The Persian Qurʾāns of Transoxiana.pdf
31.2 MB
قرآنهای مترجَم فارسی از ماوراء النهر تا سدۀ هشتم هجری
ترجمههای کهن قرآن به زبان فارسی منبعی بسیار غنی و مهم از گنجینۀ واژگان و دستور زبان فارسی به شمار میآیند. به سبب تعلق این ترجمههای فارسی به مناطق مختلف ایران قدیم، تفاوتهایی چند در زبان فارسی این آثار پدید آمده است. قدیمترین ترجمۀ فارسی قرآن با عنوان «ترجمۀ تفسیر طبری» بیش از یکهزار و صد سال پیش در ماوراء النهر تدوین یافته، و تا قرنها پس از آن، ترجمههای ماوراء النهری از قرآن با گونهای خاص از واژگان و دستور زبان فارسی در این منطقه ادامه یافته است. مقالۀ حاضر ضمن مروری بر مهمترین ویژگیهای شکلی و زبانی این دسته قرآنهای ماوراء النهری، به معرفی مهمترین نسخههای خطی از قرآنهای مترجَم فارسی در منطقۀ ماوراء النهر طی سدههای ششم تا هشتم هجری میپردازد.
انتشار یافته در مجلۀ آینه پژوهش، سال 36، ش 5و6، پیاپی 215و216 آذر-اسفند 1404، ص 141-195.
ترجمههای کهن قرآن به زبان فارسی منبعی بسیار غنی و مهم از گنجینۀ واژگان و دستور زبان فارسی به شمار میآیند. به سبب تعلق این ترجمههای فارسی به مناطق مختلف ایران قدیم، تفاوتهایی چند در زبان فارسی این آثار پدید آمده است. قدیمترین ترجمۀ فارسی قرآن با عنوان «ترجمۀ تفسیر طبری» بیش از یکهزار و صد سال پیش در ماوراء النهر تدوین یافته، و تا قرنها پس از آن، ترجمههای ماوراء النهری از قرآن با گونهای خاص از واژگان و دستور زبان فارسی در این منطقه ادامه یافته است. مقالۀ حاضر ضمن مروری بر مهمترین ویژگیهای شکلی و زبانی این دسته قرآنهای ماوراء النهری، به معرفی مهمترین نسخههای خطی از قرآنهای مترجَم فارسی در منطقۀ ماوراء النهر طی سدههای ششم تا هشتم هجری میپردازد.
انتشار یافته در مجلۀ آینه پژوهش، سال 36، ش 5و6، پیاپی 215و216 آذر-اسفند 1404، ص 141-195.
💎 وقایعنامۀ مارونی ۷۱۳ میلادی (the Maronite Chronicle of 713)؛ کشف منبعی جدید دربارۀ اسلام آغازین
در سال ۲۰۲۴ متنی ناشناخته در مجموعۀ نسخههای خطی صومعۀ سنت کاترین در شبهجزیرهٔ سینا شناسایی شد که با نام وقایعنامۀ مارونی ۷۱۳ شناخته میشود. هرچند نسخۀ موجود در واقع ترجمهای عربی از یک متن گمشدۀ سریانی و متعلق به قرن ۵-۶ هجری است، اما اصل سریانی آن به حدود سال ۷۱۲–۷۱۳ میلادی / ۹۳-۹۴ هجری قمری بازمیگردد و از کهنترین گزارشهای غیراسلامی دربارۀ سدۀ نخست هجری به شمار میرود. این سالشمار در واقع متضمن یکی از متقدمترین اشارهها در منابع غیراسلامی به فتوحات اولیۀ، اختلافات داخلی مسلمانان و البته، مسئلۀ جمع و تدوین قرآن در زمان خلیفۀ سوم است.
🔵مطالعهٔ نسخۀ خطی وقایعنامه
(شروع بخش وقایعنامه: f.85v — شروع بخش مرتبط با تاریخ اسلام: f.148r — تا f.155v)
⬇️بخش مرتبط با تاریخ صدر اسلام از وقایعنامۀ مارونی ۷۱۳
🔵آغاز فتوحات
بر اساس این وقایعنامۀ، پس از درگذشت پیامبر اسلام، ابوبکر رهبری را برعهده گرفت و سپاه مسلمانان را به جبهۀ مصر، شام و فلسطین، ایران و شرق جزیرةالعرب گسیل کرد؛ گزارشی که با منابع شرقی دیگر مانند آثار تئوفانس اعترافشنو (نیمۀ دوم سدۀ هشتم) و میخائیل سریانی (سدۀ دوازدهم) همخوانی دارد. این وقایعنامۀ همچنین به نبردهای جنوب فلسطین در سال ۱۲ ه.ق (از جمله نبرد داثن) اشاره میکند و چارچوب زمانی دقیقی از حوادث سالهای ۱۱-۱۲ ه.ق ارائه میدهد. نیز، در بخشهایی از این وقایعنامه به خشونت اعراب، اسیرگیری در فتوحات ایران، بیتالمقدس و قلمرو بیزانس، و گرفتن جزیه از ایرانیان پرداخته شده است.
🔵 پیامبر اسلام و تدوین قرآن
این وقایعنامۀ اشاره میکند که محمد ده سال رهبری اعراب را برعهده داشت و کتاب خود را برای آنان نسخهبرداری کرد؛ همچنانکه تصریح میکند عثمانبنعفان -که از کاتبان پیامبر معرفی شده- کتاب را برای اعراب گردآوری و تدوین کرد و دستور داد تنها همین نسخۀ رسمی مبنا قرار گرفته و دیگر نسخهها سوزانده شود. جنبهای از اهمیت این سالشمار در همین نکته نهفته است: در اینجا برای نخستینبار، گزارش سنتی از جمع و تدوین قرآن در زمان خلیفۀ سوم توسط یک منبع غیراسلامی گواهی میشود (تصویر دوم و سوم):
مسئلۀ جالبتوجه دیگر اشارۀ متن به این نکته است که اعراب غربی جملگی مطیع عثمان بودند، در حالی که گروهی از اعراب شرقی با او مخالفت میکردهاند. نیز، این وقایعنامه از «الحروریین» («خوارج» در منابع اسلامی) در مقام گروهی که همواره با عثمان مخالف بودهاند یاد میکند. در ادامه، این متن به درگیری میان اعراب غربی بهرهبری معاویه و اعراب شرقی بهرهبری علیبنأبیطالب بر سر ماجرای قتل عثمان اشاره کرده و وقوع جنگ صفین را گزارش میکند. با اینحال، بخش مربوط به شرح جنگ صفین در نسخۀ موجود از بین رفته است.
🔵دوران معاویه و پس از آن
این متن سپس به جنگهای معاویه با بیزانسیان میپردازد و پس از اشارهای مختصر به کسانی چون یزید و مروان، گزارشی از تثبیت قدرت عبدالملکبنمروان و تحولات سیاسی دوران او ارائه میکند.
⬇️ متن عربی وقایعنامه و تصحیح برخی از خطاهای آن
🔵 اطلاعات بیشتر درباره این نسخه و ماجرای کشف آن در مقالۀ آدریان سی. پیرتئا و اینجا و اینجا
(معرفی به کوشش: محمدحسین شیرعلی)
🔵 @inekas
💎 وقایعنامۀ مارونی ۷۱۳ میلادی (the Maronite Chronicle of 713)؛ کشف منبعی جدید دربارۀ اسلام آغازین
در سال ۲۰۲۴ متنی ناشناخته در مجموعۀ نسخههای خطی صومعۀ سنت کاترین در شبهجزیرهٔ سینا شناسایی شد که با نام وقایعنامۀ مارونی ۷۱۳ شناخته میشود. هرچند نسخۀ موجود در واقع ترجمهای عربی از یک متن گمشدۀ سریانی و متعلق به قرن ۵-۶ هجری است، اما اصل سریانی آن به حدود سال ۷۱۲–۷۱۳ میلادی / ۹۳-۹۴ هجری قمری بازمیگردد و از کهنترین گزارشهای غیراسلامی دربارۀ سدۀ نخست هجری به شمار میرود. این سالشمار در واقع متضمن یکی از متقدمترین اشارهها در منابع غیراسلامی به فتوحات اولیۀ، اختلافات داخلی مسلمانان و البته، مسئلۀ جمع و تدوین قرآن در زمان خلیفۀ سوم است.
🔵مطالعهٔ نسخۀ خطی وقایعنامه
(شروع بخش وقایعنامه: f.85v — شروع بخش مرتبط با تاریخ اسلام: f.148r — تا f.155v)
⬇️بخش مرتبط با تاریخ صدر اسلام از وقایعنامۀ مارونی ۷۱۳
🔵آغاز فتوحات
بر اساس این وقایعنامۀ، پس از درگذشت پیامبر اسلام، ابوبکر رهبری را برعهده گرفت و سپاه مسلمانان را به جبهۀ مصر، شام و فلسطین، ایران و شرق جزیرةالعرب گسیل کرد؛ گزارشی که با منابع شرقی دیگر مانند آثار تئوفانس اعترافشنو (نیمۀ دوم سدۀ هشتم) و میخائیل سریانی (سدۀ دوازدهم) همخوانی دارد. این وقایعنامۀ همچنین به نبردهای جنوب فلسطین در سال ۱۲ ه.ق (از جمله نبرد داثن) اشاره میکند و چارچوب زمانی دقیقی از حوادث سالهای ۱۱-۱۲ ه.ق ارائه میدهد. نیز، در بخشهایی از این وقایعنامه به خشونت اعراب، اسیرگیری در فتوحات ایران، بیتالمقدس و قلمرو بیزانس، و گرفتن جزیه از ایرانیان پرداخته شده است.
🔵 پیامبر اسلام و تدوین قرآن
این وقایعنامۀ اشاره میکند که محمد ده سال رهبری اعراب را برعهده داشت و کتاب خود را برای آنان نسخهبرداری کرد؛ همچنانکه تصریح میکند عثمانبنعفان -که از کاتبان پیامبر معرفی شده- کتاب را برای اعراب گردآوری و تدوین کرد و دستور داد تنها همین نسخۀ رسمی مبنا قرار گرفته و دیگر نسخهها سوزانده شود. جنبهای از اهمیت این سالشمار در همین نکته نهفته است: در اینجا برای نخستینبار، گزارش سنتی از جمع و تدوین قرآن در زمان خلیفۀ سوم توسط یک منبع غیراسلامی گواهی میشود (تصویر دوم و سوم):
"... ومحمد... نسخ لهم کتابه القرآن [....] وکانوا یقولون عن عثمن هذا أنه ممن کتب محمد ریاستهم وبایعهم، وجمع وکتب لهم کتاباً وأرسله إلی جمیع عساکره، ووصّاهم أن یتمسلوا به فقط، وأن یحرقوا کلما في أیدیهم غیره."
مسئلۀ جالبتوجه دیگر اشارۀ متن به این نکته است که اعراب غربی جملگی مطیع عثمان بودند، در حالی که گروهی از اعراب شرقی با او مخالفت میکردهاند. نیز، این وقایعنامه از «الحروریین» («خوارج» در منابع اسلامی) در مقام گروهی که همواره با عثمان مخالف بودهاند یاد میکند. در ادامه، این متن به درگیری میان اعراب غربی بهرهبری معاویه و اعراب شرقی بهرهبری علیبنأبیطالب بر سر ماجرای قتل عثمان اشاره کرده و وقوع جنگ صفین را گزارش میکند. با اینحال، بخش مربوط به شرح جنگ صفین در نسخۀ موجود از بین رفته است.
🔵دوران معاویه و پس از آن
این متن سپس به جنگهای معاویه با بیزانسیان میپردازد و پس از اشارهای مختصر به کسانی چون یزید و مروان، گزارشی از تثبیت قدرت عبدالملکبنمروان و تحولات سیاسی دوران او ارائه میکند.
⬇️ متن عربی وقایعنامه و تصحیح برخی از خطاهای آن
🔵 اطلاعات بیشتر درباره این نسخه و ماجرای کشف آن در مقالۀ آدریان سی. پیرتئا و اینجا و اینجا
(معرفی به کوشش: محمدحسین شیرعلی)
🔵 @inekas
Inekas_Maronite Chronicle of 713_Excerpt.pdf
5.1 MB
⭐️ نسخۀ خطی وقایعنامۀ مارونی ۷۱۳ میلادی - بخش مرتبط با تاریخ صدر اسلام
(برگرفته از منبع آنلاین با دسترسی آزاد - برگههای: f.148r — تا f.155v)
در سال ۲۰۲۴ متنی ناشناخته در مجموعۀ نسخههای خطی صومعۀ سنت کاترین در شبهجزیرهٔ سینا شناسایی شد که با نام وقایعنامۀ مارونی ۷۱۳ شناخته میشود. هرچند نسخۀ موجود در واقع ترجمهای عربی از یک متن گمشدۀ سریانی و متعلق به قرن ۵-۶ هجری است، اما اصل سریانی آن به حدود سال ۷۱۲–۷۱۳ میلادی / ۹۳-۹۴ هجری قمری بازمیگردد و از کهنترین گزارشهای غیراسلامی دربارۀ سدۀ نخست هجری به شمار میرود.
⭐️ مرور گزارش رویدادنامه مارونی ۷۱۳ از وقایع صدر اسلام
(آمادهسازی به کوشش: محمدحسین شیرعلی)
@inekas
(برگرفته از منبع آنلاین با دسترسی آزاد - برگههای: f.148r — تا f.155v)
در سال ۲۰۲۴ متنی ناشناخته در مجموعۀ نسخههای خطی صومعۀ سنت کاترین در شبهجزیرهٔ سینا شناسایی شد که با نام وقایعنامۀ مارونی ۷۱۳ شناخته میشود. هرچند نسخۀ موجود در واقع ترجمهای عربی از یک متن گمشدۀ سریانی و متعلق به قرن ۵-۶ هجری است، اما اصل سریانی آن به حدود سال ۷۱۲–۷۱۳ میلادی / ۹۳-۹۴ هجری قمری بازمیگردد و از کهنترین گزارشهای غیراسلامی دربارۀ سدۀ نخست هجری به شمار میرود.
⭐️ مرور گزارش رویدادنامه مارونی ۷۱۳ از وقایع صدر اسلام
(آمادهسازی به کوشش: محمدحسین شیرعلی)
@inekas
جغرافیای_مفصل_کاشان_پایان_نامه_سال_1314_1315_خورشیدی.PDF
869.2 KB
پایان نامه «جغرافیای مفصل کاشان» در 41 صفحه، از آقای جلایی فر، سال 1314 ـ 1315 خورشیدی
@UT_Central_Library
@UT_Central_Library
🔶️ برگزیده جایزه کتاب سال از خانواده بزرگ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران
کتاب «فهرست منابع غیرکتابی کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران همراه با نمایۀ تحلیلی» تألیف خانم مریم امینی، شایسته تقدیر چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال شد.
در این مصاحبه بخوانید که چگونه تلاشهای شبانهروزی در دوران کرونا و غبارزدایی از اسناد قدیمی، منجر به تدوین یک اثر ۴۹۰ صفحهای و گنجینهای برای محققان شد.
📎 برای مشاهده گفتگو در تارنمای رسمی دانشکده، اینجا کلیک فرمایید.
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران
@literaturefaculty
کتاب «فهرست منابع غیرکتابی کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران همراه با نمایۀ تحلیلی» تألیف خانم مریم امینی، شایسته تقدیر چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال شد.
در این مصاحبه بخوانید که چگونه تلاشهای شبانهروزی در دوران کرونا و غبارزدایی از اسناد قدیمی، منجر به تدوین یک اثر ۴۹۰ صفحهای و گنجینهای برای محققان شد.
📎 برای مشاهده گفتگو در تارنمای رسمی دانشکده، اینجا کلیک فرمایید.
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران
@literaturefaculty
بهرهبرداری از مجموعههای دیجیتال با کمک هوش مصنوعی آکادمیک (Academic AI)
در وبلاگ Ex Libris Group یک تحلیل آموزشی منتشر شده که نشان میدهد چگونه هوش مصنوعی آکادمیک (Academic AI) میتواند قدرت و ارزش مجموعههای دیجیتال تخصصی در کتابخانههای دانشگاهی را بهطور چشمگیر افزایش دهد. این محتوا بیان میکند که چگونه کتابداران و پژوهشگران میتوانند از Academic AI برای کشف، مدیریت و بهرهبرداری بهتر از این منابع استفاده کنند.
مجموعههای دیجیتال تخصصی شامل آرشیوهای تاریخی، دستنوشتهها، مجموعههای چاپقدیمی و دادههای منحصر بهفرد هستند که اغلب برای پژوهشهای میانرشتهای و عمیق ارزش دارند، اما دستیابی و تحلیل آنها پیچیده و زمانبر است. Academic AI میتواند متنهای OCR را با دقت بیشتر استخراج و معنابخشی کند و ساختار دادهای از اسناد پیچیده بسازد که این کار برای منابع تاریخی و غیرساختیافته بسیار مفید است.
فرایند استخراج معنای پنهان و الگوهای پنهان در اسناد دیجیتال باعث میشود پژوهشگران بتوانند ارتباطات تاریخی، فرهنگی و علمی را که پیشتر قابلمشاهده نبودهاند، کشف کنند.
هوش مصنوعی همچنین میتواند جستوجوی موضوعی، تطبیق معنا و نمایش نتایج مرتبط را بهبود بخشد، که تجربه کاربری را در مواجهه با مجموعههای دیجیتال برای دانشجویان و پژوهشگران سادهتر و مفهومیتر کند.
از نظر آموزشی، این ابزارها میتوانند آموزشهای تخصصی درباره چگونگی خواندن، تفسیر و تحلیل دادههای پیچیده دیجیتال را تسهیل کنند و به کاربران کمک کنند مهارتهای جدید در تحلیل اطلاعات تاریخی و فرهنگی توسعه دهند.
کتابداران میتوانند متادیتای هوشمند، برچسبهای موضوعی و نمایههای معنایی را با کمک AI برای مجموعههای دیجیتال ایجاد کنند که این کار باعث تسهیل واکاوی علمی و کشف مستندات پنهان میشود.
این گزارش تأکید میکند که Academic AI نهتنها ابزار جستوجو، بلکه ابزار بینش و تحلیل داده است که میتواند پیوندهای بین اسناد، مفاهیم و زمینهها را آشکار کند و به پژوهشهای نوآورانه کمک نماید.
در نهایت، بهرهگیری از Academic AI میتواند به افزایش دسترسی، تقویت ارزش پژوهشی و بهبود تجربه کاربران در مواجهه با مجموعههای دیجیتال تخصصی منجر شود و به این ترتیب نقش کتابخانههای دانشگاهی را در عصر دیجیتال تقویت کند.
منبع: Ex Libris Group، منتشر شده ۴ فوریه ۲۰۲۶
https://exlibrisgroup.com/blog/unlock-the-power-of-digital-special-collections-with-academic-ai/?utm_source=linkedin&utm_medium=social&utm_campaign=https%3A%2F%2Fdiscover.clarivate.com%2Flibow_whitepaper&utm_content=libow_whitepaper_bvb_kentucky_sacramentocitycollege_leadgen_ag_als_global_2026&campaignname=LibOW_Whitepaper_BVB_Kentucky_SacramentoCityCollege_LeadGen_AG_ALS_Global_2026
گزارشگر: فرزانه قنادینژاد
كارمند كتابخانه مركزی دانشگاه تهران
@UT_Central_Library
در وبلاگ Ex Libris Group یک تحلیل آموزشی منتشر شده که نشان میدهد چگونه هوش مصنوعی آکادمیک (Academic AI) میتواند قدرت و ارزش مجموعههای دیجیتال تخصصی در کتابخانههای دانشگاهی را بهطور چشمگیر افزایش دهد. این محتوا بیان میکند که چگونه کتابداران و پژوهشگران میتوانند از Academic AI برای کشف، مدیریت و بهرهبرداری بهتر از این منابع استفاده کنند.
مجموعههای دیجیتال تخصصی شامل آرشیوهای تاریخی، دستنوشتهها، مجموعههای چاپقدیمی و دادههای منحصر بهفرد هستند که اغلب برای پژوهشهای میانرشتهای و عمیق ارزش دارند، اما دستیابی و تحلیل آنها پیچیده و زمانبر است. Academic AI میتواند متنهای OCR را با دقت بیشتر استخراج و معنابخشی کند و ساختار دادهای از اسناد پیچیده بسازد که این کار برای منابع تاریخی و غیرساختیافته بسیار مفید است.
فرایند استخراج معنای پنهان و الگوهای پنهان در اسناد دیجیتال باعث میشود پژوهشگران بتوانند ارتباطات تاریخی، فرهنگی و علمی را که پیشتر قابلمشاهده نبودهاند، کشف کنند.
هوش مصنوعی همچنین میتواند جستوجوی موضوعی، تطبیق معنا و نمایش نتایج مرتبط را بهبود بخشد، که تجربه کاربری را در مواجهه با مجموعههای دیجیتال برای دانشجویان و پژوهشگران سادهتر و مفهومیتر کند.
از نظر آموزشی، این ابزارها میتوانند آموزشهای تخصصی درباره چگونگی خواندن، تفسیر و تحلیل دادههای پیچیده دیجیتال را تسهیل کنند و به کاربران کمک کنند مهارتهای جدید در تحلیل اطلاعات تاریخی و فرهنگی توسعه دهند.
کتابداران میتوانند متادیتای هوشمند، برچسبهای موضوعی و نمایههای معنایی را با کمک AI برای مجموعههای دیجیتال ایجاد کنند که این کار باعث تسهیل واکاوی علمی و کشف مستندات پنهان میشود.
این گزارش تأکید میکند که Academic AI نهتنها ابزار جستوجو، بلکه ابزار بینش و تحلیل داده است که میتواند پیوندهای بین اسناد، مفاهیم و زمینهها را آشکار کند و به پژوهشهای نوآورانه کمک نماید.
در نهایت، بهرهگیری از Academic AI میتواند به افزایش دسترسی، تقویت ارزش پژوهشی و بهبود تجربه کاربران در مواجهه با مجموعههای دیجیتال تخصصی منجر شود و به این ترتیب نقش کتابخانههای دانشگاهی را در عصر دیجیتال تقویت کند.
منبع: Ex Libris Group، منتشر شده ۴ فوریه ۲۰۲۶
https://exlibrisgroup.com/blog/unlock-the-power-of-digital-special-collections-with-academic-ai/?utm_source=linkedin&utm_medium=social&utm_campaign=https%3A%2F%2Fdiscover.clarivate.com%2Flibow_whitepaper&utm_content=libow_whitepaper_bvb_kentucky_sacramentocitycollege_leadgen_ag_als_global_2026&campaignname=LibOW_Whitepaper_BVB_Kentucky_SacramentoCityCollege_LeadGen_AG_ALS_Global_2026
گزارشگر: فرزانه قنادینژاد
كارمند كتابخانه مركزی دانشگاه تهران
@UT_Central_Library
ExLibris - Library software and management systems
Academic AI-Driven Innovation in Digital Special Collections
As digital collections expand, forward-thinking librarians are leveraging the power of academic AI-driven innovation to enhance their libraries.
مطالعه اجمالی عمران بخش خاش. 1348.pdf
1.9 MB
موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1348ش
@UT_Central_Library
@UT_Central_Library