✳️ سرمایه اجتماعی دیجیتال در خدمت علم: چگونه شبکه‌های اجتماعی آکادمیک به موتور کشف و اشتراک دانش تبدیل می‌شوند؟

در پژوهشی با رویکردی داده‌محور، نقش شبکه‌های اجتماعی آکادمیک نظیر ResearchGate ،Google Scholar و Academia.edu در تقویت تعاملات علمی و تبادل دانش میان اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های اردن بررسی شده است.
یافته‌ها نشان می‌دهد که «سرمایه اجتماعی» مهم‌ترین عامل مؤثر بر میزان مشارکت پژوهشگران در این شبکه‌هاست و کیفیت روابط انسانی در فضای دیجیتال، بیش از صرف حضور در پلتفرم‌ها اهمیت دارد.
نتایج مطالعه بر اساس داده‌های ۲۰۰ عضو هیئت علمی نشان داد که پیوندهای اجتماعی مثبت، اعتماد، احساس تعلق، زبان مشترک، چشم‌انداز مشترک و اصل عمل متقابل، همگی به افزایش مشارکت دانشگاهیان در شبکه‌های علمی منجر می‌شوند.
در میان این عوامل، «چشم‌انداز مشترک» قوی‌ترین اثر را بر مشارکت کاربران داشت و توانست حدود ۱۹ درصد از تغییرات میزان مشارکت را تبیین کند.
همچنین مشخص شد که اعتماد و روابط مبتنی بر همکاری، انگیزه حضور فعال پژوهشگران در این فضاها را تقویت می‌کند.
پژوهش نشان داد که مشارکت فعال در شبکه‌های علمی، اشتراک دانش را به شکل معناداری افزایش می‌دهد و پژوهشگران را به انتقال تجربه‌ها و منابع علمی ترغیب می‌کند.
از سوی دیگر، مشارکت بیشتر به کشف دانش جدید نیز منجر می‌شود؛ به‌طوری‌که نزدیک به یک‌چهارم تغییرات مربوط به کشف دانش از طریق میزان مشارکت کاربران قابل تبیین بود.
نتایج مقایسه‌ای نشان داد که استادان رشته‌های علوم، فناوری و مهندسی بیشتر از این شبکه‌ها برای یافتن دانش و همکاری‌های پژوهشی بهره می‌گیرند، در حالی که پژوهشگران علوم انسانی و اجتماعی از آن‌ها بیشتر برای شبکه‌سازی حرفه‌ای و انتشار آثار استفاده می‌کنند.
نویسندگان تأکید می‌کنند که دانشگاه‌ها باید آموزش‌های هدفمند برای استفاده اثربخش از این پلتفرم‌ها ارائه دهند و راهبردهای متفاوتی متناسب با رشته‌های علمی طراحی کنند.
همچنین پیشنهاد شده است که مشارکت علمی در شبکه‌های دانشگاهی در سیاست‌های توسعه پژوهش و حتی نظام‌های ارتقا و ارزیابی دانشگاهی مورد توجه قرار گیرد.
این مقاله تصویری روشن از آینده «دانش‌ورزی شبکه‌ای» ارائه می‌دهد؛ آینده‌ای که در آن، کیفیت ارتباطات انسانی و سرمایه اجتماعی دیجیتال، به اندازه تولید دانش اهمیت خواهد داشت.
در مجموع، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که شبکه‌های اجتماعی دانشگاهی تنها ابزارهای اطلاع‌رسانی نیستند، بلکه زیست‌بوم‌هایی برای خلق، کشف و به‌اشتراک‌گذاری دانش در آموزش عالی به شمار می‌آیند.

Al-Okaily, M., Alqudah, H., Alshurideh, M., Al Kurdi, B., & colleagues. (2026). The role of social capital in enhancing engagement, knowledge discovery, and knowledge sharing through academic social networking sites in Jordanian universities. Education and Information Technologies. Advance online publication. https://doi.org/10.1007/s10639-026-14004-1

https://t.me/UT_Central_Library

📚 #معرفی_کتاب #تازه‌های_نشر

🔺دیدگاه‌های اسلامی درباره‌ی خداوند و (دیگر) انواع توحید

🔺 Islamic Perspectives on God and (Other) Monotheism(s)

🔹 مجموعه: موسسه المهدی

👈🏻 ویراستاران: Wahid M. Amin , Aaron W. Hughes , and Sajjad Rizvi
👈🏻 ناشر:  Brill
👈🏻 سال انتشار : (2026)
👈🏻شابک: 9781915550057

معرفی ناشر

این مجلدِ ویراسته به واکاوی گفتمان پربار و غالبا مناقشه‌برانگیز باور به یگانگی خداوند در اسلام می‌پردازد. این آموزه، با وجود آنکه رکنی بنیادین در ایمان اسلامی به شمار می‌رود، در درازنای تاریخ اسلام همواره دستمایه‌ی مباحثات پرتنشی بوده است؛ تا آنجا که اندیشمندان بر سر ماهیت دقیق، دلالت‌ها و مرزهای الهیاتی آن با یکدیگر اختلاف نظر داشته‌اند. این اثر با گرد هم آوردن صاحب‌نظران برجسته در حوزه‌های الهیات، فلسفه و دین‌پژوهی، نشان می‌دهد که سنت‌های گوناگون اسلامی چگونه بی‌همتایی خداوند را ادراک کرده‌اند. کتاب حاضر به مباحثات بنیادین مربوط به صفات الهی، نسبت خداوند با آفرینش، و مسئله‌ی زبان دینی می‌پردازد و در کنار آن، تنش‌های دیرپا بین استدلال فلسفی و تفاسیر متنی (وحیانی) را بررسی می‌کند. این اثر همچنین بر اختلافات درون‌دینی مسلمانان بر سر معنای یگانگی خدا نور می‌افکند؛ از منازعات بین علمای سنی و شیعه تا دیدگاه‌های رقیب در عرصه‌ی علم کلام، اندیشه‌ی فقهی و الهیات فلسفی.
 
فهرست مطالب
مقدمه
بخش ۱: تقابل نظام‌های یکتاپرستی: رویارویی یهودی-مسیحی-اسلامی
۱) «دیگرانِ» دینی و شکل‌گیری راست‌کیشی در عصر متقدم اسلامی (آرون دبلیو. هیوز)
۲) تأثیر الهیات مسیحی بر تکوین مفهوم توحید در کلام متقدم (رومن لوژ)
۳) در باب دین: مابعدالطبیعه‌ی صدرایی در جایگاه «حجت‌الاسلام» در برابر هنری مارتین (سجاد ح. رضوی)
بخش ۲: دیدگاه‌های کلامی اهل سنت درباره‌ی خداوند و توحید
۴) گونه‌های توحید ابن تیمیه (جان هوور)
۵) برهان قرآنی بر توحید: مناقشات بین تفتازانی (م. ۷۹۲/۱۳۹۰) و هم‌عصران وی (شمس‌الدین عارف)
بخش ۳: دیدگاه‌های کلامی شیعه درباره‌ی خداوند و توحید
۶) تجلیات توحید: سازگاری‌بخشی به گزاره‌ای در دعای بیست‌وهشتم صحیفه سجادیه (زهیر اسماعیل)
۷) توحید سلبی (آپوفاتیک): تبیینی فلسفی از الهیات شیعه اسماعیلی (خلیل اندانی)
بخش ۴: دیدگاه‌های فلسفی درباره‌ی خداوند و توحید
۸) نظرات ملاصدرا و شارحان وی درباره‌ی برهان ابن کمونه بر ضد توحید الهی (وحید م. امین)
۹) تحلیل منطقی-زبانی کلمهالتوحید: رویارویی فخر رازی و کورانی (یوسف داشدمیر)
بخش ۵: دیدگاه‌های معاصر پیرامون خداوند و توحید در اسلام
۱۰) اسمای الهی برای تعامل میان‌ادیانی (سلین ابراهیم)
۱۱) خداوند در جایگاه فاعل اخلاقی: جستاری در باب ماهیت فاعلیت الهی (ابوالقاسم فنایی)
۱۲) (خدا)ناباوری دوستانه: دفاعیه‌ای فلسفی-کلامی (س. یاسر میردامادی)
۱۳) گامی به سوی رویکردی دستوری به توحید: واکاوی دیدگاه الهیاتی علامه طباطبایی (جواد طاهری)
 
📌مرکز و کتابخانه مطالعات اسلامی به زبان‌های اروپایی

@Islamicstudies

این مقاله پژوهشی با عنوان «آﯾﻨﺪهﻧگاري ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺣکمرانی دﯾﺠﯿﺘﺎل در اﯾﺮان در راﺳﺘﺎي ﻧﻈﻢآﻓﺮﯾنی ﻧﻮﯾﻦ اﺟﺘﻤﺎعی ﺑﺎ ﺗﺄکید ﺑﺮ ﻧﻘﺶ ﻓﻨﺎوريﻫﺎي ﻧﻮپدﯾﺪ» در فصلنامه سیاست‌گذاری عمومی توسط دانشگاه تهران به چاپ رسیده است. مقاله در دوره 11، شماره 3، پاییز 1404 منتشر شده و بر آینده‌نگاری حکمرانی دیجیتال در ایران و نقش فناوری‌های نوظهور در شکل‌گیری یک نظم اجتماعی نوین تمرکز دارند. نویسندگان با استفاده از چارچوب تحلیلی STEEP، پیشران‌های کلیدی در ابعاد اجتماعی، فناوری، اقتصادی، زیست‌محیطی و سیاسی را برای شناسایی سناریوهای محتمل آینده بررسی کرده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که زیرساخت‌های دیجیتال و ابزارهای نوین مانند هوش مصنوعی، بیشترین تأثیر را بر تحول ساختارهای دولتی ایران خواهند داشت. هدف نهایی این پژوهش‌ها، ارائه راهکارهایی برای افزایش شفافیت، ارتقای پاسخگویی و تقویت مشارکت شهروندان در فرایندهای حکمرانی است.

@KETABCAST_AI_LIB_UT_AC

این مقاله پژوهشی با عنوان" هوش مصنوعی معماری اسلامی، Artificial Intelligence Islamic Architecture (AIIA) "، در مجله علمی Buildings  و توسط انتشارات MDPI  در سال ۲۰۲۴ منتشر شده است و به بررسی مفهوم معماری اسلامی در عصر هوش مصنوعی پرداخته و چالش‌ها و فرصت‌های نوین ناشی از ابزارهای تولید تصویر مانند Midjourney  را تحلیل می‌کند. نویسندگان اصطلاح جدید «معماری اسلامی هوش مصنوعی» (AIIA) را برای توصیف این تحول پارادایمی پیشنهاد می‌دهند که مرزهای سنتی و پست‌مدرن این حوزه را گسترش داده است. متن با نگاهی انتقادی، مسائلی چون تعصبات داده‌ای، فقدان دانش تاریخی در الگوریتم‌ها و ارزش‌های معنوی در طراحی‌های ماشینی را به چالش می‌کشد. این مطالعه با مرور دیدگاه‌های تاریخ‌نگاران برجسته، سعی دارد چارچوبی نظری برای درک هویت بصری معماری اسلامی در میانه تقابل واقعیت میراث فرهنگی و تخیل دیجیتال ارائه دهد.

 @KETABCAST_AI_LIB_UT_AC

نسخ خطی و میراث مکتوب جهان

پلتفرم Qalamos (درگاه نسخ خطی و چاپ‌های سنگی آسیایی و آفریقایی) به‌عنوان یکی از جامع‌ترین زیرساخت‌های دیجیتال، امکان دسترسی به داده‌های بیش از ۱۷۰,۰۰۰ مجموعه از نسخ خطی و اسناد کهن را فراهم کرده است. این مجموعه بی‌نظیر شامل اطلاعاتی از آثار نگاشته‌شده به ۱۷۰ زبان و با ۸۷ خط مختلف است که در کتابخانه‌ها و مؤسسات حافظه تاریخی آلمان نگهداری می‌شوند.

هدف اصلی این پروژه، متمرکزسازی فراداده‌ها و نسخه‌های دیجیتال‌شده این آثار ارزشمند و همچنین توسعه همکاری‌های بین‌المللی برای تسهیل پژوهش در حوزه نسخ خطی است.

مشاهده درگاه Qalamos

@IranvaIslam

امکان مطالعه پایان نامه ها برای اعضای دانشگاه تهران
️ تمامی دانشجویان، اعضای هیات علمی و کارمندان دانشگاه تهران می توانند متن کامل پایان نامه های دانشگاه را در سامانه آذرسا مطالعه نمایند. ️ برای مطالعه پایان‌نامه ها لازم است نام کاربری و رمز عبور خود را وارد نموده و در قسمت جستجوی پیشرفته، کلیدواژه موردنظر خود را جستجو نموده و گزینه منابع دیجیتال را تیک بزنید. در این صورت پایان‌نامه‌هایی که فایل دارند برای شما بازیابی می‌شود. با کلیک بر روی عنوان پایان‌نامه به نمایش فایل آن نیز دسترسی پیدا می‌کنید.️ توجه داشته باشید که طبق مصوبه هیات محترم رییسه دانشگاه، پایان نامه هایی در دسترس قرار می‌گیرند که 2 سال از تاریخ دفاع آنها گذشته باشد.
https://lib.ut.ac.ir/faces/search/bibliographic/biblioAdvancedSearch.jspx

https://t.me/UT_Central_Library
ble.ir/Library_UT_AC

قابل توجه دانشجویان و پژوهشگران گرامی


🌱دریافت فایل منابع موجود در کتابخانه مرکزی از طریق پیام رسان های بله و ایتا🌱
جهت تسهیل در امر مطالعه و پژوهش دانشجویان و پژوهشگران گرامی، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد به اطلاع می‌رساند:

🔹پژوهشگران گرامی می‌توانند برای دریافت فایل اسکن منابع موجود (نسخه خطی، کتاب درسی، کتاب) در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران درخواست خود را به پیام رسان ایتا و بله به شماره ۵۴۰۸۰۷۳ ۰۹۰۲ ارسال فرمایند.
نحوه درخواست و دریافت:
1) ارسال مشخصات کامل منبع درخواستی در سامانه آذرسا
2) بررسی درخواست از نظر مقررات کتابخانه و اعلام هزینه درخواست
3) پرداخت هزینه به شماره حساب، شماره شبا IR830100004001070103006825 نزد بانک مرکزی به نام «تمرکز وجوه اختصاصی دانشگاه تهران» با شناسه واریز 313070174140120000000003700800
4) ارسال تصویر فیش درخواستی به پیام رسان ایتا و بله به همان شماره
5) دریافت فایل

🔸نکته: کلیه اقدامات فوق با رعایت قانون حمايت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان انجام می‌پذیرد.
https://t.me/UT_Central_Library
ble.ir/Library_UT_AC

📣 کتاب کودک، تراکت انتخاباتی

امروز (۱ سپتامبر ۲۰۲۶) هم‌زمان با آغاز سال تحصیلی برای ۲٫۶ میلیون دانش‌آموز اسرائیلی، صدها فعال حزب راست افراطی کتاب رایگانی دربارۀ بن‌گویر (وزیر امنیت) مقابل مدارس توزیع کردند.

کتاب مصور «وزیری که از پا ننشست» کارنامۀ چهارسالۀ بن‌گویر را با شعر روایت می‌کند.
روزنباوم (مشاور رسانه‌ای او) گفته این کتاب در آستانۀ انتخابات پارلمانی (۵۶ روز دیگر) به دست صدها هزار خواننده می‌رسد.

درخواست یک نهاد مدنی برای منع توزیع کتاب رد شد؛ اما مادر یکی از دانش‌آموزان گفت:

روز اول مدرسه باید روزی شاد باشد؛ اما کودکان با غرفه‌ای از نفرت روبه‌رو می‌شوند.

در سال ۲۰۲۵ از ۷٬۰۲۹ عنوان کتاب چاپی اسرائیل ۱٬۳۹۷ عنوان کتاب کودک و نوجوان بوده و حدود ۵۰۰ عنوان مربوط به جنگ بوده است.
اینجا کتاب نه کالایی فرهنگی، بلکه تبلیغی برای جذب رأی است که کودک آن را به خانه می‌برد.

📚 کاغذک

✳️ پایگاه‌های مشابه‌یاب در خدمت اصالت و سلامت پژوهش

کنترل همپوشانی و مشابهت متون علمی، یکی از مراحل مهم پیش از ارسال مقاله، پایان‌نامه یا گزارش پژوهشی است و می‌تواند به شناسایی بخش‌هایی از متن که نیازمند بازنویسی، ارجاع‌دهی یا بررسی دقیق‌تر هستند کمک کند. ابزارهای Plagiarism Checker یا مشابه‌یاب، متن پژوهشگر را با منابع موجود در وب و پایگاه‌های قابل دسترس خود مقایسه کرده و موارد دارای شباهت احتمالی را مشخص می‌کنند.

یکی از ابزارهای آنلاین کنترل مشابهت DupliChecker است که امکان وارد کردن متن، بارگذاری برخی قالب‌های فایل و بررسی میزان محتوای مشابه را فراهم می‌کند. این سامانه همچنین نتایج را به‌صورت درصدی نمایش داده و بخش‌های دارای تطابق احتمالی را مشخص می‌کند.

نشانی دسترسی به DupliChecker:

https://www.duplichecker.com/

ابزار Dustball Plagiarism Checker نیز از دیگر سامانه‌های آنلاین است که با هدف بررسی شباهت متنی و کمک به شناسایی بخش‌های تکراری در محتوای نوشته‌شده معرفی شده است و می‌تواند به‌عنوان یک ابزار اولیه برای بررسی متن مورد استفاده قرار گیرد.

نشانی دسترسی به Dustball:

http://www.dustball.com/cs/plagiarism.checker/

سومین ابزار SmallSEOTools Plagiarism Checker است که امکان بررسی متن یا فایل و ارائه گزارش مشابهت را فراهم می‌کند. این ابزار بر اساس توضیحات رسمی خود، تطابق‌های دقیق و جزئی را تفکیک کرده و منابع دارای شباهت را نمایش می‌دهد؛ همچنین قابلیت بررسی محتوای بازنویسی‌شده را نیز ارائه می‌کند.

نشانی دسترسی به SmallSEOTools:

https://smallseotools.com/plagiarism-checker/

با این حال، پژوهشگران باید توجه داشته باشند که درصد مشابهت به‌تنهایی نشان‌دهنده سرقت علمی نیست و تفسیر گزارش نیازمند بررسی انسانی، توجه به ارجاعات، نقل‌قول‌های مستقیم و ماهیت علمی متن است. این ابزارها به‌ویژه برای کنترل اولیه پیش از ارسال اثر مفید هستند، اما جایگزین سامانه‌های تخصصی مورد استفاده دانشگاه‌ها و ناشران یا داوری علمی درباره اصالت پژوهش محسوب نمی‌شوند. استفاده آگاهانه از مشابه‌یاب‌ها، همراه با ارجاع‌دهی صحیح و رعایت اصول اخلاق پژوهش، می‌تواند نقش مهمی در ارتقای اصالت، شفافیت و سلامت علمی آثار پژوهشی داشته باشد.

https://t.me/UT_Central_Library

🏛 معرفی کتابخانه‌های بزرگ جهان | کتابخانه ملی سیچینی مجارستان (National Széchényi Library)
🔷 درباره کتابخانه:

کتابخانه ملی سیچینی، واقع در کاخ قلعه بودا در بوداپست، کتابخانه ملی رسمی مجارستان است که در ۲۵ نوامبر ۱۸۰۲ توسط کنت فرنتس سیچینی بنیان‌گذاری شد. این نجیب‌زاده میهن‌دوست مجارستانی با سفر به کشورهای مختلف اروپا و گردآوری کتاب‌های مجارستانی، مجموعه‌ی اولیه‌ی خود را فراهم و به ملت اهدا کرد؛ سال بعد (۱۸۰۳) این مجموعه به‌صورت کتابخانه‌ای عمومی در «پِست» گشوده شد. در سال ۱۸۰۸ «موزه ملی مجارستان» تأسیس و کتابخانه در دل آن ادغام شد. تنها در سال ۱۹۴۹ کتابخانه دوباره از موزه جدا و به نهادی مستقل با نام کنونی تبدیل شد و در سال ۱۹۸۵ به مقر فعلی خود در کاخ قلعه بودا منتقل گردید.

💠 ویژگی‌های شاخص:

🔷 گنجینه کوروینا: بخشی از نسخه‌های خطی نفیس کتابخانه‌ی سلطنتی دوران رنسانس شاه ماتیاش کوروینوش — یکی از مهم‌ترین کتابخانه‌های رنسانس اروپا خارج از ایتالیا — در این‌جا نگهداری و دیجیتالی‌سازی شده است.

🔷 کشف علمی نایاب: در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۶، پژوهشگر جوان کتابخانه، مارتون سواک ، طی فهرست‌نویسی مجموعه‌ی نسخ کهن، قطعه‌ای نایاب از «کتاب مقدس ۳۶ خطی» (نسخه‌ای متمایز از کتاب مقدس معروف ۴۲ خطی گوتنبرگ، که با تیپوگرافی اولیه‌ی گوتنبرگ در بامبرگ چاپ شده) شناسایی کرد. این برگه، حاوی بخش‌هایی از باب هفتم کتاب دانیال، به‌صورت وارونه در جلد یک کتاب چاپی ۱۵۶۶ به‌عنوان تقویت‌کننده‌ی جلد به کار رفته بود.

🔷 انبار آرشیوی مدرن: در ۳۰ ژوئیه ۲۰۲۴ انبار آرشیوی جدیدی با مساحت ۱۱ هزار متر مربع و ۸۱ هزار متر طول قفسه‌بندی در شهر پیلیش‌چابا (نزدیک بوداپست) افتتاح شد. این ساختمان دارای اتاق سرور برای پشتیبان‌گیری جغرافیایی از اسناد دیجیتال کتابخانه ملی و نیز آزمایشگاه مرمت است.

🔷 پلتفرم دیجیتال یکپارچه: در ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶ سامانه‌ی جدید «پل سیچینی» هم‌زمان با افزودن ۱۵ میلیون صفحه محتوای دیجیتال جدید راه‌اندازی شد؛ این پلتفرم بیش از ۴ میلیون رکورد از کاتالوگ، کتابخانه‌ی الکترونیک مجارستان (MEK)، آرشیو نشریات ادواری (EPA)، آرشیو تصاویر دیجیتال (DKA) و کتابخانه‌ی مجازی کوروینا را از طریق یک درگاه جست‌وجوی واحد در دسترس کاربران قرار می‌دهد.

🔷 همکاری بین‌المللی: این کتابخانه در سال ۲۰۰۶ به شبکه‌ی «کتابخانه‌ی اروپا» (The European Library) — که بستر پیشین و مرتبط با یوروپیانا (Europeana) بود — پیوست.

🌐 درگاه‌های دیجیتال:
وب‌سایت رسمی (نسخه انگلیسی):
https://oszk.hu/en
کتابخانه دیجیتال و کتاب‌های الکترونیک:
https://oszk.hu/en/digital_library
کاتالوگ مرکزی آنلاین (نکتار):
https://oszk.hu/oszk_katalogusok

https://t.me/UT_Central_Library
ble.ir/Library_UT_AC

عنوان مقاله: Purpose before policy: academic integrity, generative AI, and rhetorical stance
مولفان: Tristan B. Taylor; Travis LaCroix
ناشر: Springer Nature
سال انتشار : 2026

این مقاله به بررسی چالش‌های صداقت آکادمیک در عصر هوش مصنوعی مولد می‌پردازد و استدلال می‌کند که بحران کنونی بیش از آنکه ناشی از خطای فردی دانشجویان باشد، نتیجه‌ی تناقضات ساختاری در دانشگاه‌های مدرن است. نویسندگان با تحلیل بیانیه‌های مأموریت دانشگاه‌های برجسته، نشان می‌دهند که چگونه نهادهای آموزشی میان ترویج فناوری‌های نوین و مجازات استفاده از آن‌ها دچار سردرگمی سیاستی شده‌اند. در نهایت، مقاله تأکید می‌کند که دانشگاه‌ها تنها زمانی می‌توانند از دانشجویان انتظار پایبندی به اصول اخلاقی داشته باشند که بین اهداف آموزشی، شیوه‌های تدریس و سیاست‌های تکنولوژیک خود انسجام ایجاد کنند.

@KETABCAST_AI_LIB_UT_AC

The Transmission and Dynamics of the Textual Sources of Islam: Essays in Honour of Harald Motzki
ویراستاران:
Nicolet Boekhoff-van der Voort
Kees Versteegh
Joas Wagemakers
ناشر: Brill
محل نشر: Leiden – Boston
سال انتشار: 2011
این کتاب مجموعه‌مقالاتی است که به افتخار Harald Motzki (هارالد موتسکی)، پژوهشگر برجستهٔ حدیث و تاریخ صدر اسلام، منتشر شده و بخش مهمی از مقالات آن به انتقال و تحول متون و روایات اسلامی، به‌ویژه حدیث و منابع اولیه اسلامی مربوط است.
https://t.me/UT_Central_Library

معرفی کتاب
The Transmission and Dynamics of the Textual Sources of Islam: Essays in Honour of Harald Motzki
به کوشش: Nicolet Boekhoff-van der Voort، Kees Versteegh و Joas Wagemakers
Leiden/Boston: Brill, 2011
مجموعه Islamic History and Civilization، جلد 89
xvi + 495 صفحه.
این اثر جشن‌نامه‌ای است در بزرگداشت هارالد موتسکی (Harald Motzki)، اسلام‌شناس آلمانی که بیش از همه به سبب تحقیقاتش درباره تاریخ حدیث، فقه نخستین، سیره پیامبر و به‌ویژه روش isnād-cum-matn analysis شناخته می‌شود. اهمیت موتسکی در مطالعات اسلامی غربی در این است که در برابر بدبینی شدید برخی از پژوهشگران سده بیستم نسبت به منابع حدیثی اولیه، کوشید نشان دهد که با تحلیل دقیق شبکه اسناد و مقایسه متون مختلف یک روایت، می‌توان به لایه‌هایی بسیار قدیمی‌تر از تدوین نهایی کتاب‌های حدیث دست یافت. یک مرور علمی کتاب نیز اثر مهم موتسکی درباره آغاز فقه اسلامی را از آثاری می‌داند که فضای شدیداً شکاکانه مطالعات غربی درباره منابع نخستین اسلام را به نحو جدی به چالش کشید.
به همین دلیل، این جشن‌نامه صرفاً مجموعه‌ای پراکنده در تجلیل از یک استاد نیست؛ بخش قابل توجهی از آن عملاً با پرسشی درگیر است که در مرکز تحقیقات موتسکی قرار داشت:
از متونی که امروز در اختیار داریم، تا چه اندازه می‌توان به مراحل قدیم‌تر سنت اسلامی و حتی قرن نخست هجری بازگشت؟
ایده اصلی کتاب
ویراستاران میان دو موضوع پیوند برقرار کرده‌اند. موضوع نخست Transmission، یعنی تولید و انتقال قرآن، حدیث، سیره و دیگر متون اسلامی است؛ موضوع دوم Dynamics، یعنی زندگی بعدی این متون: اینکه مسلمانان در دوره‌های مختلف چگونه آنها را تفسیر کرده، تغییر معنا داده و در مسائل اجتماعی، سیاسی و دینی به کار گرفته‌اند.
از این رو کتاب فقط درباره «اصالت حدیث» نیست. دامنه زمانی آن از نخستین سده‌های اسلام تا مسلمانان معاصر اروپا و جریان‌های سلفی امتداد می‌یابد. ناشر نیز هدف کتاب را فراتر رفتن از تمرکز سنتی مطالعات غربی بر تاریخی‌بودن یا نبودن متون و توجه همزمان به چگونگی تفسیر و کاربرد قرآن و حدیث در زندگی مسلمانان معرفی می‌کند.
کتاب بر همین اساس به چهار بخش تقسیم شده است: تولید (Production)، انتقال (Transmission)، تفسیر (Interpretation) و دریافت/کاربرد (Reception).
۱. تولید منابع اسلامی
این بخش برای پژوهش تاریخی از مهم‌ترین قسمت‌های کتاب است و پنج مقاله دارد.
مقاله نخست از Nicolet Boekhoff-van der Voort است:
The Kitāb al-maghāzī of ʿAbd al-Razzāq b. Hammām al-Ṣanʿānī: Searching for Earlier Source-Material، صص 27–48.
این مقاله برای کاری که شما این روزها درباره المصنف انجام می‌دهید، احتمالاً مهم‌ترین مقاله کل مجموعه است. مسئله نویسنده این است که مواد مغازی موجود نزد عبدالرزاق از کجا آمده‌اند و آیا می‌توان در درون این مجموعه، منابع و لایه‌های پیشین را شناسایی کرد. این دقیقاً در امتداد پروژه پژوهشی موتسکی است: المصنف را صرفاً کتابی متعلق به اوایل قرن سوم نبینیم، بلکه آن را مخزنی از مجموعه‌های بسیار قدیمی‌تر بدانیم که عبدالرزاق آنها را از استادان خود دریافت کرده است.
اهمیت این نگاه بسیار زیاد است. مثلاً اگر مجموعه‌ای از روایات عبدالرزاق عمدتاً از معمر بن راشد و معمر از زهری یا دیگران آمده باشد، دیگر تاریخ اطلاعات موجود در المصنف را نمی‌توان صرفاً با تاریخ وفات عبدالرزاق (211ق) سنجید. باید پرسید چه مقدار از ساختار و محتوای آن به مجموعه استادان او تعلق دارد.
Scott Lucas در نقد مفصل خود بر کتاب نکته جالبی دارد: او می‌گوید موتسکی بود که اهمیت فوق‌العاده مصنف عبدالرزاق را برای شناخت حقوق و سنت اسلامی قرون اول و دوم به شکل جدی به پژوهشگران غربی یادآوری کرد، اما با وجود این، این منبع عظیم هنوز کمتر از اندازه شایسته‌اش مورد استفاده قرار گرفته است. او همچنین متذکر می‌شود که در همین جشن‌نامه تنها همین مقاله نخست مستقیماً با مصنف عبدالرزاق سروکار دارد.
این نکته برای پروژه فعلی شما درباره ایران و ایرانیان در المصنف نیز از نظر روش‌شناختی مهم است: اگر گزارشی در المصنف پیدا شود، قدم بعدی صرفاً تحلیل محتوای آن نیست؛ باید دید عبدالرزاق آن را از چه کسی گرفته و خوشه روایات آن استاد در کتاب چگونه است. به این ترتیب گاه می‌توان تاریخ تقریبی ورود آن اطلاعات به سنت مکتوب را یک یا چند نسل عقب برد.
ادامه در پست بعدی

ادامه پست بالا

مقاله دوم، از Gregor Schoeler، درباره کتاب المغازی موسی بن عقبه است و می‌کوشد اطلاعات تازه‌ای درباره این اثر بسیار کهن سیره‌ای عرضه کند. مقاله سوم، نوشته Maribel Fierro، انتقال حدیث در اندلس و رابطه میان عناصر محلی و شبکه جهانی حدیث را بررسی می‌کند. دو مقاله بعدی بیشتر قرآنی‌اند: Fred Leemhuis نسخه‌ای غیرمعمول از قرآن در کتابخانه دانشگاه Groningen را مطالعه می‌کند و Claude Gilliot به مجموعه‌های عربی قرائت/lectionary مکه می‌پردازد.
در نتیجه «تولید» در این کتاب فقط به معنای تألیف کتاب نیست؛ بحث بر سر این است که متن اسلامی چگونه از مواد پیشین ساخته می‌شود و چه ردپاهایی از مراحل قبلی تولید متن در نسخه نهایی باقی مانده است.
۲. انتقال: از واقعه تاریخی تا روایت مکتوب
بخش دوم پنج تحقیق دارد و مستقیماً با مسئله انتقال اخبار تاریخی مرتبط است.
مقاله Andreas Görke با عنوان Prospects and Limits in the Study of the Historical Muhammad از عنوانش هم روشن است: امکانات و محدودیت‌های بازسازی «محمد تاریخی» را بررسی می‌کند. اینجا مسئله مهم آن است که نه می‌توان منابع اسلامی متأخرتر را بدون نقد تاریخی پذیرفت و نه لزوماً باید آنها را یکسره کنار گذاشت. همین فضای میانه، از مشخصه‌های مکتب پژوهشی مرتبط با موتسکی است.
پس از آن Jens Scheiner فتح دمشق را بر اساس کهن‌ترین منابع تاریخ‌پذیر بررسی می‌کند؛ یعنی یک واقعه مشخص تاریخی به آزمایشگاهی برای سنجش نحوه شکل‌گیری گزارش‌های فتوحات تبدیل می‌شود.
Michael Lecker نیز روایت قتل تاجر یهودی Ibn Sunayna را بررسی کرده و آن را نمونه‌ای از انتقال یک گزارش خانوادگی اصیل تلقی می‌کند. سپس Maher Jarrar به ابن ابی‌یحیی، اخباری بحث‌برانگیز مدینه در قرن دوم هجری، می‌پردازد. مقاله آخر این بخش از Gerard Wiegers درباره انتقال پیشگویی‌های Jean de Roquetaillade در میان مسلمانان اسپانیای مسیحی قرون میانه و اوایل دوره جدید است.
بنابراین این بخش نشان می‌دهد که «انتقال» فقط انتقال حدیث با سند نیست؛ خبر تاریخی، حافظه خانوادگی، سیره، اخبار فتوحات و حتی متون مسیحی که وارد محیط اسلامی شده‌اند همگی می‌توانند موضوع تاریخ انتقال متن باشند.
۳. تفسیر؛ متن ثابت، معناهای متغیر
بخش سوم چهار مقاله دارد. یکی از جذاب‌ترین آنها مقاله Uri Rubin درباره آیات 10ـ11 سوره دخان است:
“A day when heaven shall bring a manifest smoke” (Q. 44:10–11)
روبین تفسیر این آیات را در قرآن و سنت تفسیری بعدی مقایسه می‌کند و از خلال تحول تفسیر آیات، به تحول تصویر پیامبر در سنت پساقرآنی توجه می‌کند.
مقاله بعدی درباره تفسیر ضحاک بن مزاحم و داستان نام مورچه و دعوت به جنگ مقدس است. این مقاله از جهت تاریخ تفاسیر نخستین قرآن اهمیت دارد.
اما دو مقاله دیگر ما را ناگهان وارد جهان جدید می‌کنند. Joas Wagemakers بحث جالبی درباره مفهوم «جهل» در یک منازعه جهادی ـ سلفی پیرامون تکفیر دارد؛ یعنی اینکه آیا جهل می‌تواند مانع حکم تکفیر باشد. Herbert Berg نیز نحوه بازخوانی شخصیت محمد و قرآن در اندیشه Elijah Muhammad را بررسی می‌کند.
این تغییر دوره تاریخی عمدی است: ویراستاران می‌خواهند نشان دهند تاریخ متن با تولید آن پایان نمی‌یابد. یک آیه یا حدیث ممکن است هزار سال بعد در محیطی کاملاً متفاوت، معنایی تازه پیدا کند.
۴. دریافت و کاربرد اجتماعی قرآن و حدیث
بخش پایانی شاید برای متخصص تاریخ حدیث کلاسیک کمتر از دو بخش نخست جذاب باشد، اما برای فهم نظریه کلی کتاب ضروری است.
پنج مقاله درباره این موضوعات آمده است: حقوق بشر در گفتمان اسلامی جدید؛ سیاسی‌شدن علم جرح و تعدیل نزد ربیع بن هادی المدخلی و منازعه بر سر مرجعیت دینی؛ رابطه جوانان مسلمان هلند با قرآن؛ پیروی از منهج سلفی در محیط‌های اینترنتی؛ و سرانجام تحلیل حدیث مشهور درباره بیشتر بودن زنان در میان اهل دوزخ.
اینجا دیگر سؤال این نیست که «این حدیث چه زمانی پدید آمده؟» بلکه سؤال می‌شود:
یک حدیث یا آیه امروز چگونه فهمیده می‌شود؟ چه کسی حق تفسیر آن را دارد؟ چگونه وارد نزاع سیاسی یا هویتی می‌شود؟ و رسانه جدید، مهاجرت و زندگی در غرب چه تغییری در رابطه مسلمان با متن ایجاد می‌کند؟
و این همان «Dynamics» موجود در عنوان کتاب است
ادامه در پست بعدی: 👇👇

https://t.me/UT_Central_Library

ادامه از پست بالا
👆👆👆👇👇👇👇

اما یک اشکال ساختاری کتاب
Scott C. Lucas در نقد کتاب به نکته درستی اشاره کرده است. اگرچه ویراستاران ۱۹ مقاله را زیر چهار عنوان Production، Transmission، Interpretation و Reception قرار داده‌اند، در عمل حجم عمده مقالات در دو قطب زمانی متمرکز شده است: دو قرن نخست اسلام و اسلام معاصر. دوره بسیار طولانی میان این دو، حضور بسیار کمتری دارد. او مشخصاً می‌گوید فقط سه مقاله به‌طور جدی در فاصله تقریباً 200 تا 1350 هجری قرار می‌گیرند.
بنابراین عنوان کتاب از محتوای واقعی آن اندکی جامع‌تر است. این کتاب «تاریخ کامل تحول منابع متنی اسلام» نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مطالعات موردی است که دو حوزه مورد علاقه شاگردان و همکاران موتسکی ـ اسلام آغازین و کاربرد معاصر متون ـ در آن برجسته شده است.

جایگاه موتسکی در پسِ کتاب
نکته‌ای که کتاب را از یک مجموعه مقاله معمولی مهم‌تر می‌کند، روش پژوهشی موتسکی است. او در مطالعات حدیثی راهی میان دو موضع گشود: از یک سو پذیرش ساده گزارش‌های منابع حدیثی و از سوی دیگر شکاکیتی که تقریباً همه روایات موجود در مجموعه‌های قرن دوم و سوم را ساخته دوره‌های بعد می‌دانست.
روش مشهور isnād-cum-matn می‌کوشد تعداد زیادی از طرق یک روایت را گرد آورد، روابط میان اسناد را مشخص کند و سپس تغییرات متن را با تغییرات شبکه ناقلان مقایسه نماید. Scott Lucas نیز در مرور این جشن‌نامه این روش را از مهم‌ترین دستاوردهای موتسکی می‌داند و تأکید می‌کند که وی با آن در برابر رویکردهایی ایستاد که بخش عمده منابع حدیثی اولیه را عملاً از پژوهش تاریخی کنار می‌گذاشتند.
این دقیقاً توضیح می‌دهد که چرا عبدالرزاق در کار موتسکی اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. المصنف به سبب حجم عظیم نقل‌هایش و ذکر منظم شیوخ و طرق انتقال، برای چنین تحلیل‌هایی منبعی بسیار مناسب است.
https://t.me/UT_Central_Library

سوره حمد

( اندازه : ۹۳.۸ × ۶۴ سانتی متر )
( عرضه شده در حراج کریستیز - لندن انگلستان )

#کوفی_تزئینی
#کوفی_قدما
#کوفی
@Calligraphy_Archive