کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران

‍ #تقویم_فرهنگی امروز، ۲۷ اسفند ۱۳۹۶

۱۹۹ سال پیش در چنین روزی در سال ۱۱۹۷، حاج محمدحسین مروی ـ بنیانگذار مدرسه‌ی مروی ـ درگذشت.
حاج محمدحسین خان پسر بیرام علی خان و از تیره‌ی عزالدین‌لو شاخه‌ی اشاقه‌باش ایل قاجار بود. در اوائل سلطنت فتحعلی شاه، ازبک‌ها به مرو حمله کردند و محمدحسین خان که حاکم مرو بود و اجدادش از زمان شاه تهماسب صفوی حکومت آن حدود را داشتند، از آنان شکست خورد و در سال ۱۱۷۸ به کابل فرار کرد و از آن جا به قندهار و از قندهار به سیستان و در نهایت به تهران آمد. در تهران فتحعلی شاه به دیدارش رفت، او را احترام گذاشت و عزیزش داشت. حتی بعد از کشتن حاج ابراهیم کلانتر صدر اعظم خود، به خان مروی پیشنهاد صدارت داد، اما محمدحسین خان از قبول صدر اعظمی خودداری کرد و تا پایان عمر با عزت و احترام بسیار در دربار شاه قجر زیست.
خان مروی هرگز نتوانست بار دیگر به حکومت مرو باز گردد. وی در طول اقامت خود در تهران ثروت فراوانی اندوخت و تمول بسیار یافت. او در غربی‌ترین نقطه‌ی محله‌ی عودلاجان داخل حصار صفوی شهر تهران، خانه و باغ وسیعی برای خود تدارک دید. آن باغ و خانه در کوچه‌ی مقابل عمارت شمس‌العماره که امروز به «کوچه‌ی مروی» شهرت دارد، قرار داشت. محمدحسین خان از سوی فتحعلی شاه ملقب به فخرالدوله شد. خان مروی در زمان حیات خود، در زمینی در شمال کوچه‌ی مروی در سال ۱۲۳۱ هجری (۱۱۹۴/۹۵خورشیدی)، مسجد و بنا بر رسم معمول آن روزگار، مدرسه‌ی علوم دینی در مجاورت آن بنا کرد. او بعدها باغی را که در جنوب آن مسجد و ضلع جنوبی کوچه‌ی مروی داشت، وقف مسجد و مدرسه‌ی دینی‌اش نمود و در پایان عمر تمام اموال و املاک مزروعی را که مشتمل بر چند پارچه آبادی و نیز چندین خانه، دکان و غیره بود، به همین منظور وقف مسجد و مدرسه کرد. این مدرسه و مسجد به «خان مروی» یا «مروی» شهرت یافت، هر چند در برخی از اسناد این ابنیه را با اشاره به لقب او، «فخرالدوله» و «فخریه» نیز نوشته‌اند. در تهران قدیم، کوچه‌ی مروی اهمیت فروانی داشت و از نقاط آباد و مشهور شهر به شمار می‌رفت. افزون بر مسجد مروی، وجود مسجد حکیم نیز در این کوچه بر اهمیت بیشتر آن افزوده بود. ابتدای کوچه‌ی مروی جنب حصار ارگ بازارچه‌ی کنار خندق (بازارچه‌ی شتر گلو)، از دیگر عوامل شهرت و اهمیت این کوچه بود.
در دوره‌ی ناصرالدین شاه با ساخته شدن عمارت شمس‌العماره مقابل این کوچه و احداث خیابان ناصریه (ناصر خسرو )، میدانی مقابل سردر شرقی ارگ سلطنتی ابتدای کوچه‌ی مروی پدید آمد که به میدان شمس‌العماره مشهور شد.
ساخته شدن این بناها، بیش از پیش سبب گردید تا کوچه مروی و آن محدوده در مرکز توجه پایتخت‌نشینان قرار گیرد، به‌ویژه این‌که بازارچه‌ی مروی توانسته بود تهرانی‌ها را به فضای خود جلب کند. بازارچه و گذر مروی در آن زمان از نامدار ترین بازارهای دارالخلافه‌ی ناصری به شمار می‌رفت. آب مازاد قنات ارگ نیز در این نقطه به شیوه‌ی کهن ایرانی در انتقال آب به طریق شتر گلو در ضلع شرقی خیابان ناصریه ابتدای کوچه‌ی مروی می جوشید، و از زمین بالا می‌آمد که یکی از آب منگل‌های تهران را تشکیل می داد و این باز هم به جذابیت این محله افزوده بود. این وضعیت ادامه داشت، تا اینکه در دوران رضا شاه در اراضی وقفی باغ مروی دبستان و دبیرستانی برای تحصیل دانش‌آموزان با شیوه‌ی نوین احداث شد. ‌
محمدحسین خان مروی در سال ۲۷ اسفند ۱۱۹۷ شمع وجودش خاموش گشت.
مدرسه‌ی خان مروی که در شمار نخستین دارالعلم‌های قرن ۱۳ هجری و مراکز معارف اسلامی بود، شامل جلو خان، سردر، دالان، صحن وسیع و مسجد با شبستان، ایوان مقرنس‌کاری و آب انبار و غیره است. جالب است بدانیم نوروز خان که خود بانی سقاخانه‌ی نوروز خان و ابنیه‌ی خیریه در اول خیابان پامنار بود، برادر محمدحسین خان مروی است.

گردآوری و تنظیم: #آرش_امجدی

@UT_Central_Library

attach 📎

2.76K viewsعلیرضا اباذری, 09:16