی از ابنیه تاریخی، شبیه‌سازی شهرها و راه‌های تاریخی، مدل‌سازی الگوهای گوناگون ابعاد زیست بشر در دوره‌های تاریخی، ایجاد موزه‌های مجازی و ... از پروژه‌های خلاقانه‌ی اجرا شده فعالان عرصه‌ی علوم انسانی دیجیتال است. از این‌رو جای تعجب نیست که "علوم انسانی دیجیتال" موجب تحول ماهیت علوم انسانی در دنیای امروز شده و محوریت "متون چاپی" را کنار زده است.

🔵 ماهیت پویای علوم انسانی دیجیتال باعث شده است تا تعاریف این حوزه به سرعت متحول و برخی تعاریف به فاصله‌ی زمانی اندکی منسوخ شوند. از این‌رو، دشواری ارایه تعریف در این حیطه را می‌تون درک کرد. از نظر تاریخی، علوم انسانی دیجیتال دانشی است که در اثر توسعه محاسبات انسانی و همکاری با علوم اجتماعی و مطالعات رسانه شکل گرفت. لغت‌نامه انگلیسی آکسفورد این عبارت را چنین معنا می‌کند: "رشته‌ای دانشگاهی که متمرکز است بر استفاده از ابزارها و روش‌های محاسباتی در رشته‌های سنتی علوم انسانی مانند ادبیات، تاریخ و فلسفه".

🔵 رشد سریع "علوم انسانی دیجیتال" در طول سال‌های گذشته منجر به تاسیس مراکز و دپارتمان‌های "علوم انسانی دیجیتال" در اکثر دانشگاه‌های دنیا شده است. برخی تعاریف ارایه شده توسط استادان دانشگاه‌های مختلف می‌تواند منجر به شکل‌گیری تصویر روشن‌تری از "علوم انسانی دیجیتال" شود:

▪️ الیجاه میکز (دانشگاه استنفورد): به کار گیری ابزارها، موضوعات و تکنیک‌های دیجیتالی برای تحول دانش سنتی علوم انسانی.
@UT_Central_Library

ادامه بحث بالا در باره علوم انسانی دیجیتال (امین رمضانی)
▪️ کارل ویتاوس (دانشگاه کالیفرنیا) : بررسی تاثیر فناوری‌های دیجیتالی بر علوم انسانی، استفاده از فناوری نوظهور اطلاعات و ارتباطات برای ایجاد و همچنین بررسی فرهنگ‌های دیجیتال و تاثیر فناوری‌های دیجیتال بر فرهنگ انتقال دانش و شیوه‌های آن.

▪️ جانت مورای (دانشگاه جورجیا تک) : مجموعه‌ای از فعالیت‌های پیرامون علوم انسانی به شکلی که منجر به ایجاد واسط‌های جدید برای گفتمان علمی و آموزشی با بهره‌گیری از امکانات بهینه‌ی فناوری‌های دیجیتال و بازتاب انتقادی روند نوآوری رسانه‌ها شود.

▪️ جیل کلی (دانشگاه متدیست جنوبی، دالاس) : علوم انسانی دیجیتال رشته‌ای مهیج و در حال ظهور است که تکنولوژی و علوم انسانی را به هم متصل می‌کند. اما می‌تواند چیزهای بسیاری فراتر از این باشد: وسیله‌ای برای ارتقا دانش از طریق منابع دیجیتالی و فناوری‌های کامپیوتری؛ ابزاری برای طراحی فرم‌های کمتر سنتی تحصیل؛ وسیله‌ای برای جذب دانشجویان به سخنرانی، گفتگو و تکنولوژی؛ ابزاری برای انتشار دانش بین مخاطبان گسترده (به ویژه با توجه به انتقادات معاصر در مورد علوم انسانی و دانشگاه).

▪️ داون تیلور (دانشگاه پنسیلوانیا) : علوم انسانی دیجیتال یک روش است که اجازه می‌دهد فعالان علوم انسانی دسترسی به فعالیت‌های خود را گسترش دهند، در دانش خود و به مانند دیگران تجدید نظر کنند، و از طریق تشریک مساعی، به اشتراکات بیشتر و در نتیجه یافته‌های بیشتری برسند.

▪️ جیمز کرونین (کالج دانشگاهی کورک ایرلند) : علوم انسانی دیجیتال شامل استخراج منابع و استفاده از ابزارها و واسط‌های جدید است، چنان‌که بتوانیم گذشته را با پرسش‌های جدید مورد تحقیق قرار دهیم.

▪️ متیو بوتلر (دانشگاه آستین تگزاس) : ارتباطات ایجاد شده بین انسان، متن و تصاویری که در یک شبکه کاملا آنالوگ ایجاد نمی‌شود.

از تعاریف فوق می‌توان برخی از ویژگی‌های "علوم انسانی دیجیتال" برشمرد:
▫️ رویکرد انتقادی به علوم انسانی سنتی و تلاش برای تحول آن
▫️ بررسی فرهنگ‌های دیجیتال و تاثیر فناوری‌های دیجیتال بر فرهنگ انتقال دانش
▫️ ایجاد واسط‌های جدید برای گفتمان علمی و آموزشی
▫️ انتشار دانش بین مخاطبان گسترده
▫️ به اشتراک‌گذاری فعالیت‌های پژوهشی در حوزه‌های تخصصی
▫️ ایجاد پرسش‌های جدید در علوم انسانی

معرفی برخی پروژه‌های شاخص "علوم انسانی دیجیتال":

🔹اوربیس ORBIS
نرم‌افزار شبیه‌ساز "مدل شبکه جغرافیایی دانشگاه استفورد از دنیای روم" زمان و هزینه‌ی سفر بین بیش از 600 نقطه در امپراتوری روم را در سال 200 میلادی برآورد می‌کند. این نرم‌افزار بر پایه‌ی داده‌های تاریخی ساخته شده است و شبکه‌ی غول‌پیکر شهرها، جاده‌ها، رودخانه‌ها و خطوط دریایی در عصر روم باستان را بازنمایی می‌کند.

🔹 نقشه‌ی اسلام‌هراسی
این پروژه اطلاعات مربوط به اتفاقات ناشی از دیدگاه‌های ضداسلامی در امریکا در بازه‌ی پس از 11 سپتامبر 2001 تا آغاز سال 2019 را بر روی نقشه‌ی جغرافیایی نشان می‌دهد و به تاثیر اقدامات ضداسلامی بر زندگی جوامع مسلمانان امریکا می‌پردازد. هدف پروژه ایجاد درکی بهتر از حجم و تاثیر روند رو به افزایش اقدام علیه مسلمانان در امریکا است. این پروژه که توسط تعدادی از استادان و دانشجویان کالج گرینل در آیوا ایجاد شده، از نمونه‌های شاخص پروژه‌های علوم انسانی دیجیتال در زمینه‌ی صورسازی داده‌ها (Data Visualization) در سال 2017 است.

🔹 تاریخ کلیومتریک دانشگاه کالیفورنیا
این پروژه در صدوپنجاهمین سالگرد تاسیس این دانشگاه (2018) برای جلوگیری از زوال اطلاعات تاریخی مربوط به فعالیت دانشگاه راه‌اندازی شد. در این پروژه اطلاعات مربوط به سوابق آموزشی (پایگاه داده‌های تمام دانشجویان دانشگاه)، تاریخچه‌ی مالی و سازمانی دانشگاه جمع‌آوری شد و بررسی‌های کمی بر روی این اطلاعات صورت گرفت. رویکرد غالب در این بررسی‌ها، رصد کیفیت و تاثیر عملکرد دانشگاه در طول سال‌های فعالیت در زمینه‌های مختلف است.

🔹 آرشیو دیجیتالی انقلاب فرانسه FRDA
آرشیو دیجیتالی انقلاب فرانسه حاصل همکاری چندین ساله‌ی دانشگاه استفورد با کتابخانه ملی فرانسه است. در این آرشیو حجم عظیمی از منابع پژوهشی مربوط به انقلاب فرانسه ذخیره و برای استفاده پژوهشگران فراهم شده است.
@UT_Central_Library

چگونه سطح پژوهش خود را برای دریافت بیشترین توجه ارتقا دهید.

تعداد مقالات در حال چاپ در سراسر دنیا، به سرعت در حال افزایش است. برای اکثر پژوهشگران، این امر که باید در زمینه منابع کاری خود، به روز باشند، همیشه چالش برانگیز بوده است. تحقیقات الزویر نشان می دهد که بطور متوسط، این زمان درحدود هفت ساعت در هفته است. بنابراین، جای تعجب ندارد که گاهی یافته‌های پژوهش، نادیده گرفته می شوند.

در این فایل وبیناری، Gwen van der Heide از تیم سرویس نویسنده‌ی الزویر، نگاهی می اندازد به چگونگی همکاری برای اطمینان پیداکردن از اینکه مقاله شما مورد اغماض قرار نمی گیرد. او شرح می دهد که کار خیلی قبلتر از اینکه مقاله‌تان تمام شود، شروع می شود و سپس نکاتی که شما باید در هنگام نوشتن مقاله به آن‌ها فکر کنید را برجسته می‌کند. او نکات SEO زیادی را مطرح می کند که به شما کمک می کند مقاله تان را در صدر لیست نتایج ارائه شده توسط موتورهای جستجو نگه دارید.

او کارهای لازم برای انجام در زمان انتشار مقاله‌تان و اینکه چطور می توانید موفقیت را دنبال کنید، بررسی می کند. علاوه بر این، او ابزارهای موجود برای پشتیبانی از شما و اینکه چگونه الزویر می تواند به شما کمک کند، را بر می شمرد.

مرحله کاری شما هرچه که باشد، در نهایت، شما به دانش کاملی از مهارت هایی که برای دیده شدن مقاله تان در محیط پر رقابت امروز نیاز است، خواهید رسید.

https://researcheracademy.elsevier.com/communicating-research/ensuring-visibility/promote-research-maximum-impact

امروز 28 اسفند، در آخرین روز کاری کتابخانه مرکزی، با همت دوستان خدمات ما، یک کتابخانه اهدایی به کتابخانه مرکزی منتقل شد. این کتابخانه، از مرحوم ابوالقاسم شیرازی است که از وکلای برجسته بوده و خانواده محترم ایشان کتابها را به کتابخانه مرکزی اهدا کردند.
@UT_Central_Library

دانش پژوه به ایرج افشار (چهارشنبه 29 آذر 51)
یک هفته ای است که در پاریس به سر می برم و روحا خوبم، و روزها در کتابخانه ملی پاریس به سر می برم. با فهرست های مخلوط ترکی و عربی و فارسی برای کتابهای تازه یافته سروکار دارم. چه قدر اشتباه دارد، و چه قدر جناب بلوشه در فهرست نویسی در برخی جاها سرسری گرفته است و درست کتاب را نشناخته. اگر چه اینها پیشروان فن هستند و ماها ریزه خوار آنها، و باید از آنها هماره سپاسگزار باشیم. چند کتاب موسیقی و فلسفه و ریاضی دیدم. نسخه ای عجیب از بیرونی دارند که در ایران نوشته شده است و بسیار کهنه است.
@UT_Central_Library

خجسته زاد روز ميلاد با سعادت مولي الموحدين، امير المومنين، مولاي متقيان، حضرت علي(ع)، روز پدر و آغاز ايام اعتكاف بر همگان خصوصاً دانشجويان و دانشگاهيان عزيز تبريك و تهنيت باد.

@UT_Central_Library

،
کتابخانه کنگره امریکا امروز به مناسبت نوروز 155 مجلد از کتابهای فارسی از ایران و هند و ... آنلاین کرده است.

سید اشرف‌الدین گیلانی

‍ #تقویم_فرهنگی امروز، ۲۹ اسفند ۱۳۹۷

۸۴ سال پیش در چنین روزی در سال ۱۳۱۳، سید اشرف‌الدین حسینی ـ شاعر و مدیر روزنامه‌ی نسیم شمال ـ درگذشت.
سید اشرف‌الدین حسینی گیلانی در حدود سال ۱۲۴۹ در قزوین به دنیا آمد. او در کودکی یتیم شد. در جوانی به عتبات عالیات رفت. پس از ۵ سال راهی تبریز شد و علوم متداول را در آن جا آموخت. سپس به رشت رفت و در آن جا ساکن گردید. سید اشرف‌الدین پس از مدتی به سبب داشتن روحیه‌ی آزادی‌خواهی و نیز استعداد و قریحه‌ی شاعری، تصمیم به انتشار روزنامه‌ای به نام «نسیم شمال» گرفت. او این روزنامه را از شهریورماه ۱۲۸۶ (۹ ماه پیش از به توپ بسته‌شدن مجلس) منتشر کرد و در اندک مدتی به معروف‌ترین و محبوب‌ترین شاعر و سراینده‌ی اشعار طنزآمیز و انتقادی دوران مشروطه تبدیل شد و روزنامه‌اش به شهرت فراوانی رسید. این روزنامه به اندازه‌ای در میان توده‌ی مردم محبوبیت یافت که مدیر آن را «نسیم شمال» می‌خواندند. «روزنامه‌ی نسیم شمال» نزدیک به ۲۰ سال منتشر شد. حتی پس از مرگ سید اشرف‌الدین مدتی انتشار یافت. در سال ۱۳۰۶ شایع کردند نسیم شمال به بیماری جنون دچار شده است. به این بهانه او را به تیمارستان بردند.
سید اشرف‌الدین گیلانی پس از آن، چند سالی در بیماری و تنگدستی زنده بود، تا این‌که در ۲۹ اسفند ۱۳۱۳ در ۶۴سالگی درگذشت. پیکر نسیم شمال را در ابن بابویه شهر ری به خاک سپردند.

@UT_Central_Library


بازنویسی و تنظیم: #آرش_امجدی

افشار در نامه ای به دانش پژوه در باره خرید کتاب برای کتابخانه حقوق و مرکزی

در ویسبادن مقادیری کتاب برای دانشکده حقوق خریدم که اگر نخواستند و پول نداشتند برای مرکزی بردارید. به هر حال به محض آن که فاکتورها می رسد، لازم است که وصول آن را اطلاع بدهید و اقدام برای خرید ارز بکنید. اگر که هیچ کدام نخواستند کتاب ها را باید به اسدی داد که پول آنها را بپردازد. بسیار کتابهای خوبی است. البته مقداری فقط به درد حقوق می خورد. برای ادبیات هم مقداری خریدم. در خصوص مبادله کتاب میان شما و آنها صحبت کردم و خیال می کردم شما از کتابهای خودتان برای او فرستاده اید. معلوم شد نفرستاده اید. به هر حال قرار شد که اگر فرستادید در مقابل بتوانید از او کتاب بخواهید. امیدوارم کتاب سید جمال کلکش کنده شده باشد (اشاره به کتاب اسنادی در باره سید جمال که دانشگاه تهران در سال 1343 منتشر کرد).
(حدیث عشق، ص 549)
@UT_Central_Library

با آرزوي سالي سرشار از سلامتي، موفقيت و شاد كامي، فرا رسيدن بهار طبيعت و حلول سال يكهزار و سيصد و نود و هشت هجري شمسي، بر كليه هموطنان عزيز، خصوصاً خانواده بزرگ دانشگاه تهران، اعم از اساتيد معظم، كاركنان محترم و دانشجويان عزيز، تبريك و تهنيت باد.

@UT_Central_Library

ایرج افشار در مهرماه 1342 برای دانش پژوه نوشته است:
والله که دلم برای طهران و دانشگاه و محضر دوستان ارجمندی چون شما تنگ شده است. تمام زیبایی ها و وسایل آسایش در این دیار هست، به چشمم هیچ می آید. کتابخانه بسیار معتبر وایدتر که از صبح تا پنج بعد از ظهر در آن کار می کنم، با تمام کتابها و وسائل کارش در اختیارم است، و باید برای آن کار کنم. اما چون از آن اجنبی است آن شوق و علاقه ای که باید بروز نمی کند. اینجا نسخ فارسی زیاد نیست... همان طور که دکتر اصغر مهدوی حدس می زد، زندگی امریکا به دل ما ایرانی ها نمی چسبد...
(حدیث عشق ص 544)
@UT_Central_Library

سالروز شهادت جانسوز عقيله بني هاشم، شيرزن دشت كربلا، امّ المصائب، حضرت زينب كبري(س) تسليت باد.

@UT_Central_Library

یادداشت‌هایی پیرامون علم مدرن و سیاست‌گذاری آن
Notes on Science and Science Policy

✅دینامیک و مفهوم تغییر

Dynamics and the concept of change*

۹ فروردین ۱۳۹۸

✍️ رضا منصوری
rmansouri.ir

منظور از هر سیاست‌گذاری تغییر در یک سامانه است، و منظور از اجرا تحققِ همان تغییر مورد نظر است؛ چه در حد خانواده باشد، چه بنگاه، و چه جامعه. تصَوُر تغییر ساده است، اما آیا تحقق آن هم ساده است؟ پیچیدگی آن در چیست؟ دینامیک مفهومی است که فیزیک‌دانان ساخته‌اند برای درک و بیان تغییر. نمی‌خواهم تداعی کنم که درک دینامیک در فیزیک تنها راه درک هر نوع تغییر و سیاست‌گذاری و اجرا به منظور تغییر است؛ اما بی‌توجهی به شناخت امروزی ما از دینامیک در فیزیک درک بعضی مفاهیم جامعه‌شناسی و سیاست‌گذاری را سخت‌تر می‌کند. ابهام میان دو مفهوم نتیجهٔ نامنظور و نیز نتیجهٔ نامنتظر در علوم انسانی از جمله در علوم اجتماعی و سیاسی و اقتصاد در بیش از نیم قرن گذشته نمونهٔ بارزی از این بی‌توجهی است.
به مثال بسیار ابتدایی پرتابه از مکانیک، اما بسیار تاثیرگذار در تاریخ تفکر بشر، توجه کنید. مبحث پرتابه در دینامیک به حرکت هر ذره یا جسم تحت تاثیر گرانش می‌پردازد. فروکاست‌گرایی به ما آموخته است که ابتدا ساده‌ترین حالت را در نظر بگیریم تا هر حرکتی را با هر شرایط اولیه بتوانیم محاسبه بکنیم. در واقعیت اما انتظارِ انحراف از این مسیر ساده شده را داریم. پس این انحراف یک نتیجهٔ نامنتظِر (Unanticipated consequence) نیست؛ مگر این که یادمان رفته باشد در نوشتن معادله‌های دینامیک مسئله را به حالت بسیار ساده فروکاسته‌ایم و بسیار عامل‌های موثر در حرکت را کنار گذاشته‌ایم. در موردهای دشوار و پیچیده باید انتظار این فراموشی‌ها یا غفلت‌های دانشی را داشته باشیم. همین غفلت‌ها است که منجر به نتیجه‌هایی می‌شود که انتظارش را نداریم و به همین دلیل اینگونه نتیجه‌ها را نامنتظر می‌نامند. اگر به هنگام پرتاب موشک‌هایی به ماه یا سیارات پیش‌رانه‌های جانبی برای جبران انحراف از مسیر تعبیه می‌شود به خاطر انتظار داشتن از این انحراف است که امری بدیهی در فضانوردی است. پس در این مورد خاص نتیجهٔ نامنتظر نشان از غفلت دانشی ما دارد. پس آنچه در مدیریت اجرایی از علوم اجتماعی و نیز در اقتصاد به آن نتیجهٔ نامنتظر می‌گویند شاید در موردهایی از جنس غفلت دانشی باشد.
هنگامی که از تغییر در جامعه صحبت می‌کنیم باید آگاه باشیم که با سامانه‌ای پیچیده سروکار داریم؛ به ویژه این که سامانه‌های اجتماعی باید پیچیده‌تر از سامانه‌های طبیعی باشند. اما شک نکنیم بی‌توجهی به مفاهیم سامانه‌های طبیعی برای بررسی و تحلیل هر تغییر اجتماعی، چه علوم اجتماعی باشد چه اقتصاد و چه سیاست‌گذاری و چه اجرای سیاست‌ها پر هزینه خواهد بود. پیشرفت‌های علمی در چند دههٔ گذشته در جهت درک چنین پدیده‌هایی بسیار راهگشا بوده است.
* John Mansfield, The Nature of Change or the Law of Unintended Consequences, Imperial College Press, London, 2010.

سالروز شهادت جانگداز هفتمين كوكب فروزان سپهر ولايت و امامت، پيشواي صابران، عبد صالح خدا، باب الحوائج حضرت موسي بن جعفر(ع)، بر همه عاشقان و شيفتگان خاندان وحي و سوگواران آن امام همام تسليت و تعزيت باد.

@UT_Central_Library

فرخنده سالروز عيد سعيد مبعث نبي مكرم اسلام، حضرت خاتم الانبياء و المرسلين محمد مصطفي(ص) بر عموم مسلمين خصوصاً جامعه علمي و دانشگاهي تبريك و تهنيت باد.

@UT_Central_Library

یادداشت‌هایی پیرامون علم مدرن و سیاست‌گذاری آن
Notes on Science and Science Policy

✅سامانه، سیستم، منظومه
System I, II, and III

۱۶ فروردین ۱۳۹۸
✍️ رضا منصوری
rmansouri.ir

واژهٔ سیستم در فارسی معنی‌هایی متنوع‌تر از اصل ریشهٔ لاتین به خود گرفته است. فرهنگستان برابرنهادهٔ سامانه را پیشنهاد کرده که در هواشناسی جایگزین سیستم شده است. من از همین برابرنهادهٔ فرهنگستان استفاده خواهم کرد برای کاربرد در علوم فیزیکی و اجتماعی. مفهوم سامانه در کاربردی که منظور من است ابتدا در قرن ۱۱/۱۷ توسط دکارت وارد فلسفه شد و سپس در اوائل قرن ۱۳/۱۹ توسط سعدی کارنو وارد ترمودینامیک و فیزیک شد. ورود این مفهوم به علوم اجتماعی در قرن ۱۴/۲۰ اتفاق افتاد. پیشرفت‌های علوم فیزیکی در نیم قرن گذشته، همراه با پیشرفت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری در علوم رایانه از جمله هوش مصنوعی و کلان داده، کاربرد واژهٔ سامانه را در همهٔ علوم بسیار گسترده‌تر و پیچیده‌تر کرده است. پس ما با مفهومی سروکار داریم که در دوران پیشامدرن چه اسلامی و چه یونانی سابقه نداشته، به دنیای مدرن تعلق دارد، و به ویژه در ۴۰ سال گذشته معنی بسیار گسترده‌تر به خود گرفته، و ارتباط میان درک ما از سامانه‌های طبیعی و اجتماعی را نزدیک کرده است. بنابراین، تعجب نکنیم اگر در حکمرانی ما در ایران کنونی این مفهوم و مفهوم‌های وابسته به آن نقشی ندارد و ما از این دانش کاملاً غافلیم؛ و البته بدیهی است که باید تبعات آن را در سیاست‌گذاری‌هایمان و در مدیریت کشور هم بپذیریم. مفاهیم نظری و اجرایی ما در حکمرانی معمولاً از قرن هفتم/ سیزدهم جلوتر نمی‌آید. تاکید می‌کنم که منظور من مفهوم‌ها هستند نه اعتقادها.
کلمهٔ سیستم در مورد منظومهٔ شمسی هم به کار می‌رود که در برابر آن «منظومه» پذیرفته شده است. در نوشته‌های جاری‌اَم پیرامون علم و سیاست‌گذاری این مفهوم از سامانه منظور من نیست. درست است که سامانه از مجموعه‌ای از اجزا، یا عنصرها، تشکیل می‌شود و منظومهٔ شمسی هم تعدادی بیش از ده سیاره و دنباله‌دار دارد، اما تفاوتی هست میان این منظومه (سیستم) و سامانه‌ای که من در بالا مطرح کردم. سیستم به مفهوم منظومه در ترکیب سیستم‌های دینامیکی به فارسی وارد شده است که معمولاً به عنوان بخشی از مکانیک مدرن شناخته و تدریس می‌شود. چنان‌که گفتم من به این مفهوم از سیستم در این متن کاری ندارم. در این مفهوم از سیستم تعداد اجزا معمولا کم است؛-کم یعنی چند تا. ما مفهوم دیگری در فیزیک داریم که در آن تعداد اجزا، یا ذره‌ها، از چند تا بیشتر است اما به لحاظ روشی در مقوله‌ای دیگر قرار می‌گیرد و با روش‌های سیستم‌های دینامیکی قابل درک نیست؛ مثل بررسی اتم‌های سنگین که از تعداد به نسبت زیاد ذرهٔ بنیادی تشکیل می‌شود. این حیطه را فیزیک بس ذره‌ای می‌نامیم و آن را به وضوح از منظومه و نیز از سامانه‌های ترمودینامیکی جدا می‌کنیم. این حیطه هنوز به ترمودینامیک و فیزیک آماری وارد نمی‌شود و اطلاق سامانه به آنها مرسوم نیست.

کتاب «باغ دانش» اثری هنری با بیش از 130 تصویر نفیس از بخش های مختلف کتابخانه مرکزی. این اثر به مناسبت هفتادمین سال تأسیس کتابخانه مرکزی انتشار یافته است. کتاب باغ دانش با سردبیری رسول جعفریان، و دبیران: حامد زارع، و صدرا صدوقی و عکسهای سید رضا سید حسینی و عباس توکلی انتشار یافته است. این کتاب را از انتشارات توس تهیه فرمایید.
@UT_Central_Library

مقدمه باغ دانش (کتابی که به مناسبت هفتادمین سال تاسیس کتابخانه مرکزی منتشر شده است)
مقدمه کتاب باغ دانش (کتاب عکس کتابخانه مرکزی)
عصر جدید بی‌هيچ تردیدی عصر دانش است؛ عصری که می بایست همه چیز بر محور «علم» استوار باشد. علم، از ارکان تمدن بشری است، رکنی که بدون آن، هیچ گاه تمدّن اصیل محقق نمی شود. در ساختن تمدن، هر چه تفکرات و تصمیمات ما از «علم» و «يقين» دور باشد، به همان اندازه از تمدن معقول و عالمانه دور خواهيم بود. رکن ديگر تمدن «دين» و «معنویت» است که باید آن را در کنار «علم» حفظ کرد؛ دينی که بايد بر پاية عقلانيت و اخلاق باشد.
در عصر دانش، کتابخانه‌ها محل انباشت علم از نسل‌های گذشته و حال هستند؛ جايي که همه دانش‌ها ودانایی‌ها به آنجا ختم می‌شود؛ نقطه‌ای که می بایست دانش‌پژوهان، دانشجویان وپژوهشگران گرد آن حلقه زده، از توشه آن بهره ببرند، و مدام بر سرمايه آن بيفزايند. اگر در دنیای کنونی دانش را محور رشد و تمدن و ثروت بدانيم، کتابخانه‌ها – اعم از آن که کتاب فیزیکی باشند یا دیجیتالی – مهم‌ترین سرمايه و میراث بشر هستند. شک نکنيم که امروز پیشرفت بشر، در گرو انباشت علم، تجزیه و تحلیل درست آن، و بهره‌گیری هدفمند از آن در مسیر پیشرفت و تمدّن و سازندگی است.
کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران با سرمايه‌ای بالغ بر يک میلیون منبع، با بیش از 400 هزار جلد کتاب چاپی، 16 هزار نسخه خطی و مجموعه‌ای بزرگ از میکروفيلم‌ها، اسناد و عکس‌های تاریخی، کتاب‌های چاپ سنگی، نشريات، پايان‌نامه‌ها، نقشه‌ها، در قلب دانشگاهی قرار گرفته است که بالغ بر پنجاه هزار دانشجو و استاد در آن حضور دارند. بنابراین شایسته و سزاوار است تا این کتابخانه، نماد دانش در کشور ما تلقی گردد.
انديشه تأسیس کتابخانه مرکزی در سال 1328 شکل گرفت و این کتابخانه در سال 1333 با اهدا و واگذاری رسمی تعداد 1328 نسخه خطی از مجموعه استاد محمد مشکوه رسما افتتاح شد. در سال 1344 محل جدید آن در جنوب مسجد دانشگاه با 22000 متر مساحت زیربنا طراحی و کلنگ‌زنی شد. در سال 1348 بخشی از کتاب‌ها به ساختمان نیم ساز جدید منتقل شده، و شرح وظایف این کتابخانه که به طور عمده، بر محور گردآوری کتاب و نشريه و سند، و خدمت‌رسانی به دانشجويان و استادان دانشگاه بنا شده بود در 28 اصل تدوین شد. در مهر ماه 1350 ساختمان کتابخانه، پس از هفت سال که ساخت آن طول کشید، افتتاح شد. همزمان تشکيلات کتابخانه نیز در حال شکل‌گیری بود، به طوری که در سال 1351 سازمان مصوّب کتابخانه به طور رسمی آغاز به کار کرد. در تمام این سال‌ها، رؤسای دانشگاه، توجه جدی به این امر داشتند و با مدیریت مرحوم ایرج افشار که تا سال 57 ریاست کتابخانه را داشت، کارها رو به پیشرفت بود. پس از انقلاب اسلامی، تلاش های قابل ستایشی از سوی رؤسای این کتابخانه، در جهت توسعه منابع آن صورت گرفته است.
ساختمان کتابخانه مرکزی در نُه طبقه شامل مخازن، تالارهای مطالعه و بخش‌های فنی و اداری است. سه بخش مهم کتابخانه، بخش خطی و کتاب‌های کمیاب، بخش چاپی عمومی، و بخش نشریات است که از نظر منابع موجود، از جمله غنی‌ترين بخش‌های کتابخانه‌های ایران به شمار می‌روند‌. در کنار آنها بخش‌های فنی، شامل فراهم‌آوری، فهرست ‌نویسی و حفاظت و مرمت قرار دارند. افزوده شدن بخش پایان ‌نامه‌ها، به عنوان یکی از بخش‌های مهم و مورد توجه، کتابخانه مرکزی را از نظر غنای محتوا و کاربرد آن تکمیل کرده است.
تالارهای کتابخانه، شامل تالار مرجع (اقبال لاهوری) تالار ایران‌شناسی (رشيدالدین فضل‌الله همدانی)، تالار کتاب‌های کمياب و مجموعه‌های ويژه (خواجه نصیرالدین طوسی) تالار تاریخ و ادبیات (ابوریحان بیرونی)، تالار علوم و فنون (سید محمد علی جمالزاده) و تالار اطلاع‌رسانی، و چندین تالار مطالعه از دیگر بخش‌های مهم کتابخانه است. جدا از زیرزمین دوم که تأسیسات کتابخانه در آن قرار دارد، زیرزمین اول شامل تالار بزرگ علامه امینی، تالار ایرج افشار، و چندین تالار کوچک دیگر است که برای برگزاری کلاس‌ها و دوره‌های آموزشی استفاده می‌شود.
ساختمان زیبای کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران در مرکز دانشگاه تهران، نماد دانش‌پروری و آموزش است؛ و بدین ترتیب سزاوار است تا محل توجه بیشتری باشد، و همواره به عنوان نماد علم و فرهنگ در شهر تهران شناخته شود. اقدام به انتشار این کتاب، در باره این اثر نمادین علم و دانش، از سوی کتابخانه مرکزی، و با همراهی سازمان زیباسازی شهرداری تهران، در چارچوب همین هدف صورت گرفته است.
انتشار این کتاب در هفتادمین سال تأسیس کتابخانه، نشانگر اهتمامی است که برای توسعه و بروز شدن این کتابخانه در سال جاری صورت خواهد گرفت. امیدوارم در این راه، از حمایت واقعی مسؤولان دانشگاه، و همدلی کارمندان و کارکنان خوب کتابخانه برخودار باشیم.

باید در فرآیند فراهم آمدن کتاب مصوّر حاضر از چند نفر تشکر و قدردانی شود. آقایان حامد زارع و صدرا صدوقی متولی فنی این پروژه بودند، و بخش‌های عکاسی و صفحه‌آرایی و محتوایی زیر نظر آنان انجام گرفته است. دکتر برزین ضرغامی مدیرعامل سازمان زیباسازی شهرداری تهران، مهندس بهروز فتحی معاون برنامه‌ریزی و توسعه سازمان و آقای سیدرضا موسوی‌نژاد نیز با حمایت مالی و پیگیرهای مداوم خود موجبات به ثمر نشستن این پروژه را فراهم آوردند. از همه این عزیزان پیش‌گفته و نیز آقای عباس توکلی از دوستان شاغل در کتابخانه، سپاسگزارم.

رسول جعفریان