🔰افزایش بساط کتاب‌فروشی کنار خیابان؛
گزارشی از وضعیت کتابفروشی‌ها در سوریه جدید

🔸کتابفروشی‌های دمشق این روزها، آینه‌ای از دگرگونی ذائقه خوانندگان و اولویت‌یافتن ممنوعه‌های دیروز به جای عاشقانه‌های نزار قبانی‌ هستند.

🔸کاوش در مزاج کتاب‌دوستان در دمشق، ماجرایی است پر از غافلگیری. صحنه‌ای که امروز در خیابان «الحلبونی» پیش چشم می‌آید، با گذشته متفاوت است. منطقه‌ای که زمانی به کتاب‌های دست‌دوم، چاپ‌های افست و نسخه‌های غیرقانونی آثار نویسندگانی مانند پائولو کوئیلو، بورخس و ایزابل آلنده شهرت داشت، اکنون جای خود را به بساط جوراب، شلوار جین و اجناس کهنه داده است.

🔸در این میان، جای خالی چهره‌هایی آشنا حس می‌شود؛ مثل «ابو ایاد»، فروشنده فلسطینی‌ای که کنار دیوار جنوبی بنای تاریخی «التکیه» دیوان‌های محمود درویش و سمیح القاسم می‌فروخت. یا بساط‌داری که زیر پل ویکتوریا رمان‌های جهانی را عرضه می‌کرد و حالا به نظر می‌رسد جای خود را به فروشنده شیرینی سنتی و دخانیات قاچاق داده است.

🔸اتفاقاتی که در اتحادیه‌های نویسندگان، روزنامه‌نگاران و هنرمندان تجسمی سوریه رخ داد نیز نگرانی‌های فرهنگی را تشدید کرده است. انتصاب مستقیم مسئولان این اتحادیه‌ها، بدون برگزاری انتخابات، آن‌ها را موقتاً از حق انتخاب رهبری محروم کرده است. بسیاری از فعالان فرهنگی این اقدامات را نشانه‌ای از تغییر مزاج رسمی نسبت به نوشتن و خواندن می‌دانند. خلیل صویلح، رمان‌نویس سوری، در نقد این وضعیت نوشته است: «بیم آن می‌رود که به بهانه ساختن صحنه‌ای نو، زیرساخت فرهنگی سوریه را ویران کنند؛ صحنه‌ای که شباهتی با پیشینه فرهنگی این سرزمین ندارد.»

ibna.ir/x6z9h

@ibna_official

‍ 🔷 آیا استفاده از ChatGPT مغز را تنبل می‌کند؟ مطالعه جدید پاسخ می‌دهد

محققان می‌گویند نباید عجولانه در‌باره تأثیرات هوش مصنوعی نتیجه‌گیری کنیم.
طبق پژوهش جدید، مغز افراد هنگام نوشتن یک مقاله با کمک ChatGPT، فعالیت و درگیری کمتری نسبت به زمانی که بدون ابزارهای آنلاین می‌نویسند، از خود نشان می‌دهد. یافته‌های این پژوهش زنگ خطری برای «تنبلی شناختی» ناشی از هوش مصنوعی تلقی شده، اما محققان می‌گویند نباید عجولانه در‌باره تأثیرات هوش مصنوعی نتیجه‌گیری کنیم.

هوش مصنوعی به بخشی از زندگی روزمره ما تبدیل شده و حالا یک سؤال کلیدی ذهن بسیاری را به خود مشغول کرده است: آیا اتکای بیش‌ازحد به این ابزارها، ما را از نظر ذهنی ضعیف‌تر می‌کند؟ براساس گزارش نیچر، تیمی از محققان آزمایشگاه رسانه ام‌آی‌تی (MIT Media Lab) با انجام یک آزمایش نگاهی به این مسئله انداخته‌اند.

تأثیر ChatGPT بر مغز
طبق پیش‌نویس مقاله محققان، ۶۰ دانشجو به سه گروه تقسیم شدند تا یک مقاله کوتاه بنویسند؛ گروه ChatGPT فقط از این چت‌بات برای تحقیق و نوشتن استفاده کردند. گروه گوگل فقط به موتور جستجوی گوگل (بدون پاسخ‌های هوش مصنوعی) محدود بودند. گروه بدون ابزار هیچ دسترسی به اینترنت نداشتند.
محققان با استفاده از کلاه‌های الکتروانسفالوگرافی (EEG)، فعالیت و اتصال بین نواحی مختلف مغز را در حین انجام این کار ثبت کردند. نتایج اصلی به شرح زیر بود:
بیشترین فعالیت مغزی در گروهی مشاهده شد که بدون هیچ ابزاری می‌نوشتند. اتصال بین بخش‌های مختلف مغز آنها، به ویژه بین نواحی پشتی و ناحیه تصمیم‌گیری در جلوی مغز، بسیار قوی‌تر بود.

در گروه گوگل فعالیت در نواحی مرتبط با پردازش بصری و حافظه بیشتر بود.

نکته جالب و نگران‌کننده زمانی آشکار شد که برخی از شرکت‌کنندگان گروه ChatGPT، در مرحله بعد مجبور شدند بدون هیچ ابزاری بنویسند. مغز این افراد، اگرچه فعالیت خود را افزایش داد، اما هرگز به سطح فعالیت مغزی افرادی که از ابتدا بدون ابزار کار کرده بودند، نرسید. «آدام گرین» (Adam Green)، عصب‌شناس از دانشگاه جورج‌تاون، می‌گوید: «استفاده بیش‌ازحد از هوش مصنوعی، به ویژه برای تولید ایده، ممکن است منجر به مغزهایی شود که در مکانیسم‌های اصلی خلاقیت کمتر تمرین کرده‌اند.»

البته محققان این مطالعه تأکید دارند در تفسیر این نتایج احتیاط کنیم. به گفته آنها این به معنای آن نیست که افرادی که از هوش مصنوعی بهره می‌برند کاملاً مغز خود را «تعطیل» کرده باشند. همچنین این پژوهش بر روی تعداد کمی از افراد و در یک بازه زمانی کوتاه انجام شده و نمی‌توان آن را به استفاده‌های بلندمدت یا وظایف دیگر تعمیم داد.

https://www.nature.com/articles/d41586-025-02005-y

➡️ Science Persian

کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، از مجموعه های اهدایی از هر نوع، استقبال می کند. لطفا هر مجموعه ای دارید، کتابهای قدیمی یا جدید، اسناد یا عکس، به کتابخانه مرکزی دانشگاه بسپارید. این کتابها فهرست شده در اختیار مراجعین قرار گرفته و شما که به فرهنگ تان خدمت کرده اید، در اجر آن شریک خواهید بود.
تلفن تماس: 09125236959

اشعاری به فارسی از قرن پنجم در باره شهادت قاسم، علی اکبر و امام حسین (ع)

کتاب السفینة الجامعه از حاکم جشمی (413 ـ 494) به تازگی و برای نخستین بار منتشر شده است. متن کتاب در چهار مجلد، همراه با یک جلد فهرست منتشر شده است. اثر یاد شده، اثری ادبی، مانند بسیاری از آثاری است که در قرون اولیه اسلام نوشته می شد؛ آثاری مانند البصائر و الذخائر، التذکرة الحمدونیه، یا حتی عقد الفرید و مانند آن. حاکم جشمی [در واقع چشمی، منسوب به چشم یکی از روستاهای بیهق] یک معتزلی ـ شیعی و ایرانی است که آثارش را و از جمله همین کتاب را به عربی نوشته است. وی آثار دیگری در مباحث کلامی و تفسیری هم دارد و شخصیت بسیار برجسته و شناخته شده ای در دنیای اسلام است. وي بخشی از کتاب السفینة الجامعه را به اخبار «آل البیت» اختصاص داده و در این بخش، باره امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) مطالبی آورده است. در بخش مربوط به امام حسین (ع)، مقتل آن حضرت را نوشته و در این بخش بیش از همه از کتاب الفتوح ابن اعثم استفاده کرده است. اما آنچه شگفت است، آوردن چندین بیت شعر فارسی است که از مجموع آان بدست می آید که گویا مقتل منظومی از خودش یا دیگری در اختیارش بوده و او اشعاری را از آنها انتخاب کرده و اینجا آورده است. وی این اشعار را در چند بند و لابلای نقل اخبار و رجزها که همه عربی است، آورده است. اشعار زیر از متن چاپی این کتاب (بیروت، دارالمشرق، 2024) گرفته شده و مصحح در پاورقی نوشته است که آنها را کمک استاد سید حسین مدرسی طباطبایی خوانده و تصحیح کرده است.
موردی در باره حضرت قاسم بن حسن ـ علیه السلام ـ و شهادت اوست که این اشعار را در باره آن آورده است:
چو از رزمگه گَرد بنشست باز
بنزدیک قاسم شد آن سرفراز
بر او زار بگریست چندی امام
بنالید بر وی علیه السلام
همی گفت با دیده گریان ز غم
مقدّم ترین عزیزان عمّ
به عمّ تو بُد سخت دشوار کار
که بیند تُرا کشتۀ روزگار
نبخشودشان پس به هرگز خدای
نگونسار بادا بِهر دو سرای

آنگاه در باره شهادت علی اکبر (ع) سخن گفته و این اشعار را آورده است.
نخستین مورد آن این است:
دل مهتران را به تیر خدنگ
بخستند و کوتاه کردند جنگ
بر آن زار بگریست پروین و ماه
فرو ریخت اشک و برآورد آه
همی نال با دیده اشک بار
شب و روز یکسر همی نال زار

باز در ادامه این اشعار را آورده است:
به شمشیر پاره شد آن بی همال
بر او برگذشته کم از بیست سال
همی زار بگریست بر وی شمال
همی کَند موی از هلاکش هلال
امام جهان چون چنان دید پور
بجوشید مردِ صبور وقور
بپالود بر رخ عقیق یمن
بر آن نازنین سرفراز زمن
بنالید بر وی پدر زار زار
همی گفت با کشته ی کارزار
عزیزا کریما کیا سرورا
روانا جوانا کرم پرورا
تقیّا نقیّا وفیّا سرا
بر آل نبی آن که او افسرا
کِرا بود فرزند چون تو دگر
ایا دیده و جان روح پدر

آنگاه خبر به میدان رفتن امام حسین (ع) و رجز آن حضرت را آورده و پس از آن این شعر فارسی را آورده است.
امام جهان ناتوان گشته بود
سراسر به خون تر آغشته بود
چو بِفتاد مِهر منور ز پای
تو گفتی سپهری درآمد ز جای
همه مردمان نوحه گر گشته پاک
بر و سینه هر یک همی کرد چاک
ملایک هم از هفتمین آسمان
خروشان شده یک سره زین غَمان
بر افکنده گیتی ردای سیاه
شده سخت بی نور خورشید و ماه
دلیری بر آل رسول خدای
ز کفر و نفاقست و تاریک رای

در ادامه، در باره شهادت 17 تن از اولاد زهرا (س) نیز این شعر را آورده است:
ز اولاد زهرا ده و هفت تن
سر آورد آن روز تیغ فتن
بِیَک جای بر جمله کشته شدند
ز روی جهان بر نوشته شدند
چگونه همی کرد خواهد نگاه
بِه روی محمد بدان حشرگاه
کنون از حقیقت خبر یافتی
رسیدی بدان جا که بشتافتی
جزایش برد تا جهان باقیَست
بِفردوس زو هیچ دعوت مَبَست

منبع اشعار بالا

❇️ اوضاع فرهنگی خراسان در سال 1324 به گزارش ابوالحسن فروغی
در کانال تلگرامی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران سند ارزشمندی به قلم ابوالحسن فروغی آمده که گزارش اوضاع فرهنگی خراسان به‌ويژه شهر مشهد را برای وزارت فرهنگ و اوقاف ارسال کرده است. اکنون فايل بازنوشتۀ اين سند (با تغييراتی جزئی در شيوۀ نگارش) تقديم می‌شود. با سپاس از استاد محترم، جناب دکتر رسول جعفريان که پيشنهاد نشر اين سند را مطرح کردند.
🔻🔻🔻
@post_book

📣 #معرفی_مقاله #اختصاصی

🔺مرجعیت دینی زنان مسلمان در روسیه: چگونه «مخلصه بوبی» اولین قاضی زن در جهان اسلام مدرن شد 🔺

🔺Muslim Female Religious Authority in Russia: How Mukhlisa Bubi Became the First Female Qāḍī in the Modern Muslim World🔺

✍🏻 Rozaliya Garipova

مرکز و کتابخانه مطالعات اسلامی به زبان‌های اروپایی: جایگاه و نقش زنان در جوامع اسلامی، به ویژه در بستر فرهنگ‌ها و سنت‌های متنوع، همواره موضوعی محوری و چالش‌برانگیز بوده است. بخش قابل توجهی از این مباحث، حول محور «مرجعیت» و «اقتدار» زنان در حوزه‌های مختلف، به خصوص مرجعیت دینی و علمی، جریان دارد. این مسئله، نه تنها در سطح نظری، بلکه در ساحت عمل و در بطن جوامع مسلمان، نمودها و مصادیق متفاوتی یافته است که درک آن مستلزم نگاهی عمیق به شرایط تاریخی، اجتماعی و فرهنگی هر منطقه است. گاه سنت‌های بومی، گاه تفاسیر خاص از متون دینی، و گاه تحولات اجتماعی، زمینه‌هایی را برای بروز اشکال مختلفی از اقتدار و مرجعیت زنانه فراهم آورده‌اند که در بسیاری موارد از تصورات رایج درباره محدودیت‌های نقش زنان در جوامع اسلامی فراتر می‌روند.

روزالیا گاریپووا (موسسه کنان، مرکز ویلسون) در مقاله‌ی «مرجعیت دینی زنان مسلمان در روسیه: چگونه مخلصه بوبی اولین قاضی زن در جهان اسلام مدرن شد» یکی از برجسته‌ترین و بی‌سابقه‌ترین نمونه‌های این مرجعیت را در دل تاریخ معاصر جوامع مسلمان به تصویر می‌کشد. این پژوهش، به بررسی انتخاب مخلصه بوبی به عنوان قاضی در اداره روحانی مرکزی مسلمانان روسیه در سال ۱۹۱۷ می‌پردازد؛ واقعه‌ای که هم در تاریخ مسلمانان روسیه و آسیای مرکزی، بلکه در کل جهان اسلام مدرن، حائز اهمیت است. نویسنده مقاله نشان می‌دهد که این رخداد نه یک تصادف تاریخی، بلکه برآیند تلاقی سنت‌های کهن آموزشی، جنبش‌های اصلاح‌طلبانه اسلامی (جدیدیسم)، و فضای انقلابی حاکم بر روسیه بوده است.

برای مطالعه‌ی مروری بر این مقاله اینجا کلیک کنید.

📌مرکز و کتابخانه مطالعات اسلامی به زبان‌های اروپایی

@islamicstudiesظ

📚 اجرای قانون دسترسی دیجیتال در اروپا

از دیروز (۲۸ ژوئن ۲۰۲۵) اتحادیه اروپا قانون جدیدی را به اجرا گذاشت که صنعت نشر دیجیتال را وارد دوره‌ای تازه می‌کند.
‌
قانون دسترس‌پذیری اروپا (EAA) ناشران را موظف می‌کند تمام کتاب‌های الکترونیکی، پلتفرم‌های فروش و ابزارهای خواندن دیجیتال را به‌گونه‌ای طراحی کنند که برای افراد نابینا، کم‌بینا و دارای ناتوانی جسمی کاملاً قابل استفاده باشد.
‌
این قانون اولین چارچوب الزام‌آور در دنیاست که دسترسی‌پذیری دیجیتال را به‌صورت رسمی وارد بازار کتاب می‌کند.
‌
ای‌بوک‌هایی که با استانداردهای دسترس‌پذیری مندرج در قانون جدید مطابقت نداشته باشند (مثلاً فاقد ساختار قابل‌خواندن برای ابزارهای کمکی باشند یا توضیحی برای تصاویر نداشته باشند) از امروز به بعد نمی‌توانند در اتحادیه اروپا منتشر یا توزیع شوند.

بسیاری از ناشران بزرگ اروپا اعلام کرده‌اند که ساختار نشر دیجیتال خود را برای تطبیق با این قانون بازطراحی کرده‌اند.

اگر به صادرات کتاب دیجیتال می‌اندیشید، باید این قانون را بشناسید.

منبع: PublishDrive

چون محرّم رسید و عاشورا
خنده بر لب حـرام باید کرد

وز پی ماتم حسینِ علی
گریه از ابـر، وام باید کرد

لعنت دشمنانش باید گفت
دوستـداری تمـام باید کـرد


خلاّق المعانی کمال الدین اسماعیل اصفهانی، شاعر شهیر قرن ششم و هفتم، مدفون در اصفهان

https://t.me/bazmeghodsian2

متن این وقف نامه را پایین ملاحظه فرمایید 👇🌺🌺👇

وقف درآمد یک باب کارونسرا در قزوین برای ایجاد دار الحفاظ در نجف و کربلا در سال 1281 قمری
هو الواقف علی الضمائر
چون ایزد تعالی ـ جلّت قدرته و علت کلمته ـ به کمال قدرت و مشیّت، و وفور مرحمت و عطیت نخست که ذوات مقدسه انبیاء و اولیاء ـ سلام الله علیهم اجمعین ـ را موجود فرموده از فاضل طینت آنها خلق سلاطین و خواقین کرد و به منصب نبیل ظل الله فی الارضشان مفتخر فرمود، به موجب این مقدمات و به مقتضای این کلمات عقلسان[؟]، راه نما شد که خویشتن را ملازم درگاه حمد ایزدی دارند، و نقش الشفَقَةُ علی الخَلق بر صفحۀ دل و صحیفۀ خاطر نگارند، برای استدامت و استقامت ممکت خویش و استبقاء عطا و موهبت باری تعالی کار دین را رواج و روزگار شریعت را در ابتهاج آورند. زمزمه تقدیس و غلغله تدریس که بلند شد صاحبان استعداد را بدست مرحمت تربیت فرمودند و مرتبت افزودند، نعمت دادند، منت نهادند. این بنده که موسی الحسینی التفرشی و از کهن اشجار بی ثمر و بار باغ دولت بی زوالست، به پاداش این صنع جمیل و احسان جزیل و مواظبت اوراد دعای دولت و مداومت اذکار ثنای عزّ و رفعت سلطنت، در عتبات عالیات، یعنی نجف اشرف و کربلای دو نیکو مقامی که بر هشت بهشت افتخار دارند و اعتبار می دهند، دار الحفاظ قرار دادم و بنای قرائت قرآن مجید گذاشتم از جهت فاف روشنایی و حق التلاوه قرّاء و فرش و سایر مخارج اتفاقیه، یک باب کاروانسرای محکم البنای ملکی متصرفی خود را که واقع در دار السلطنه قزوین و محدود است به حدود اربعه با کافه ملحقات و منضمّات شرعیه و عرفیه آن را وقف مؤبد و حبس مخلّد کردم و تولید آن را به روزگار اقدس همایون مالک رقاب عرب و عجم قهرمان ترک و دیلم [ناصرالدین شاه] غازی روحنا فداه گذاشتم که به موجب تفصیل ذیل، ما حصل کاروانسرا به مصرف مقرّره برسد و ثواب آن هدیه حضور انبیاء و اولیا و شهدای کربلای معلّی و سلاطین و خواقین که در شریعت حضرت سید المرسلین ـ صلوات الله علیه ـ بوده و هستند شود، ان شاءالله توجه ملوکانه و عنایات خسروانه تغییر و تبدیلی روا نمی دارند، و تولیت را به که لایق و سزار می دانند مرحمت و وگذار می فرمایند. فمن بدّله من بعد ما سمعه فانما اثمه علی الذین یبدلونه،
و صیغه وقف بر قانون شرع انور جاری گردید، و کان ذلک فی شهر شوال المکرم سنه 1281

[از اسناد کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران]
در میانه سند، حدود کاروانسرا و نکات دیگر آمده است.

از اسناد کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران
https://t.me/UT_Central_Library