✳️ کتابخانههای هوشمند؛ پیشران آینده آموزش، پژوهش و نوآوری در قرن بیستویکم
تحولات شتابان فناوری، کتابخانهها را از مخازن سنتی اطلاعات به «کتابخانههای هوشمند» تبدیل کرده است؛ محیطهایی که با بهرهگیری از هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، کلانداده و رایانش ابری، خدماتی هوشمند، شخصیسازیشده و تعاملی ارائه میکنند. در مطالعهای با مرور پژوهشهای موجود، نقش آینده کتابخانههای هوشمند در آموزش، پژوهش و مدیریت دانش بررسی شده است. نتایج نشان میدهد که این کتابخانهها با خودکارسازی فرایندهایی مانند امانت، بازگشت و مدیریت منابع، زمان بیشتری برای فعالیتهای تخصصی کتابداران فراهم میکنند. همچنین، استفاده از سامانههای توصیهگر، فناوری RFID، واقعیت افزوده و واقعیت مجازی، تجربه یادگیری کاربران را غنیتر و جذابتر میسازد. مقاله تأکید میکند که کتابخانههای هوشمند علاوه بر دسترسی گسترده به منابع دیجیتال، نقش مهمی در حفظ میراث فرهنگی، توسعه سواد دیجیتال، مقابله با اطلاعات نادرست و کاهش شکاف دیجیتال ایفا خواهند کرد. نویسندگان همچنین بر اهمیت دسترسپذیری خدمات برای همه گروههای جامعه، از جمله افراد دارای معلولیت، و تبدیل کتابخانهها به مراکز همکاری علمی، نوآوری و یادگیری مادامالعمر تأکید دارند. در عین حال، چالشهایی مانند حفظ حریم خصوصی کاربران، امنیت دادهها و ایجاد توازن میان فناوریهای نوین و خدمات سنتی نیز مورد توجه قرار گرفته است. مطالعه دو کتابخانه هوشمند هند نیز نشان میدهد که بهرهگیری هدفمند از فناوری میتواند کیفیت خدمات، فراگیری و پایداری کتابخانهها را بهطور چشمگیری ارتقا دهد. در مجموع، این پژوهش کتابخانههای هوشمند را یکی از ارکان اصلی اکوسیستم دانش آینده معرفی میکند که نقشی فراتر از ارائه اطلاعات، در توانمندسازی جوامع دانشبنیان خواهند داشت.
Naikar, S., & Paul, M. (2025). The Future Role of Smart Libraries in 21st Century: A Study. SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.5092010
https://t.me/UT_Central_Library
تحولات شتابان فناوری، کتابخانهها را از مخازن سنتی اطلاعات به «کتابخانههای هوشمند» تبدیل کرده است؛ محیطهایی که با بهرهگیری از هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، کلانداده و رایانش ابری، خدماتی هوشمند، شخصیسازیشده و تعاملی ارائه میکنند. در مطالعهای با مرور پژوهشهای موجود، نقش آینده کتابخانههای هوشمند در آموزش، پژوهش و مدیریت دانش بررسی شده است. نتایج نشان میدهد که این کتابخانهها با خودکارسازی فرایندهایی مانند امانت، بازگشت و مدیریت منابع، زمان بیشتری برای فعالیتهای تخصصی کتابداران فراهم میکنند. همچنین، استفاده از سامانههای توصیهگر، فناوری RFID، واقعیت افزوده و واقعیت مجازی، تجربه یادگیری کاربران را غنیتر و جذابتر میسازد. مقاله تأکید میکند که کتابخانههای هوشمند علاوه بر دسترسی گسترده به منابع دیجیتال، نقش مهمی در حفظ میراث فرهنگی، توسعه سواد دیجیتال، مقابله با اطلاعات نادرست و کاهش شکاف دیجیتال ایفا خواهند کرد. نویسندگان همچنین بر اهمیت دسترسپذیری خدمات برای همه گروههای جامعه، از جمله افراد دارای معلولیت، و تبدیل کتابخانهها به مراکز همکاری علمی، نوآوری و یادگیری مادامالعمر تأکید دارند. در عین حال، چالشهایی مانند حفظ حریم خصوصی کاربران، امنیت دادهها و ایجاد توازن میان فناوریهای نوین و خدمات سنتی نیز مورد توجه قرار گرفته است. مطالعه دو کتابخانه هوشمند هند نیز نشان میدهد که بهرهگیری هدفمند از فناوری میتواند کیفیت خدمات، فراگیری و پایداری کتابخانهها را بهطور چشمگیری ارتقا دهد. در مجموع، این پژوهش کتابخانههای هوشمند را یکی از ارکان اصلی اکوسیستم دانش آینده معرفی میکند که نقشی فراتر از ارائه اطلاعات، در توانمندسازی جوامع دانشبنیان خواهند داشت.
Naikar, S., & Paul, M. (2025). The Future Role of Smart Libraries in 21st Century: A Study. SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.5092010
https://t.me/UT_Central_Library
Telegram
کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران
وب سايت کتابخانه مرکزی:
Library.ut.ac.ir
آدرس:
خیابان انقلاب، خیابان ۱۶ آذر، داخل پردیس مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی، مرکز اسناد و تامین منابع علمی.
Library.ut.ac.ir
آدرس:
خیابان انقلاب، خیابان ۱۶ آذر، داخل پردیس مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی، مرکز اسناد و تامین منابع علمی.
🍁 عبدالغفور روان فرهادی درگذشت
عبدالغفور روان فرهادی، نویسنده، پژوهشگر برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی، مولاناشناس نامدار و دیپلمات پیشین کشور، شامگاه یکشنبه، ۵ اسد/مرداد سال ۱۴۰۵ هجری خورشیدی، به عمر ۹۶سالگی در شهر سانفرانسیسکو ایالات متحدهٔ امریکا چشم از جهان فرو بست.
روان فرهادی از اثرگذارترین چهرههای فرهنگیِ افغانستان بود که بیش از هفت دهه از عمر خود را وقف پژوهش در زبان و ادبیات فارسی، عرفان خراسان، تاریخ فرهنگی و ترجمهٔ متون کلاسیک کرد. او از معدود پژوهشگرانی بود که توانست میان ادبیات کلاسیک فارسی، عرفان اسلامی و روشهای نوین پژوهش دانشگاهی پیوند استوار برقرار کند.
روان فرهادی آثار مهمی در حوزهٔ عرفان و زبانشناسی ترجمه و تألیف کرد؛ از جمله ترجمهٔ «قوس زندگیِ حلاج» اثر لویی ماسینیون، پژوهش گسترده دربارهٔ خواجه عبدالله انصاری، بررسیِ احوال عاشقان در شعر عارفان، مطالعهٔ زبان تاجیکی ماوراءالنهر، تحقیق دربارهٔ تاریخ تلفظ و صرف زبان پشتو، و تدوین مجموعهٔ «مقالات محمود طرزی». او در کنار این پژوهشها، نمایشنامههای نویسندگان فرانسوی چون مارسل پانیول و آلبر کامو را نیز به فارسی برگرداند و سالها در دانشگاههای پاریس سوم، برکلی و کوالالامپور تاریخ ادبیات فارسی و فرهنگ اسلامی تدریس کرد، تجربهای که جایگاه او را در میان پژوهشگران ادبیات و عرفان استوار ساخت. در امتداد همین فعالیتهای علمی، یکی از برجستهترین کارهای او همکاری بیستودوساله با ابراهیم گامارد، مولاناپژوه امریکایی، در ترجمه و تصحیح رباعیات مولانا بود، همکاریای که از نظر دامنه، دقت و استمرار، در میان پروژههای پژوهشیِ معاصر کمنظیر است. حاصل این تلاش مشترک، کتاب«The Quatrains of Rumi» است؛ نخستین ترجمهٔ کامل نزدیک به دو هزار رباعی مولانا جلالالدین محمد بلخی به زبان انگلیسی. این اثر امروز از منابع معتبر و بنیادین مطالعات عرفانی در جهان بهشمار میرود و سهمی برجسته در معرفیِ میراث فکریِ مولانا به مخاطبان بینالمللی دارد؛ چنانکه بسیاری از پژوهشگران ادبیات عرفانی، این کتاب را نقطهٔ عطفی در تاریخ مولاناپژوهیِ معاصر میدانند.
فرهادی افزون بر فعالیتهای علمی، یکی از چهرههای برجستهٔ دیپلماسیِ افغانستان بود. او در وزارت امور خارجه، مدیریت ملل متحد و روابط فرهنگی را برعهده داشت و سپس بهعنوان مستشار سفارت افغانستان در واشنگتن خدمت کرد. در سال ۱۳۵۱ سفیر افغانستان در پاریس شد و پس از کودتای ۱۳۵۲ از سِمَت خود برکنار گردید.
در سال ۱۳۷۲ هجری خورشیدی، بهعنوان نمایندهٔ دایمی افغانستان در سازمان ملل متحد منصوب شد و تا سال ۱۳۸۶ هجری خورشیدی در این سِمَت باقی ماند. او در زمان دولت اسلامی تحت رهبری برهانالدین ربانی تا فروپاشیِ طالبان و تشکیل دولت جدید، نقش مهمی در معرفی دیدگاههای افغانستان در مجامع بینالمللی ایفا کرد.
روان فرهادی در میان اهل فرهنگ بهعنوان پژوهشگری ژرفنگر، زبانشناسی برجسته و مترجمی توانا شناخته میشد. او از معدود چهرههایی بود که آثار او در حوزهٔ عرفان، نقد ادبی و زبانشناسی از منابع معتبر پژوهشی بهشمار میروند و در معرفیِ فرهنگ و ادبیات کشور به جهان نقش ماندگار داشتهاند.
عبدالغفور روان فرهادی در ۱ سنبله/شهریور سال ۱۳۰۸ هجری خورشیدی در کابل زاده شد. پدرش، مولانا عبدالباقی، دبیر دبیرستان استقلال بود و فرهادی از نوجوانی به ادبیات فارسی و ترجمه علاقهمند شد؛ چنانکه از شانزدهسالگی ترجمههایش در روزنامهٔ «انیس» منتشر میشد. او در سال ۱۳۲۷ از دبیرستان استقلال فارغ شد و وارد دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه کابل گردید. در سال ۱۳۲۸ برای تحصیل علوم سیاسی و روابط بینالملل به پاریس اعزام شد. در سال ۱۳۳۱ از انستیتوت علوم سیاسی پاریس فارغالتحصیل شد و در سال ۱۳۳۴، دیپلم مطالعات عالی بینالمللی و دکتری خود را با موضوع «فارسی رایج در افغانستان» از دانشگاه سوربن دریافت کرد. در کنار علوم سیاسی، زبانهای باستانی چون سانسکریت و اوستا و زبانشناسی عمومی را نیز آموخت، دانشی که بعدها در پژوهشهای او نقشی بنیادین یافت.
https://t.me/afghanistanis
©️ از: خانه مولانا (۱۴۰۵/۵/۵) | #درگذشت
عبدالغفور روان فرهادی، نویسنده، پژوهشگر برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی، مولاناشناس نامدار و دیپلمات پیشین کشور، شامگاه یکشنبه، ۵ اسد/مرداد سال ۱۴۰۵ هجری خورشیدی، به عمر ۹۶سالگی در شهر سانفرانسیسکو ایالات متحدهٔ امریکا چشم از جهان فرو بست.
روان فرهادی از اثرگذارترین چهرههای فرهنگیِ افغانستان بود که بیش از هفت دهه از عمر خود را وقف پژوهش در زبان و ادبیات فارسی، عرفان خراسان، تاریخ فرهنگی و ترجمهٔ متون کلاسیک کرد. او از معدود پژوهشگرانی بود که توانست میان ادبیات کلاسیک فارسی، عرفان اسلامی و روشهای نوین پژوهش دانشگاهی پیوند استوار برقرار کند.
روان فرهادی آثار مهمی در حوزهٔ عرفان و زبانشناسی ترجمه و تألیف کرد؛ از جمله ترجمهٔ «قوس زندگیِ حلاج» اثر لویی ماسینیون، پژوهش گسترده دربارهٔ خواجه عبدالله انصاری، بررسیِ احوال عاشقان در شعر عارفان، مطالعهٔ زبان تاجیکی ماوراءالنهر، تحقیق دربارهٔ تاریخ تلفظ و صرف زبان پشتو، و تدوین مجموعهٔ «مقالات محمود طرزی». او در کنار این پژوهشها، نمایشنامههای نویسندگان فرانسوی چون مارسل پانیول و آلبر کامو را نیز به فارسی برگرداند و سالها در دانشگاههای پاریس سوم، برکلی و کوالالامپور تاریخ ادبیات فارسی و فرهنگ اسلامی تدریس کرد، تجربهای که جایگاه او را در میان پژوهشگران ادبیات و عرفان استوار ساخت. در امتداد همین فعالیتهای علمی، یکی از برجستهترین کارهای او همکاری بیستودوساله با ابراهیم گامارد، مولاناپژوه امریکایی، در ترجمه و تصحیح رباعیات مولانا بود، همکاریای که از نظر دامنه، دقت و استمرار، در میان پروژههای پژوهشیِ معاصر کمنظیر است. حاصل این تلاش مشترک، کتاب«The Quatrains of Rumi» است؛ نخستین ترجمهٔ کامل نزدیک به دو هزار رباعی مولانا جلالالدین محمد بلخی به زبان انگلیسی. این اثر امروز از منابع معتبر و بنیادین مطالعات عرفانی در جهان بهشمار میرود و سهمی برجسته در معرفیِ میراث فکریِ مولانا به مخاطبان بینالمللی دارد؛ چنانکه بسیاری از پژوهشگران ادبیات عرفانی، این کتاب را نقطهٔ عطفی در تاریخ مولاناپژوهیِ معاصر میدانند.
فرهادی افزون بر فعالیتهای علمی، یکی از چهرههای برجستهٔ دیپلماسیِ افغانستان بود. او در وزارت امور خارجه، مدیریت ملل متحد و روابط فرهنگی را برعهده داشت و سپس بهعنوان مستشار سفارت افغانستان در واشنگتن خدمت کرد. در سال ۱۳۵۱ سفیر افغانستان در پاریس شد و پس از کودتای ۱۳۵۲ از سِمَت خود برکنار گردید.
در سال ۱۳۷۲ هجری خورشیدی، بهعنوان نمایندهٔ دایمی افغانستان در سازمان ملل متحد منصوب شد و تا سال ۱۳۸۶ هجری خورشیدی در این سِمَت باقی ماند. او در زمان دولت اسلامی تحت رهبری برهانالدین ربانی تا فروپاشیِ طالبان و تشکیل دولت جدید، نقش مهمی در معرفی دیدگاههای افغانستان در مجامع بینالمللی ایفا کرد.
روان فرهادی در میان اهل فرهنگ بهعنوان پژوهشگری ژرفنگر، زبانشناسی برجسته و مترجمی توانا شناخته میشد. او از معدود چهرههایی بود که آثار او در حوزهٔ عرفان، نقد ادبی و زبانشناسی از منابع معتبر پژوهشی بهشمار میروند و در معرفیِ فرهنگ و ادبیات کشور به جهان نقش ماندگار داشتهاند.
عبدالغفور روان فرهادی در ۱ سنبله/شهریور سال ۱۳۰۸ هجری خورشیدی در کابل زاده شد. پدرش، مولانا عبدالباقی، دبیر دبیرستان استقلال بود و فرهادی از نوجوانی به ادبیات فارسی و ترجمه علاقهمند شد؛ چنانکه از شانزدهسالگی ترجمههایش در روزنامهٔ «انیس» منتشر میشد. او در سال ۱۳۲۷ از دبیرستان استقلال فارغ شد و وارد دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه کابل گردید. در سال ۱۳۲۸ برای تحصیل علوم سیاسی و روابط بینالملل به پاریس اعزام شد. در سال ۱۳۳۱ از انستیتوت علوم سیاسی پاریس فارغالتحصیل شد و در سال ۱۳۳۴، دیپلم مطالعات عالی بینالمللی و دکتری خود را با موضوع «فارسی رایج در افغانستان» از دانشگاه سوربن دریافت کرد. در کنار علوم سیاسی، زبانهای باستانی چون سانسکریت و اوستا و زبانشناسی عمومی را نیز آموخت، دانشی که بعدها در پژوهشهای او نقشی بنیادین یافت.
https://t.me/afghanistanis
©️ از: خانه مولانا (۱۴۰۵/۵/۵) | #درگذشت
خانه مولانا
عبدالغفور روان فرهادی، نویسنده، پژوهشگر، مولاناشناس و دیپلمات نامدار کشور، به جاودانگان پیوست
عبدالغفور روان فرهادی، نویسنده، پژوهشگر برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی، مولاناشناس نامدار و دیپلمات پیشین کشور، شامگاه یکشنبه، ۵ اسد/مرداد سال ۱۴۰۵ هجری
📸ثبت یک قاب از نگاه علی نجاتبخش، دانشآموخته عکاسی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران
https://t.me/UT_Central_Library
ble.ir/Library_UT_AC
https://t.me/UT_Central_Library
ble.ir/Library_UT_AC
Audio
مقاله حاضر با عنوان هوش مصنوعی در نگارش و پژوهشهای دانشگاهی: پذیرش و کارایی (Artificial Intelligence in Academic Writing and Research: Adoption and Effectiveness) توسط سومیپام آر. شیمری و آ. سوباوِراپاندیان در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است. این پژوهش به بررسی تأثیر ابزارهای هوش مصنوعی بر دانشجویان دکتری پرداخته و انواع ابزارهای مورد استفاده، اهداف و چالشهای آنها را ارزیابی میکند. یافتهها نشاندهنده نرخ پذیرش بالای ۹۱.۲ درصدی است که در آن نرمافزارهای تشخیص سرقت علمی، مدلهای زبانی بزرگ و ابزارهای بازنویسی بیشترین کاربرد را در بهبود دقت و خلاقیت نگارش دارند. این ابزارها بهویژه در انجام مرور ادبیات و تحلیل دادهها مؤثر بوده و کارایی فرآیندهای پژوهشی را بهطور قابلتوجهی افزایش دادهاند. با این حال، چالشهایی نظیر عدم دسترسی کافی، هزینههای بالا، کمبود مهارتهای دیجیتال و نگرانیهای اخلاقی در مورد اصالت محتوا همچنان به عنوان موانع اصلی در پذیرش گسترده این فناوری مطرح هستند.
@KETABCAST_AI_LIB_UT_AC
@KETABCAST_AI_LIB_UT_AC
گزارشی از اثر مشترک فرانسیس ریشار و آلیستر همیلتون در باره «آندره دو ریه» (1580 ـ 1660 ح) از نخستین مترجمان قرآن به فرانسه و کسی که نخستین بار گلستان را به صورت کامل به زبان فرانسه ترجمه کرد. مشخصات کتاب این دو پژوهشگر به این شرح است:
Alastair Hamilton & Francis Richard, André Du Ryer and Oriental Studies in Seventeenth-Century France, London: The Arcadian Library in association with Oxford University Press, 2004, 192 pp.
موضوع و مدعای اصلی کتاب
موضوع کتاب، بازسازی زندگی و آثار آندره دو ریه، مترجم و دیپلمات فرانسوی سده هفدهم، و نشاندادن جایگاه او در پیدایش مطالعات ترکی، فارسی و اسلامی در فرانسه است. نویسندگان تأکید میکنند که دو ریه صرفاً مترجم یا ادیب نبود؛ دانش شرقی او مستقیماً از فعالیتهای سیاسی و دیپلماتیک، اقامت طولانی در سرزمینهای اسلامی، معاشرت با اهل زبان و استفاده از نسخههای خطی به دست آمده بود.
بررسی آنان سه محور اصلی دارد:
زندگی سیاسی و مأموریتهای دیپلماتیک دو ریه؛
تألیف دستور زبان ترکی و ترجمه گلستان سعدی؛
ترجمه فرانسوی قرآن و تأثیر آن در اروپا.
۱. بازسازی زندگی آندره دو ریه
ریشار و همیلتون با استفاده از اسناد دیپلماتیک و نسخههای خطی، بسیاری از ابهامها و افسانههای زندگی دو ریه را اصلاح میکنند. او ابتدا در مصر، احتمالاً در مقام نایبکنسول فرانسه، خدمت کرد؛ سپس مترجم سفارت فرانسه در استانبول و مأمور مذاکرات سیاسی شد.
نام او با مأموریتی به سوی ایران نیز پیوند خورده است. هدف این مأموریت، گسترش روابط سیاسی و بازرگانی فرانسه با دولت صفوی بود؛ اما دخالت سلطان مراد چهارم عثمانی مانع از آن شد که مأموریت مطابق برنامه پیش برود. ازاینرو، ارتباط دو ریه با ایران بیش از آنکه حاصل اقامتی طولانی در ایران باشد، از مسیر مناسبات عثمانی ـ صفوی، سیاست فرانسه در شرق و مطالعه زبان و ادبیات فارسی شکل گرفت.
یکی از نتایج مهم کتاب این است که دو ریه را نباید «ایرانشناسی برخاسته از تماس مستقیم و طولانی با ایران» دانست. بخشی از شناخت او از فارسی و فرهنگ ایرانی از مجرای محیط علمی عثمانی، نسخههای فارسی موجود در عثمانی و شرحها و ترجمههای ترکی آثار فارسی حاصل شده بود.
۲. دستور زبان ترکی
دو ریه در سال ۱۶۳۰ کتاب Rudimenta grammatices linguae turcicae را منتشر کرد که از نخستین دستورهای منظم زبان ترکی عثمانی در اروپاست. این اثر حاصل نیازهای عملی دیپلماتیک و مترجمی بود، نه فقط مطالعات نظری.
ریشار و همیلتون از بررسی این اثر و فرهنگهای دستنویس دو ریه نتیجه میگیرند که مطالعات شرقی در فرانسه سده هفدهم در آغاز پیوند نزدیکی با دیپلماسی، تجارت و دستگاه مترجمان رسمی داشت. نسخههای خطی برای این گروه ابزار مستقیم آموزش زبان و انجام مأموریت سیاسی بودند.
۳. ترجمه گلستان سعدی
مهمترین بخش کتاب از نظر مطالعات ایرانی، بررسی ترجمه فرانسوی گلستان است:
Gulistan, ou l’Empire des Roses, composé par Sadi, prince des poètes turcs et persans، پاریس، ۱۶۳۴.
این ترجمه از نخستین ترجمههای مستقیم و اثرگذار یک متن ادبی فارسی به زبان فرانسوی بود و سعدی را بهصورت جدی وارد فرهنگ ادبی اروپا کرد. ترجمه دو ریه بهسرعت مورد توجه قرار گرفت و مبنای ترجمهها و اقتباسهای دیگر، از جمله ترجمه آلمانی سال ۱۶۳۶، واقع شد. (معرفی کتاب و آثار دو ریه)
اما ریشار و همیلتون نشان میدهند که این ترجمه:
ترجمه کامل گلستان نیست؛
همیشه لفظبهلفظ و دقیق نیست؛
برخی حکایات، اشعار و اشارات دشوار فرهنگی یا دینی را حذف یا خلاصه میکند؛
سعدی را بیشتر به صورت حکیمی اخلاقی و جهانی معرفی میکند؛
ویژگیهای مشخص اسلامی، ایرانی و تاریخی متن را گاه کاهش میدهد.
در واقع، دو ریه گلستان را برای ذوق ادبی و اخلاقی فرانسه سده هفدهم بازآرایی کرده است. حاصل کار، سعدیای است که سخنانش برای دربار، اشراف و اهل ادب فرانسه قابلفهم باشد. ریشار این فرایند را صرفاً تحریف نمیبیند؛ بلکه آن را یکی از شیوههای تاریخی انتقال ادبیات فارسی به فرهنگ اروپایی میداند. بااینحال، ترجمه دو ریه برای بازسازی دقیق متن سعدی کافی نیست و باید آن را نوعی «ترجمه ـ اقتباس» شمرد.
نکتۀ مهم دیگر آن است که نخستین اروپاییانِ علاقهمند به ادبیات فارسی، غالباً از راه سنت علمی عثمانی به این ادبیات نزدیک شدند. دو ریه نیز احتمالاً از شرحها، فرهنگها و منابع ترکی در فهم گلستان استفاده کرده است. بنابراین، ورود سعدی به فرانسه در آغاز مسیری سهمرحلهای داشته است:
ادبیات فارسی ← محیط علمی عثمانی ← ترجمه و فرهنگ فرانسوی.
۴. ترجمه قرآن
دو ریه در سال ۱۶۴۷ کتاب L’Alcoran de Mahomet را منتشر کرد. این اثر نخستین ترجمه کامل قرآن به یک زبان اروپایی جدید بود که مستقیماً از عربی انجام میشد. ترجمه پیشین ایتالیایی عمدتاً بر ترجمه لاتینی قرآن تکیه داشت.
Alastair Hamilton & Francis Richard, André Du Ryer and Oriental Studies in Seventeenth-Century France, London: The Arcadian Library in association with Oxford University Press, 2004, 192 pp.
موضوع و مدعای اصلی کتاب
موضوع کتاب، بازسازی زندگی و آثار آندره دو ریه، مترجم و دیپلمات فرانسوی سده هفدهم، و نشاندادن جایگاه او در پیدایش مطالعات ترکی، فارسی و اسلامی در فرانسه است. نویسندگان تأکید میکنند که دو ریه صرفاً مترجم یا ادیب نبود؛ دانش شرقی او مستقیماً از فعالیتهای سیاسی و دیپلماتیک، اقامت طولانی در سرزمینهای اسلامی، معاشرت با اهل زبان و استفاده از نسخههای خطی به دست آمده بود.
بررسی آنان سه محور اصلی دارد:
زندگی سیاسی و مأموریتهای دیپلماتیک دو ریه؛
تألیف دستور زبان ترکی و ترجمه گلستان سعدی؛
ترجمه فرانسوی قرآن و تأثیر آن در اروپا.
۱. بازسازی زندگی آندره دو ریه
ریشار و همیلتون با استفاده از اسناد دیپلماتیک و نسخههای خطی، بسیاری از ابهامها و افسانههای زندگی دو ریه را اصلاح میکنند. او ابتدا در مصر، احتمالاً در مقام نایبکنسول فرانسه، خدمت کرد؛ سپس مترجم سفارت فرانسه در استانبول و مأمور مذاکرات سیاسی شد.
نام او با مأموریتی به سوی ایران نیز پیوند خورده است. هدف این مأموریت، گسترش روابط سیاسی و بازرگانی فرانسه با دولت صفوی بود؛ اما دخالت سلطان مراد چهارم عثمانی مانع از آن شد که مأموریت مطابق برنامه پیش برود. ازاینرو، ارتباط دو ریه با ایران بیش از آنکه حاصل اقامتی طولانی در ایران باشد، از مسیر مناسبات عثمانی ـ صفوی، سیاست فرانسه در شرق و مطالعه زبان و ادبیات فارسی شکل گرفت.
یکی از نتایج مهم کتاب این است که دو ریه را نباید «ایرانشناسی برخاسته از تماس مستقیم و طولانی با ایران» دانست. بخشی از شناخت او از فارسی و فرهنگ ایرانی از مجرای محیط علمی عثمانی، نسخههای فارسی موجود در عثمانی و شرحها و ترجمههای ترکی آثار فارسی حاصل شده بود.
۲. دستور زبان ترکی
دو ریه در سال ۱۶۳۰ کتاب Rudimenta grammatices linguae turcicae را منتشر کرد که از نخستین دستورهای منظم زبان ترکی عثمانی در اروپاست. این اثر حاصل نیازهای عملی دیپلماتیک و مترجمی بود، نه فقط مطالعات نظری.
ریشار و همیلتون از بررسی این اثر و فرهنگهای دستنویس دو ریه نتیجه میگیرند که مطالعات شرقی در فرانسه سده هفدهم در آغاز پیوند نزدیکی با دیپلماسی، تجارت و دستگاه مترجمان رسمی داشت. نسخههای خطی برای این گروه ابزار مستقیم آموزش زبان و انجام مأموریت سیاسی بودند.
۳. ترجمه گلستان سعدی
مهمترین بخش کتاب از نظر مطالعات ایرانی، بررسی ترجمه فرانسوی گلستان است:
Gulistan, ou l’Empire des Roses, composé par Sadi, prince des poètes turcs et persans، پاریس، ۱۶۳۴.
این ترجمه از نخستین ترجمههای مستقیم و اثرگذار یک متن ادبی فارسی به زبان فرانسوی بود و سعدی را بهصورت جدی وارد فرهنگ ادبی اروپا کرد. ترجمه دو ریه بهسرعت مورد توجه قرار گرفت و مبنای ترجمهها و اقتباسهای دیگر، از جمله ترجمه آلمانی سال ۱۶۳۶، واقع شد. (معرفی کتاب و آثار دو ریه)
اما ریشار و همیلتون نشان میدهند که این ترجمه:
ترجمه کامل گلستان نیست؛
همیشه لفظبهلفظ و دقیق نیست؛
برخی حکایات، اشعار و اشارات دشوار فرهنگی یا دینی را حذف یا خلاصه میکند؛
سعدی را بیشتر به صورت حکیمی اخلاقی و جهانی معرفی میکند؛
ویژگیهای مشخص اسلامی، ایرانی و تاریخی متن را گاه کاهش میدهد.
در واقع، دو ریه گلستان را برای ذوق ادبی و اخلاقی فرانسه سده هفدهم بازآرایی کرده است. حاصل کار، سعدیای است که سخنانش برای دربار، اشراف و اهل ادب فرانسه قابلفهم باشد. ریشار این فرایند را صرفاً تحریف نمیبیند؛ بلکه آن را یکی از شیوههای تاریخی انتقال ادبیات فارسی به فرهنگ اروپایی میداند. بااینحال، ترجمه دو ریه برای بازسازی دقیق متن سعدی کافی نیست و باید آن را نوعی «ترجمه ـ اقتباس» شمرد.
نکتۀ مهم دیگر آن است که نخستین اروپاییانِ علاقهمند به ادبیات فارسی، غالباً از راه سنت علمی عثمانی به این ادبیات نزدیک شدند. دو ریه نیز احتمالاً از شرحها، فرهنگها و منابع ترکی در فهم گلستان استفاده کرده است. بنابراین، ورود سعدی به فرانسه در آغاز مسیری سهمرحلهای داشته است:
ادبیات فارسی ← محیط علمی عثمانی ← ترجمه و فرهنگ فرانسوی.
۴. ترجمه قرآن
دو ریه در سال ۱۶۴۷ کتاب L’Alcoran de Mahomet را منتشر کرد. این اثر نخستین ترجمه کامل قرآن به یک زبان اروپایی جدید بود که مستقیماً از عربی انجام میشد. ترجمه پیشین ایتالیایی عمدتاً بر ترجمه لاتینی قرآن تکیه داشت.
Google Books
André Du Ryer and Oriental Studies in Seventeenth-Century France
"Curiosity about Islam and fear of Islam went hand in hand in the seventeenth century. The French, early allies of the Ottoman government, planned crusades and dispatched missionaries to Ottoman territory with the object of crushing the Muslims. The work…
ادامه گزارش بالا
ریشار و همیلتون برای این ترجمه چند اهمیت قائلاند:
دو ریه در ترجمه مستقیماً به متن عربی مراجعه کرده بود؛
از توضیحات و تفاسیر دانشمندان مسلمان بهره برد؛
زبان نسبتاً ساده و قابلفهمی برگزید؛
ترجمه او مخاطبانی بسیار فراتر از حلقه کوچک متخصصان یافت.
ترجمه از نظر دقت لغوی و ساختار متن کاستیهای فراوان داشت و گاه عبارتهای تفسیری را وارد متن میکرد؛ اما خوانایی آن سبب شد بارها تجدید چاپ و به زبانهای انگلیسی، هلندی، آلمانی و روسی ترجمه شود. بنابراین، برای مدت طولانی بخش بزرگی از مردم اروپا قرآن را نه از متن عربی، بلکه از دریچه ترجمه دو ریه میشناختند.
۵. آیا دو ریه با اسلام همدلی داشت؟
یکی از بحثهای ظریف کتاب، تفاوت میان مقدمه ضداسلامی ترجمه قرآن و روش عملی دو ریه در ترجمه است. او در مقدمه، مطابق زبان رایج کلیسایی آن عصر، مطالبی در ردّ اسلام نوشته است. ریشار و همیلتون احتمال میدهند بخشی از این مطالب برای کاهش حساسیت کلیسا، دستگاه سانسور و مقامات سیاسی بوده باشد.
انتشار قرآن به زبان مردم در آن روزگار اقدامی خطرناک و حساس محسوب میشد. ازاینرو مترجم ناچار بود به خواننده و مقامات اطمینان دهد که هدفش تبلیغ اسلام نیست. نویسندگان در عین حال از دو ریه چهرهای مسلمان یا اسلامگرا نمیسازند؛ بلکه میگویند تجربه طولانی او در جوامع اسلامی و استفادهاش از منابع مسلمانان، نگاه او را از جدلهای سطحی و رایج زمانه فراتر برده بود.
به بیان دیگر، میان «زبان دفاعی مقدمه» و «کنجکاوی علمی و احترام عملی مترجم به منابع اسلامی» تفاوتی دیده میشود.
۶. جایگاه دو ریه در تاریخ شرقشناسی
نتیجه اصلی پژوهش این است که دو ریه حلقه اتصال چند حوزه بود:
دیپلماسی فرانسه با عثمانی و ایران؛
آموزش عملی زبانهای شرقی؛
گردآوری و مطالعه نسخههای خطی؛
معرفی ادبیات فارسی؛
ترجمه قرآن و شناخت اسلام؛
صنعت چاپ و بازار کتاب اروپایی.
او از خاورشناسان دانشگاهیِ دورههای بعد نبود. شرقشناسی او در میدان سفارت، تجارت، سیاست و ارتباط با جوامع مسلمان شکل گرفت. از همین جهت آثارش گاهی از دقت فیلولوژیک خاورشناسان سدههای بعد برخوردار نیست، ولی در انتقال متون و ایجاد علاقه عمومی به شرق تأثیری بسیار بیشتر داشت.
ارزیابی نهایی ریشار و همیلتون این است که دو ریه مترجمی کاملاً دقیق نبود، اما واسطهای بسیار مؤثر بود. ترجمه گلستان او تصویر سعدی را وارد فرهنگ اروپایی کرد و ترجمه قرآنش برای بیش از یک قرن در شکلدادن به برداشت اروپاییان از اسلام نقش داشت. اهمیت کتاب نیز در آن است که این فعالیتها را نه جداگانه، بلکه در شبکۀ بههمپیوستۀ سیاست، زبانآموزی، نسخهشناسی، چاپ و مناسبات اسلام و اروپا بررسی میکند. نقد منتشرشده در Journal of Islamic Studies نیز این اثر را پژوهشی ممتاز و اساسی دربارۀ دو ریه ارزیابی کرده است.
https://t.me/UT_Central_Library
ریشار و همیلتون برای این ترجمه چند اهمیت قائلاند:
دو ریه در ترجمه مستقیماً به متن عربی مراجعه کرده بود؛
از توضیحات و تفاسیر دانشمندان مسلمان بهره برد؛
زبان نسبتاً ساده و قابلفهمی برگزید؛
ترجمه او مخاطبانی بسیار فراتر از حلقه کوچک متخصصان یافت.
ترجمه از نظر دقت لغوی و ساختار متن کاستیهای فراوان داشت و گاه عبارتهای تفسیری را وارد متن میکرد؛ اما خوانایی آن سبب شد بارها تجدید چاپ و به زبانهای انگلیسی، هلندی، آلمانی و روسی ترجمه شود. بنابراین، برای مدت طولانی بخش بزرگی از مردم اروپا قرآن را نه از متن عربی، بلکه از دریچه ترجمه دو ریه میشناختند.
۵. آیا دو ریه با اسلام همدلی داشت؟
یکی از بحثهای ظریف کتاب، تفاوت میان مقدمه ضداسلامی ترجمه قرآن و روش عملی دو ریه در ترجمه است. او در مقدمه، مطابق زبان رایج کلیسایی آن عصر، مطالبی در ردّ اسلام نوشته است. ریشار و همیلتون احتمال میدهند بخشی از این مطالب برای کاهش حساسیت کلیسا، دستگاه سانسور و مقامات سیاسی بوده باشد.
انتشار قرآن به زبان مردم در آن روزگار اقدامی خطرناک و حساس محسوب میشد. ازاینرو مترجم ناچار بود به خواننده و مقامات اطمینان دهد که هدفش تبلیغ اسلام نیست. نویسندگان در عین حال از دو ریه چهرهای مسلمان یا اسلامگرا نمیسازند؛ بلکه میگویند تجربه طولانی او در جوامع اسلامی و استفادهاش از منابع مسلمانان، نگاه او را از جدلهای سطحی و رایج زمانه فراتر برده بود.
به بیان دیگر، میان «زبان دفاعی مقدمه» و «کنجکاوی علمی و احترام عملی مترجم به منابع اسلامی» تفاوتی دیده میشود.
۶. جایگاه دو ریه در تاریخ شرقشناسی
نتیجه اصلی پژوهش این است که دو ریه حلقه اتصال چند حوزه بود:
دیپلماسی فرانسه با عثمانی و ایران؛
آموزش عملی زبانهای شرقی؛
گردآوری و مطالعه نسخههای خطی؛
معرفی ادبیات فارسی؛
ترجمه قرآن و شناخت اسلام؛
صنعت چاپ و بازار کتاب اروپایی.
او از خاورشناسان دانشگاهیِ دورههای بعد نبود. شرقشناسی او در میدان سفارت، تجارت، سیاست و ارتباط با جوامع مسلمان شکل گرفت. از همین جهت آثارش گاهی از دقت فیلولوژیک خاورشناسان سدههای بعد برخوردار نیست، ولی در انتقال متون و ایجاد علاقه عمومی به شرق تأثیری بسیار بیشتر داشت.
ارزیابی نهایی ریشار و همیلتون این است که دو ریه مترجمی کاملاً دقیق نبود، اما واسطهای بسیار مؤثر بود. ترجمه گلستان او تصویر سعدی را وارد فرهنگ اروپایی کرد و ترجمه قرآنش برای بیش از یک قرن در شکلدادن به برداشت اروپاییان از اسلام نقش داشت. اهمیت کتاب نیز در آن است که این فعالیتها را نه جداگانه، بلکه در شبکۀ بههمپیوستۀ سیاست، زبانآموزی، نسخهشناسی، چاپ و مناسبات اسلام و اروپا بررسی میکند. نقد منتشرشده در Journal of Islamic Studies نیز این اثر را پژوهشی ممتاز و اساسی دربارۀ دو ریه ارزیابی کرده است.
https://t.me/UT_Central_Library
Telegram
کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران
وب سايت کتابخانه مرکزی:
Library.ut.ac.ir
آدرس:
خیابان انقلاب، خیابان ۱۶ آذر، داخل پردیس مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی، مرکز اسناد و تامین منابع علمی.
Library.ut.ac.ir
آدرس:
خیابان انقلاب، خیابان ۱۶ آذر، داخل پردیس مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی، مرکز اسناد و تامین منابع علمی.
بیت الحکمه عباسی میان افسانه و واقعیت
نوشته اکملالدین احساناوغلو (Ekmeleddin İhsanoğlu) است.
مشخصات کتاب
İhsanoğlu, Ekmeleddin. The Abbasid House of Wisdom: Between Myth and Reality. Abingdon & New York: Routledge, 2023.
چاپ نخست: ۲۰۲۳، هرچند نسخۀ الکترونیکی آن در ۲۰۲۲ عرضه شده است.
تعداد صفحات: ۹۴ صفحه
شابک جلد سخت: 978-1-032-34745-5
شابک شومیز: 978-1-032-34748-6
شابک الکترونیکی: 978-1-003-32367-9
DOI: 10.4324/9781003323679
https://t.me/UT_Central_Library
نوشته اکملالدین احساناوغلو (Ekmeleddin İhsanoğlu) است.
مشخصات کتاب
İhsanoğlu, Ekmeleddin. The Abbasid House of Wisdom: Between Myth and Reality. Abingdon & New York: Routledge, 2023.
چاپ نخست: ۲۰۲۳، هرچند نسخۀ الکترونیکی آن در ۲۰۲۲ عرضه شده است.
تعداد صفحات: ۹۴ صفحه
شابک جلد سخت: 978-1-032-34745-5
شابک شومیز: 978-1-032-34748-6
شابک الکترونیکی: 978-1-003-32367-9
DOI: 10.4324/9781003323679
https://t.me/UT_Central_Library
مدعای اصلی کتاب
احساناوغلو در این کتاب روایت مشهور درباره «بیتالحکمه» بغداد را به چالش میکشد. روایت رایج چنین است که مأمون در حدود سال ۲۱۵ق/۸۳۰م مؤسسهای بزرگ، شبیه دانشگاه یا فرهنگستان علوم، تأسیس کرد که دارای کتابخانه، مرکز ترجمه، رصدخانه، محل مناظره و گروهی از مترجمان حقوقبگیر ــ از جمله حنین بن اسحاق ــ بود.
نویسنده معتقد است این تصویر تا اندازه زیادی ساخته پژوهشهای جدید است و پشتوانه کافی در منابع نخستین اسلامی ندارد.
به نظر او، واقعیت تاریخی چنین بوده است:
بیتالحکمه اساساً کتابخانه کاخ خلفای عباسی بوده است، نه دانشگاهی عمومی و مستقل.
مدرکی معتبر برای تأسیس رسمی آن در سال ۸۳۰ میلادی به دست مأمون وجود ندارد.
این کتابخانه احتمالاً از مجموعههای سلطنتی پیشین، بهویژه الگوی کتابخانههای شاهان ساسانی، تأثیر پذیرفته بود.
هارونالرشید و مأمون کتابهایی را گرد آوردند و از مترجمان و دانشمندان حمایت کردند؛ اما این بدان معنا نیست که تمام فعالیتهای علمی و نهضت ترجمه در سازمانی به نام بیتالحکمه متمرکز بوده باشد.
بیشتر ترجمههای یونانی، سریانی و فارسی در شبکهای گسترده از حمایتهای درباری، خاندانهای ثروتمند، پزشکان، دبیران و دانشمندان انجام میشد.
شواهدی در دست نیست که حنین بن اسحاق رئیس یا مترجم رسمی بیتالحکمه بوده باشد.
مناظرات کلامی عصر مأمون، از جمله مناظرات مربوط به مخلوقبودن قرآن، در مجالس خلیفه و بخشهای مختلف کاخ برگزار میشد، نه لزوماً در بیتالحکمه.
ادعای تعطیلشدن بیتالحکمه در عصر متوکل نیز مانند تاریخ تأسیس رسمی آن، فاقد مدرک تاریخی است.
افسانه بیتالحکمه چگونه شکل گرفت؟
یکی از بخشهای مهم کتاب نشان میدهد که برخی خاورشناسان و مورخان جدید، اصطلاحاتی مانند «خزانةالحکمه»، «بیتالحکمه» و «دارالحکمه» را بدون توجه به تفاوتهای تاریخی آنها به «آکادمی»، «دانشگاه» یا «فرهنگستان علوم» ترجمه کردهاند.
سپس فعالیتهای گوناگون بغداد عصر عباسی ــ کتابخانهداری، ترجمه، پزشکی، نجوم، مناظرات کلامی و گردآوری نسخهها ــ همگی زیر نام یک مؤسسه واحد قرار گرفته است. بدینترتیب، بیتالحکمه بهتدریج به صورت نوعی «دانشگاه بزرگ قرون وسطایی» تصویر شد؛ درحالیکه منابع اولیه چنین ساختار منظم و متمرکزی را تأیید نمیکنند.
دیدگاه کتاب درباره نهضت ترجمه
احساناوغلو اصل شکوفایی علمی بغداد و عظمت نهضت ترجمه را انکار نمیکند. سخن او این نیست که ترجمه و فعالیت علمی وجود نداشته، بلکه میگوید:
بنابراین باید میان دو مسئله تفکیک کرد:
شکوفایی واقعی ترجمه و علوم در بغداد عباسی؛
روایت جدیدی که تمام آن فعالیتها را محصول یک دانشگاه سازمانیافته به نام بیتالحکمه میداند.
اولی از نظر نویسنده واقعیت تاریخی است، اما دومی عمدتاً افسانهای تاریخنگارانه است.
پیوند ایرانی و ساسانی
کتاب به احتمال تأثیرپذیری کتابخانه خلفای عباسی از سنت کتابخانههای سلطنتی ساسانی توجه ویژه دارد. انتقال دبیران، کتابها، آداب دیوانی و الگوهای فرهنگی ایرانی به دربار عباسی میتواند در شکلگیری خزانههای کتاب خلفا مؤثر بوده باشد.
اصطلاح «خزانةالحکمه» نیز ممکن است بیش از آنکه بر یک دانشگاه دلالت کند، یادآور خزانه سلطنتی کتابها، اسناد و دانشهای ارزشمند باشد. از این جهت، احساناوغلو بیتالحکمه را در امتداد سنتهای کتابخانهای و سلطنتی ایران پیش از اسلام بررسی میکند، نه صرفاً تقلیدی از آکادمیهای یونانی.
ارزیابی
ارزش اصلی کتاب در نقد روشمند یکی از مشهورترین روایتهای تاریخ تمدن اسلامی است. نویسنده نمیخواهد اهمیت علمی عصر مأمون را کمرنگ کند؛ بلکه میکوشد آن را از تصویر آرمانی و نهادیِ ساختهشده در دوران جدید جدا سازد.
بااینحال، نتیجه کتاب را نیز نباید به معنای «وجودنداشتن بیتالحکمه» گرفت. جمعبندی دقیقتر این است:
بیتالحکمه وجود داشته، اما به احتمال زیاد کتابخانهای درباری و بخشی از کاخ خلافت بوده است، نه دانشگاه، فرهنگستان علوم یا مرکز سازمانیافتهای که تمام نهضت ترجمه عباسی را اداره کرده باشد.
https://t.me/UT_Central_Library
احساناوغلو در این کتاب روایت مشهور درباره «بیتالحکمه» بغداد را به چالش میکشد. روایت رایج چنین است که مأمون در حدود سال ۲۱۵ق/۸۳۰م مؤسسهای بزرگ، شبیه دانشگاه یا فرهنگستان علوم، تأسیس کرد که دارای کتابخانه، مرکز ترجمه، رصدخانه، محل مناظره و گروهی از مترجمان حقوقبگیر ــ از جمله حنین بن اسحاق ــ بود.
نویسنده معتقد است این تصویر تا اندازه زیادی ساخته پژوهشهای جدید است و پشتوانه کافی در منابع نخستین اسلامی ندارد.
به نظر او، واقعیت تاریخی چنین بوده است:
بیتالحکمه اساساً کتابخانه کاخ خلفای عباسی بوده است، نه دانشگاهی عمومی و مستقل.
مدرکی معتبر برای تأسیس رسمی آن در سال ۸۳۰ میلادی به دست مأمون وجود ندارد.
این کتابخانه احتمالاً از مجموعههای سلطنتی پیشین، بهویژه الگوی کتابخانههای شاهان ساسانی، تأثیر پذیرفته بود.
هارونالرشید و مأمون کتابهایی را گرد آوردند و از مترجمان و دانشمندان حمایت کردند؛ اما این بدان معنا نیست که تمام فعالیتهای علمی و نهضت ترجمه در سازمانی به نام بیتالحکمه متمرکز بوده باشد.
بیشتر ترجمههای یونانی، سریانی و فارسی در شبکهای گسترده از حمایتهای درباری، خاندانهای ثروتمند، پزشکان، دبیران و دانشمندان انجام میشد.
شواهدی در دست نیست که حنین بن اسحاق رئیس یا مترجم رسمی بیتالحکمه بوده باشد.
مناظرات کلامی عصر مأمون، از جمله مناظرات مربوط به مخلوقبودن قرآن، در مجالس خلیفه و بخشهای مختلف کاخ برگزار میشد، نه لزوماً در بیتالحکمه.
ادعای تعطیلشدن بیتالحکمه در عصر متوکل نیز مانند تاریخ تأسیس رسمی آن، فاقد مدرک تاریخی است.
افسانه بیتالحکمه چگونه شکل گرفت؟
یکی از بخشهای مهم کتاب نشان میدهد که برخی خاورشناسان و مورخان جدید، اصطلاحاتی مانند «خزانةالحکمه»، «بیتالحکمه» و «دارالحکمه» را بدون توجه به تفاوتهای تاریخی آنها به «آکادمی»، «دانشگاه» یا «فرهنگستان علوم» ترجمه کردهاند.
سپس فعالیتهای گوناگون بغداد عصر عباسی ــ کتابخانهداری، ترجمه، پزشکی، نجوم، مناظرات کلامی و گردآوری نسخهها ــ همگی زیر نام یک مؤسسه واحد قرار گرفته است. بدینترتیب، بیتالحکمه بهتدریج به صورت نوعی «دانشگاه بزرگ قرون وسطایی» تصویر شد؛ درحالیکه منابع اولیه چنین ساختار منظم و متمرکزی را تأیید نمیکنند.
دیدگاه کتاب درباره نهضت ترجمه
احساناوغلو اصل شکوفایی علمی بغداد و عظمت نهضت ترجمه را انکار نمیکند. سخن او این نیست که ترجمه و فعالیت علمی وجود نداشته، بلکه میگوید:
نسبتدادن تمام این فعالیتها به مؤسسهای واحد به نام بیتالحکمه، با شواهد تاریخی سازگار نیست.
بنابراین باید میان دو مسئله تفکیک کرد:
شکوفایی واقعی ترجمه و علوم در بغداد عباسی؛
روایت جدیدی که تمام آن فعالیتها را محصول یک دانشگاه سازمانیافته به نام بیتالحکمه میداند.
اولی از نظر نویسنده واقعیت تاریخی است، اما دومی عمدتاً افسانهای تاریخنگارانه است.
پیوند ایرانی و ساسانی
کتاب به احتمال تأثیرپذیری کتابخانه خلفای عباسی از سنت کتابخانههای سلطنتی ساسانی توجه ویژه دارد. انتقال دبیران، کتابها، آداب دیوانی و الگوهای فرهنگی ایرانی به دربار عباسی میتواند در شکلگیری خزانههای کتاب خلفا مؤثر بوده باشد.
اصطلاح «خزانةالحکمه» نیز ممکن است بیش از آنکه بر یک دانشگاه دلالت کند، یادآور خزانه سلطنتی کتابها، اسناد و دانشهای ارزشمند باشد. از این جهت، احساناوغلو بیتالحکمه را در امتداد سنتهای کتابخانهای و سلطنتی ایران پیش از اسلام بررسی میکند، نه صرفاً تقلیدی از آکادمیهای یونانی.
ارزیابی
ارزش اصلی کتاب در نقد روشمند یکی از مشهورترین روایتهای تاریخ تمدن اسلامی است. نویسنده نمیخواهد اهمیت علمی عصر مأمون را کمرنگ کند؛ بلکه میکوشد آن را از تصویر آرمانی و نهادیِ ساختهشده در دوران جدید جدا سازد.
بااینحال، نتیجه کتاب را نیز نباید به معنای «وجودنداشتن بیتالحکمه» گرفت. جمعبندی دقیقتر این است:
بیتالحکمه وجود داشته، اما به احتمال زیاد کتابخانهای درباری و بخشی از کاخ خلافت بوده است، نه دانشگاه، فرهنگستان علوم یا مرکز سازمانیافتهای که تمام نهضت ترجمه عباسی را اداره کرده باشد.
https://t.me/UT_Central_Library
Telegram
کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران
وب سايت کتابخانه مرکزی:
Library.ut.ac.ir
آدرس:
خیابان انقلاب، خیابان ۱۶ آذر، داخل پردیس مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی، مرکز اسناد و تامین منابع علمی.
Library.ut.ac.ir
آدرس:
خیابان انقلاب، خیابان ۱۶ آذر، داخل پردیس مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی، مرکز اسناد و تامین منابع علمی.
Forwarded from کتاب کست هوشمند کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران (A.B)
Audio
عنوان مقاله: Artificial intelligence in teacher education: exploring the role of AI literacy on attitudes
مولفان: Tuğba Taşkın
ناشر: Emerald
سال انتشار: 2026
این پژوهش به بررسی رابطه پیشبینیکننده بین سواد هوش مصنوعی و نگرش معلمان آینده در نظام آموزشی ترکیه میپردازد. یافتههای مطالعه نشان میدهد که سواد هوش مصنوعی حدود ۵۷ درصد از تغییرات نگرشی افراد را تبیین میکند و این توانمندی نه به صورت مهارتهای فنی مجزا، بلکه به عنوان یک صلاحیت کلنگر شامل ابعاد اخلاقی و انتقادی عمل میکند. نتایج حاکی از آن است که متغیرهایی مانند سال تحصیلی و رشته تخصصی بر میزان پذیرش این فناوری اثرگذارند، در حالی که جنسیت تفاوت معناداری ایجاد نمیکند. در نهایت، این منبع بر اهمیت پیوند میان دانش نظری و کاربرد عملی برای بهبود سواد دیجیتال مربیان در عصر جدید تأکید دارد.
@KETABCAST_AI_LIB_UT_AC
مولفان: Tuğba Taşkın
ناشر: Emerald
سال انتشار: 2026
این پژوهش به بررسی رابطه پیشبینیکننده بین سواد هوش مصنوعی و نگرش معلمان آینده در نظام آموزشی ترکیه میپردازد. یافتههای مطالعه نشان میدهد که سواد هوش مصنوعی حدود ۵۷ درصد از تغییرات نگرشی افراد را تبیین میکند و این توانمندی نه به صورت مهارتهای فنی مجزا، بلکه به عنوان یک صلاحیت کلنگر شامل ابعاد اخلاقی و انتقادی عمل میکند. نتایج حاکی از آن است که متغیرهایی مانند سال تحصیلی و رشته تخصصی بر میزان پذیرش این فناوری اثرگذارند، در حالی که جنسیت تفاوت معناداری ایجاد نمیکند. در نهایت، این منبع بر اهمیت پیوند میان دانش نظری و کاربرد عملی برای بهبود سواد دیجیتال مربیان در عصر جدید تأکید دارد.
@KETABCAST_AI_LIB_UT_AC
🔰تعجب محققان از نتایج تحقیقات جدید روی کتابهای صوتی؛
مخاطبان کتابهای صوتی، روایت هوش مصنوعی را ترجیح میدهند
🔸نتایج یک پژوهش جدید در آمریکا نشان میدهد برخلاف تصور رایج و انتقادهایی که به استفاده از هوش مصنوعی در تولید کتابهای صوتی وارد میشود، بسیاری از شنوندگان پس از شنیدن نمونههای مختلف، نسخههای روایتشده با هوش مصنوعی را جذابتر، باکیفیتتر و تأثیرگذارتر از نسخههای اجراشده توسط گویندگان انسانی ارزیابی کردهاند.
🔸️نتایج پژوهش همچنین نشان داد نسخه هوش مصنوعی در شاخص «کیفیت روایت» نیز امتیاز بالاتری کسب کرده است؛ بهطوری که ۶۶ درصد از شرکتکنندگان کیفیت روایت آن را مطلوب دانستند، در حالی که این رقم برای نسخه انسانی ۶۰ درصد بود. در شاخص «میزان درگیر کردن مخاطب» نیز روایت هوش مصنوعی با کسب ۵۸ درصد، از روایت انسانی با ۴۹ درصد پیشی گرفت.
🔸هدف پژوهش حذف هرگونه پیشداوری درباره هوش مصنوعی بوده است تا واکنش واقعی مخاطبان سنجیده شود. او افزود نتایج نشان داد بسیاری از شنوندگان نهتنها نسبت به استفاده از هوش مصنوعی دیدگاه منفی نداشتند، بلکه معتقد بودند این فناوری تجربه شنیدن کتاب را بهبود بخشیده است.
@ibna_official
مخاطبان کتابهای صوتی، روایت هوش مصنوعی را ترجیح میدهند
🔸نتایج یک پژوهش جدید در آمریکا نشان میدهد برخلاف تصور رایج و انتقادهایی که به استفاده از هوش مصنوعی در تولید کتابهای صوتی وارد میشود، بسیاری از شنوندگان پس از شنیدن نمونههای مختلف، نسخههای روایتشده با هوش مصنوعی را جذابتر، باکیفیتتر و تأثیرگذارتر از نسخههای اجراشده توسط گویندگان انسانی ارزیابی کردهاند.
🔸️نتایج پژوهش همچنین نشان داد نسخه هوش مصنوعی در شاخص «کیفیت روایت» نیز امتیاز بالاتری کسب کرده است؛ بهطوری که ۶۶ درصد از شرکتکنندگان کیفیت روایت آن را مطلوب دانستند، در حالی که این رقم برای نسخه انسانی ۶۰ درصد بود. در شاخص «میزان درگیر کردن مخاطب» نیز روایت هوش مصنوعی با کسب ۵۸ درصد، از روایت انسانی با ۴۹ درصد پیشی گرفت.
🔸هدف پژوهش حذف هرگونه پیشداوری درباره هوش مصنوعی بوده است تا واکنش واقعی مخاطبان سنجیده شود. او افزود نتایج نشان داد بسیاری از شنوندگان نهتنها نسبت به استفاده از هوش مصنوعی دیدگاه منفی نداشتند، بلکه معتقد بودند این فناوری تجربه شنیدن کتاب را بهبود بخشیده است.
@ibna_official
ایبنا
مخاطبان کتابهای صوتی، روایت هوش مصنوعی را ترجیح میدهند
نتایج یک پژوهش جدید در آمریکا نشان میدهد برخلاف تصور رایج و انتقادهایی که به استفاده از هوش مصنوعی در تولید کتابهای صوتی وارد میشود، بسیاری از شنوندگان پس از شنیدن نمونههای مختلف، نسخههای روایتشده با هوش مصنوعی را جذابتر، باکیفیتتر و تأثیرگذارتر از…
🏛️ «کتابخانه دانشگاه هاروارد» (Harvard Library)
🔹 کتابخانه هاروارد (تأسیس ۱۶۳۸) قدیمیترین سیستم کتابخانهای در ایالات متحده و بزرگترین کتابخانه دانشگاهی جهان است که با دارا بودن بیش از ۲۵ میلیون جلد کتاب و ۲۸ کتابخانه تخصصی، یکی از اصلیترین ارکان تولید و حفظ دانش بشری محسوب میشود.
🔹 ۴ خدمت و گنجینه کلیدی:
🔹 سامانه پژوهشی DASH: دسترسی آزاد (Open Access) و رایگان به هزاران مقاله علمی و پایاننامه همترازیشده (Peer-reviewed).
🔹 مخزن دادههای پژوهشی (Dataverse): بستری جهانی و آزاد برای اشتراکگذاری و دریافت دادههای خام تحقیقاتی.
🔹 مجموعههای دیجیتال (Harvard Digital): دسترسی آنلاین به میلیونها نقشه، عکس، سند تاریخی و نسخه نایاب علمی.
🔹 مجموعه خاورمیانه و ایرانشناسی: آرشیوی غنی از نسخههای خطی نفیس فارسی، اسناد دوره قاجار و پروژه تاریخ شفاهی ایران.
🔗 لینکهای دسترسی:
وبسایت اصلی: library.harvard.edu
مجموعه خاورمیانه: library.harvard.edu/collections/middle-eastern-collection
https://t.me/UT_Central_Library
ble.ir/Library_UT_AC
🔹 کتابخانه هاروارد (تأسیس ۱۶۳۸) قدیمیترین سیستم کتابخانهای در ایالات متحده و بزرگترین کتابخانه دانشگاهی جهان است که با دارا بودن بیش از ۲۵ میلیون جلد کتاب و ۲۸ کتابخانه تخصصی، یکی از اصلیترین ارکان تولید و حفظ دانش بشری محسوب میشود.
🔹 ۴ خدمت و گنجینه کلیدی:
🔹 سامانه پژوهشی DASH: دسترسی آزاد (Open Access) و رایگان به هزاران مقاله علمی و پایاننامه همترازیشده (Peer-reviewed).
🔹 مخزن دادههای پژوهشی (Dataverse): بستری جهانی و آزاد برای اشتراکگذاری و دریافت دادههای خام تحقیقاتی.
🔹 مجموعههای دیجیتال (Harvard Digital): دسترسی آنلاین به میلیونها نقشه، عکس، سند تاریخی و نسخه نایاب علمی.
🔹 مجموعه خاورمیانه و ایرانشناسی: آرشیوی غنی از نسخههای خطی نفیس فارسی، اسناد دوره قاجار و پروژه تاریخ شفاهی ایران.
🔗 لینکهای دسترسی:
وبسایت اصلی: library.harvard.edu
مجموعه خاورمیانه: library.harvard.edu/collections/middle-eastern-collection
https://t.me/UT_Central_Library
ble.ir/Library_UT_AC
کرمانشاه و نفتشاه.pdf
4.9 MB
📕کرمانشاه و نفتشاه
📌این سند گزارشی جامع از استان کرمانشاه در دو بخش اصلی ارائه میدهد:
۱) پیشینه تاریخی-فرهنگی با اشاره به کتیبه بیستون (داریوش بزرگ، سهزبانه)، نقشبرجستههای طاق بستان و کشف آثاری از تمدن ۷۵ هزار ساله در غارهای منطقه؛
۲) فعالیتهای صنعت نفت شامل بهرهبرداری از منطقه نفتشاه از سال ۱۳۰۶، پالایشگاه کرمانشاه با تولید سالانه ۱۵۰ میلیون لیتر فرآورده، خطوط لوله، ناوگان ۳۱۳ دستگاه نفتکش با عملکرد ۲۰ میلیون تن-کیلومتر سالانه، کارخانه حلبسازی با ظرفیت ۸۰۰۰ حلب در روز؛
و برخی خدمات رفاهی-بهداشتی برای جامعه ۵۰۰۰ نفری کارکنان و خانوادههایشان.
کتابخانه مسجد اعظم
@boroujerdilib
📌این سند گزارشی جامع از استان کرمانشاه در دو بخش اصلی ارائه میدهد:
۱) پیشینه تاریخی-فرهنگی با اشاره به کتیبه بیستون (داریوش بزرگ، سهزبانه)، نقشبرجستههای طاق بستان و کشف آثاری از تمدن ۷۵ هزار ساله در غارهای منطقه؛
۲) فعالیتهای صنعت نفت شامل بهرهبرداری از منطقه نفتشاه از سال ۱۳۰۶، پالایشگاه کرمانشاه با تولید سالانه ۱۵۰ میلیون لیتر فرآورده، خطوط لوله، ناوگان ۳۱۳ دستگاه نفتکش با عملکرد ۲۰ میلیون تن-کیلومتر سالانه، کارخانه حلبسازی با ظرفیت ۸۰۰۰ حلب در روز؛
و برخی خدمات رفاهی-بهداشتی برای جامعه ۵۰۰۰ نفری کارکنان و خانوادههایشان.
کتابخانه مسجد اعظم
@boroujerdilib
🔰مدیرگروه علمی کتابخانههای دیجیتال مرکز نور عنوان کرد؛
مقالات نورمگز سهزبانه میشوند
🔸 مدیرگروه علمی کتابخانههای دیجیتال مرکز نور گفت: با سه زبانه شدن مقالات پایگاه نورمگز گامی تازه برای افزایش دسترسی و دیدهشدن تولیدات علمی ایران در سطح بینالمللی برداشته میشود.
🔸️یکی از پروژههایی که در حال اجرا داریم، استفاده از هوش مصنوعی برای ترجمه مقالات به زبانهای دیگر است.
هدف این است که در آینده نزدیک تمام مقالات نورمگز بهصورت سهزبانه ارائه شوند؛ به این معنا که اگر مقالهای به زبان فارسی نوشته شده باشد، ترجمه عربی و انگلیسی آن نیز ارائه شود و اگر مقالهای به زبان عربی باشد، نسخه فارسی و انگلیسی آن نیز در دسترس قرار گیرد.
🔸در کنار ترجمه مقالات فارسی، مجلات عربی جهان اسلام نیز ترجمه میشود تا پژوهشگران داخلی بتوانند از تولیدات علمی این کشورها مطلع شوند.
ibna.ir/x6HBs
@ibna_official
مقالات نورمگز سهزبانه میشوند
🔸 مدیرگروه علمی کتابخانههای دیجیتال مرکز نور گفت: با سه زبانه شدن مقالات پایگاه نورمگز گامی تازه برای افزایش دسترسی و دیدهشدن تولیدات علمی ایران در سطح بینالمللی برداشته میشود.
🔸️یکی از پروژههایی که در حال اجرا داریم، استفاده از هوش مصنوعی برای ترجمه مقالات به زبانهای دیگر است.
هدف این است که در آینده نزدیک تمام مقالات نورمگز بهصورت سهزبانه ارائه شوند؛ به این معنا که اگر مقالهای به زبان فارسی نوشته شده باشد، ترجمه عربی و انگلیسی آن نیز ارائه شود و اگر مقالهای به زبان عربی باشد، نسخه فارسی و انگلیسی آن نیز در دسترس قرار گیرد.
🔸در کنار ترجمه مقالات فارسی، مجلات عربی جهان اسلام نیز ترجمه میشود تا پژوهشگران داخلی بتوانند از تولیدات علمی این کشورها مطلع شوند.
ibna.ir/x6HBs
@ibna_official
کتابخوانی: «شیوهی خوب آموختن»
چگونه بخوانیم و بیاموزیم (+18 راهکار عملی )
🔹️ کتاب «شیوهی خوب آموختن ... » با راهکارهای آموزشی دقیق و هدفمند و تمرینهای جالب و انگیزهبخش خواننده را به سوی آموختن حرفهای سوق می دهد تا متفکری خودهدایتگر، خودمنضبط، خودنظارتگر و خودتصحیحکننده و به عبارتی بهتر یادگیرنده ماهری باشد.
👇👇👇
asriran.com/004xDZ
چگونه بخوانیم و بیاموزیم (+18 راهکار عملی )
🔹️ کتاب «شیوهی خوب آموختن ... » با راهکارهای آموزشی دقیق و هدفمند و تمرینهای جالب و انگیزهبخش خواننده را به سوی آموختن حرفهای سوق می دهد تا متفکری خودهدایتگر، خودمنضبط، خودنظارتگر و خودتصحیحکننده و به عبارتی بهتر یادگیرنده ماهری باشد.
👇👇👇
asriran.com/004xDZ
🤖 ربات کتابدار؛ همکار هوشمند کتابخانههای دانشگاهی آینده
امروزه رباتهای مجهز به هوش مصنوعی بهتدریج در حال ورود به کتابخانههای دانشگاهی هستند و نقش دستیار هوشمند کتابداران را ایفا میکنند. یکی از نمونههای شاخص، RUBO در کتابخانههای دانشگاه استونی بروک است که برای ارتقای خدمات اطلاعرسانی و پشتیبانی از کاربران توسعه یافته است. این ربات میتواند به پرسشهای متداول پاسخ دهد، کاربران را به بخشهای مختلف کتابخانه راهنمایی کند و اطلاعات مربوط به خدمات، منابع و فضاهای مطالعه را ارائه دهد.
همچنین با بهرهگیری از هوش مصنوعی و پردازش زبان طبیعی، امکان تعامل گفتاری طبیعی با کاربران را فراهم میکند. استفاده از چنین رباتهایی موجب کاهش زمان انتظار کاربران، افزایش دسترسی به خدمات و تمرکز بیشتر کتابداران بر فعالیتهای تخصصی مانند آموزش سواد اطلاعاتی و پشتیبانی پژوهشی میشود.
رباتهای کتابدار علاوه بر پاسخگویی، میتوانند در معرفی رویدادهای علمی، آموزش استفاده از پایگاههای اطلاعاتی و راهنمایی اولیه پژوهشگران نیز نقش مؤثری ایفا کنند.
این فناوری نشان میدهد که آینده کتابخانههای دانشگاهی بر پایه همکاری انسان و هوش مصنوعی شکل خواهد گرفت؛ جایی که رباتها جایگزین کتابداران نمیشوند، بلکه کیفیت و سرعت ارائه خدمات را ارتقا میدهند.
Stony Brook University Libraries. (2026, April 22). Get Ready to Meet RUBO: A Next-Generation Embodied AI Robot for Library and Campus Support. https://library.stonybrook.edu/2026/04/22/get-ready-to-meet-rubo-a-next-generation-embodied-ai-robot-for-library-and-campus-support/
https://t.me/UT_Central_Library
امروزه رباتهای مجهز به هوش مصنوعی بهتدریج در حال ورود به کتابخانههای دانشگاهی هستند و نقش دستیار هوشمند کتابداران را ایفا میکنند. یکی از نمونههای شاخص، RUBO در کتابخانههای دانشگاه استونی بروک است که برای ارتقای خدمات اطلاعرسانی و پشتیبانی از کاربران توسعه یافته است. این ربات میتواند به پرسشهای متداول پاسخ دهد، کاربران را به بخشهای مختلف کتابخانه راهنمایی کند و اطلاعات مربوط به خدمات، منابع و فضاهای مطالعه را ارائه دهد.
همچنین با بهرهگیری از هوش مصنوعی و پردازش زبان طبیعی، امکان تعامل گفتاری طبیعی با کاربران را فراهم میکند. استفاده از چنین رباتهایی موجب کاهش زمان انتظار کاربران، افزایش دسترسی به خدمات و تمرکز بیشتر کتابداران بر فعالیتهای تخصصی مانند آموزش سواد اطلاعاتی و پشتیبانی پژوهشی میشود.
رباتهای کتابدار علاوه بر پاسخگویی، میتوانند در معرفی رویدادهای علمی، آموزش استفاده از پایگاههای اطلاعاتی و راهنمایی اولیه پژوهشگران نیز نقش مؤثری ایفا کنند.
این فناوری نشان میدهد که آینده کتابخانههای دانشگاهی بر پایه همکاری انسان و هوش مصنوعی شکل خواهد گرفت؛ جایی که رباتها جایگزین کتابداران نمیشوند، بلکه کیفیت و سرعت ارائه خدمات را ارتقا میدهند.
Stony Brook University Libraries. (2026, April 22). Get Ready to Meet RUBO: A Next-Generation Embodied AI Robot for Library and Campus Support. https://library.stonybrook.edu/2026/04/22/get-ready-to-meet-rubo-a-next-generation-embodied-ai-robot-for-library-and-campus-support/
https://t.me/UT_Central_Library
Stony Brook University Libraries
Get Ready to Meet Rubo: A Next-Generation Embodied AI Robot for Library and Campus Support - Stony Brook University Libraries
Stony Brook University Libraries, in collaboration with colleagues from Computer Science, Mechanical Engineering, and Technology and Society, have been awarded $298,000 through the President’s Fast Impact Fund, with support from the Provost’s Office, to develop…
🤖 نمونههای ربات هوش مصنوعی؛ راهنمای کتابخانه و کتابدار هوشمند نسل جدید
کتابخانههای دانشگاهی در حال آزمایش رباتهای مجهز به هوش مصنوعی هستند. پروژه Rubo در کتابخانههای دانشگاه استونی بروک نمونهای از این رویکرد است.
https://t.me/UT_Central_Library
کتابخانههای دانشگاهی در حال آزمایش رباتهای مجهز به هوش مصنوعی هستند. پروژه Rubo در کتابخانههای دانشگاه استونی بروک نمونهای از این رویکرد است.
https://t.me/UT_Central_Library