نمونه ای از قراردادهای وزارت فرهنگ با چاپخانه ها
کتاب فرهنگ لغات فارسی سعید نفیسی
از اسناد کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران

نامه ای به سعید نفیسی در باره سنگ قبر فتحعلی خان قاجار و عدم دقت در ماده تاریخ درج شده در آن.
از اسناد کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران
متن را پایین ملاحظه فرمایید

السلام علیکم
قبله محترم قربانت شوم
پس از تقدیم احترامات و استعلام از صحّت وجود مبارک اخیرا در زیارت آستان قدس، به زیارت خواجه ربیع نیز توفیق یافتم. در دست چپ ورودی، سنگ مزار فتحعلی خان جد پادشاهان قاجار است، و بر آن اشعاری ثبت شده است که به بیت ذیل ختم می شود:
سوال سال تاریخش چو کردم از خرد گفتا
مقامش سایه طوبی پنهاش لطف یزدانی
مصرع اخیر بحساب معمول ابجد کبیر 1143 هجری قمری می باشد، در صورتی که خان مشار الیه مطابق نص تواریخ در سال 1139 به قتل رسیده است، و به طور قطع این سنگ در دوران قاجاریه تهیه شده است. در کتاب مطلع الشمس تألیف مرحوم اعتماد السلطنه هم همین اشعار ضبط است، ولی اشاره به این مطلب نشده است. در صورتی که او دقت نظری در این مطالب که خاصه از مشهورات وی بوده داشته است. مثلا راجع به تاریخ قبر و وفات قدوة الواصلین شیخ فرید الدین عطار که نقصی در تاریخ کشته شدن وی دیده متذکر گردیده است. حالا متمنی است توجهی فرموده جوابی در پاکت ضمیمه به نشانی نوشته در آن مقرر فرمایند جهت فدوی به نیت حل این تناقض مرحمت شود، و اگر اشتباه از این بنده است نیز رفع آن بشود .... متعنا الله بطول بقائکم بنده عبدالحسین نجم الدین.
برای آن که در این مطلب غیر مهم وقت گران بهای استاد اجل صرف نشود بنده به نقل مصراع تاریخ و حساب آن پرداخت
مقامش سایه طوبی پناهش لطف یزدانی
مقامش 481
سایه 76
طوبی 27
پناهش 358
لطف 119
یزدانی 82
جمع: 1143
بسیار از این جسارت عذر می خواهد «و العذر عند کرام الناس مقبول». معتقدم که مطلب هرچه ناچیز باشد علم آن بهتر از جهل بآنست و چون نشانی جواب را نمی دانستند، در پاکت ضمیمه که قید نشانی شده است، اگر جوابی مقتضی شد، بفرمایند با آن پاکت به پست بدهند.
https://t.me/UT_Central_Library

https://www.aparat.com/v/mZP0U

سخنرانی استاد مهدی محقق در باره شخصیت علمی محمد بن زکریای رازی
جالب است.

بدون شرح!

https://www.youtube.com/watch?v=yzB0OMNyw7U


کتابخانه پکن
دیدنی است
چند دقیقه وقت بگذارید.

قطعه شعری از محمدعلی مبارکه ای در باره گرانی و وضع نابسامان سال 1321 خورشیدی (سال دوم جنگ جهانی دوم)
در وصف روزگاری که در 1321 شمسی از انقلاب و گرانی در پیش آمد و مکافات عمل

خدای را که چه روزی بیامد اندر پیش
که ساکنان زمینند جمله در تشویش
یقین که هرچه عیان گشت از مکافات است
که بدرَوَد به جهان هر کسی زراعت خویش
توانگران که ز حال فقیر بی خبرند
شود که با خبر آیند از دل درویش؟
دریغ و درد که رفت از میان مسلمانی
لباس شرع بپوشید گرگ صورت میش
نه رحم در دل تاجر نه دین به بازار است
مگر که ملت اسلام گشته کافر کیش
به قلب این همه مسلم یقین نخواهی جست
بغیر طبع یهودی اگر کنی تفتیش
جزای هر عملی چون که می دهد ایام
چه باک طعنه خلق و چه ترس از دم نیش
صبا بگوی به صفایی چه سود حق گفتن
تو خواه بذر گل افکن و یا بیفشان نیش
[صبا بگو به صفایی چه سود حق گفتن]
بغیر دشمنی از مردمان بد اندیش

نوحه کسائی مروزی، شاعر قرن چهارم هجری (متوفای بعد از 390) بر کشتگان کربلا

دست از جهان بشویم عزّ و شرف نجویم
مدح و غزل نگویم مقتل کنم تقاضا
میراث مصطفی را فرزند مرتضی را
مقتول کربلا را تازه کنم تولّا
آن نازش محمد پیغمبر مؤیَّد
آن سید ممجّد شمع و چراغ دنیا
آن میر سربریده در خاک خوابنیده
از آب ناچشیده گشته اسیر غوغا
تنها و دلشکسته بر خویشتن گرسته
از خان و مان گسسته وز اهل بیت آبا
از شهر خویش رانده وز ملک برفشانده
مولی ذلیل مانده بر تخت ملک مولی
مجروح خیره گشته ایام تیره گشته
بدخواه چیره گشته بی‌رحم و بی‌محابا
بیشرم شمر کافر ملعون سنان ابتر
لشکر زده برو بر چون حاجیان بطحا
تیغ جفا کشیده بوق ستم دمیده
بی‌آب کرده دیده تازه شده معادا
آن کور بسته مطرد بی‌طوع گشته مرتد
بر عترت محمد چون ترک غزّ و یغما
صفین و بدر و خندق حجت گرفته با حق
خیل یزید احمق یک یک به خونْش کوشا
پاکیزه آل یاسین گمراه و زار و مسکین
وان کینه‌های پیشین آن روز گشته پیدا
آن پنجماهه کودک باری چه کرد ویحک !
کز پای تا به تارک مجروح شد مفاجا
بیچاره شهربانو مصقول کرده زانو
بیجاده گشته لؤلؤ بر درد ناشکیبا
آن زینب غریوان اندر میان دیوان
آل زیاد و مروان نظّاره گشته عمدا
مؤمن چنین تمنی هرگز کند ؟ نگو ، نی !
چونین نکرد مانی، نه هیچ گبر و ترسا
آن بیوفا و غافل غره شده به باطل
ابلیس‌وار و جاهل کرده به کفر مبدا
رفت و گذاشت گیهان دید آن بزرگ برهان
وین رازهای پنهان پیدا کنند فردا
تخم جهان بی‌بر این است و زین فزون‌تر
کهتر عدوی مهتر نادان عدوی دانا
بر مقتل ای کسایی برهان همی نمایی
گر هم بر این بپایی بی‌خار گشت خرما
مؤمن درم پذیرد تا شمع دین بمیرد
ترسا به زر بگیرد سمّ خر مسیحا
تا زنده‌ای چنین کن دلهای ما حزین کن
پیوسته آفرین کن بر اهل بیت زهرا
https://t.me/UT_Central_Library

مقتل الحسین بلاذری با ترجمه Chatgpt

🔰 تعریف ۱۶ عنوان درسی جدید در حوزه علوم و فناوری‌های کوانتوم برای تدریس در ۱۲ دانشگاه کشور در ترم پاییز ۱۴۰۴

🔻در فراخوان «حمایت از تدریس علوم و فناوری‌های کوانتومی در رشته‌های مرتبط» ۶۶ پیشنهاده توسط اساتید به این بنیاد ارسال شد و در نهایت ۱۶ پیشنهاده تأیید و به تصویب نهایی بنیاد ملی علم ایران رسید.

🔸معیارهای ارزیابی شامل تخصص متقاضیان و همکاران، سابقه تدریس، نوآوری پیشنهاده و کیفیت دوره و سرفصل‌ها بود.

🔹مقرر شد ۱۶ عنوان درسی در ۱۲ دانشگاه در ترم مهرماه ۱۴۰۴ تدریس شود و محتوای تمامی دوره‌ها با کیفیت مطلوب و مورد تأیید بنیاد ضبط گردیده و همراه خلاصه نود دقیقه‌ای و جزوه آموزشی هر دوره در اختیار بنیاد قرار گیرد .

🔺محتوای آموزشی تولید شده حاصله برای بهره‌برداری علاقه‌مندان در پلتفرم آموزشی که متعاقباً اعلام می‌شود، به اشتراک گذاشته خواهد شد.

📎 جزئیات 👇

🌐https://insf.org/fa/news/1157

🆔@insf_pr

یک کتاب به سه زبان. کتاب سید جمال الدین افغانی به قلم نیکی کدی توسط منتدی العلاقات در سال 2021 برای بار دوم ترجمه و منتشر شده. این اثر با نام دیگری به فارسی ترجمه ومنتشر شده. توضیحات بیشتر پیرامون کتاب و نویسنده پرآوازه آن در پست بعدی کانال مطالعات جهان عرب https://t.me/mohammadjkhalili

🛑معرفی کتاب "جمال‌الدین افغانی: یک زندگینامه سیاسی" Sayyid Jamal ad-Din"al-Afghani": A Political Biography
🔴ترجمه کتاب: این اثر یک مرتبه توسط عبدالوهاب المسیری ترجمه ودار الشروق آنر منتشر کرده و در سال 2012توسط معین الامام و مجاب الامام مجددا به عربی برگردان و توسط منتدی العلاقات العربیه و الدولیه که ازمراکز معتبر در این خصوص است منتشر شده که حاکی از اهمیت و جایگاه کتاب دارد. در خصوص ترجمه فارسی نیز باید گفت که توسط مریم سادات سیدکریمی ترجمه و نشر صمدیه آنرا در سال 1396 با عنوان ( واکنشی اسلامی به امپریالیسم: بررسی اندیشه های سیاسی و مذهبی سیدجمال الدین) منتشر کرده است.
کتاب نیکی کدی(۱۹۷۲) حاصل دو دهه تحقیق آرشیوی در اسناد انگلیسی، فرانسوی، عثمانی، فارسی و عربی است.این اثر با شکستن اسطوره‌های تاریخی حول شخصیت جمال‌الدین افغانی، انقلابی در مطالعات شرق‌شناسی ایجاد کرد. کدی با اثبات ایرانی‌ الاصل بودن افغانی(متولد اسدآباد همدان) و شیعه بودن او، روایت سنتیِ "افغانیِ سنیِ ضداستعمار" را به چالش کشید. «چگونه یک ایرانی شیعه، خود را به‌عنوان «افغانیِ سنی» معرفی کرد و به نماد وحدت اسلامی علیه استعمار تبدیل شد؟
🔴ساختار و محتوای کلیدی
۱. افشای هویت واقعی
اثبات تولددر اسدآباد همدان (۱۸۳۸/۱۸۳۹) بر اساس اسناد دولتی ایران و خاطرات نزدیکان. تحلیل علت پنهان‌کردن هویت شیعه و ایرانی: جذب حمایت جهان سنی در مبارزه ضداستعماری.
نقد ادعای افغانی مبنی بر انتساب به "سید محمد حسینی" و تولد در اسنودز (افغانستان).
۲. تحلیل گفتمان سیاسی افغانی
دوگانگی در گفتار و عمل: شعار وحدت اسلامی در برابر اقدامات عملیِ مبتنی بر مصلحت‌گرایی سیاسی.
نقش به عنوان"فعال فراملی":
تأثیرگذاری در نهضت مشروطه ایران، جنبش ملی‌گرایی مصر، و مخالفت با سلطان عبدالحمید عثمانی.
ارتباط باروشنفکران بزرگی چون محمد عبده و سید احمد خان.
مواضع متناقض در برابر استعمار:
همکاری بابریتانیا در مصر (۱۸۷۹) در مقابل تحریک ضد بریتانیایی در هند.
۳. بازخوانی اندیشه دینی
نقد سکولاریسم پنهان: تمایل به تفسیر عقلانی از اسلام، هم زمان با بهره‌گیری از مذهب به عنوان ابزار بسیج توده‌ها.
تأثیرپذیری ازفلسفه غرب: به‌رغم ادعای بازگشت به "اسلام اصیل"، ایده‌های او آمیزه‌ای از مدرنیته و سنت بود.
۴. رویکرد نوین به اسناد تاریخی
ردّ روایت‌های جانبدارانه: مانند زندگینامه‌نویسی‌های محمدمخزومی (پیرو افغانی) و جرجی زیدان.
استناد به مکاتبات محرمانه: نامه‌های افغانی به میرزای شیرازی (برای فتوای تنباکو) و ملکه ویکتوریا!
🔴دستاوردهای علمی کتاب
1.زوال اسطوره‌سازی: افغانی نه «پدر پان‌ اسلامیستی» بی‌نقص، بلکه استراتژیستی پیچیده با اهداف سیاسی بود.
2.کشف مدارک جعلی: مانندسند "نیات شوم انگلیس" که توسط افغانی جعل شد تا مسلمانان را علیه بریتانیا بشوراند.
تأکید بر زمینه‌های محلی: نقددیدگاه غرب ‌محورانه با نشان دادن تأثیر تحولات ایران، مصر و هند بر افغانی.

4.انقلاب در روش‌شناسی تاریخ‌نگاری: ترکیب منابع اولیه از ۶ زبان (فارسی، عربی، ترکی، فرانسوی،
انگلیسی، روسی).
5.الگوی جدید برای مطالعات شرق‌شناسی: اثبات اینکه روشنفکران شرقی، بازیگران فعال تاریخ بودند، نه قربانیان منفعل

6. تأثیر بر پژوهش‌های معاصر: الهام‌بخشی به کتاب «افغانیِ ایرانی» (هما پاکباز، ۲۰۱۷) با تمرکز بر پیوندهای او با فراماسونری.
انتقادات واردبر کتاب
کمرنگ‌ کردن جنبه‌های دینی: برخی محققان (مانند حمید دهباشی) معتقدند کدی به"سیاسی‌سازیِ افراطی" افغانی پرداخته است.
بی توجهی به میراث فکری: تمرکز بر فعالیت‌های سیاسی به هزینه تحلیل آثار فلسفی مانند "ردّعلیه ماده‌گرایان".
🔴اهمیت ترجمه عربی
ترجمه عبدالوهاب المسیری (۱۹۹۳) این کتاب را به متن پایه‌ای در جهان عرب تبدیل کرد. ویژگی‌های ترجمه:
پاورقی‌های توضیحی: اضافه کردن زمینه‌های تاریخی ناآشنا برای خواننده عرب.
زبان روان و علمی: تبدیل اصطلاحات تخصصی به معادل‌های دقیق عربی.
مقدمه انتقادی المسیری: تحلیل تطبیقی اندیشه افغانی و سید قطب.
پاسخ به پرسش‌های کلیدی: چرا افغانی با وجود شعار وحدت، هرگز پایگاه مردمی نیافت؟
🔴نتیجه‌گیری کدی:
افغانی نه قهرمان بود و نه خیانتکار؛ محصول شرایط پرتلاطم قرن نوزدهمی بود که در آن، استعمارو افول تمدن اسلامی، روشنفکران را به راهبردهای رادیکال سوق می‌داد."این کتاب با فروکاستن افغانی از افسانه به انسان، درکی انسانی ‌تر و علمی‌ تر از تاریخ معاصر خاورمیانه ارائه می‌دهد. https://t.me/mohammadjkhalili

📚 #معرفی_کتاب #تازه‌های_نشر

🔺نظاره بر مکه و مدینه: بازنمایی‌های حرمین در جهان پیشامدرن

🔺Gazing at Mecca and Medina: Premodern Representations of the Ḥaramayn

👈🏻 ویراستار: Mounia Chekhab-Abudaya
👈🏻 ناشر:  BRILL
👈🏻 سال انتشار : (2025)
👈🏻شابک: 9789004731905

معرفی ناشر

کتاب حاضر مجموعه‌ای است جامع از پژوهش‌ها درباره‌ی تصویرسازی از مکه و مدینه در بستر رسانه‌ها، ادوار تاریخی و زمینه‌های جغرافیایی گوناگون. این اثر که گستره‌ی زمانی و مکانی وسیعی را در بر می‌گیرد، خواننده را با تفاسیر نو و خواندنی روبه‌رو می‌سازد و آثاری مغفول و کمتر شناخته‌شده همچون دست‌نوشته‌های آچه‌ای و دیوارنگاره‌های بوسنیایی را در معرض توجه قرار می‌دهد.

فهرست مطالب:
مقدمه (مونیه شهاب-ابودیه)
۱) «مجاوران پیامبر را حرمت و حمایت باید»: طومارنامه‌ای از اعیان مدینه به سلطان سلیمان (TSMA E. 7750) (صبیحه گل‌اغلو و گای بوراک)
۲) زیارت مدینه: پژوهشی درباره‌ی زیارت‌نامه‌ی مصور با تصاویر مسجدالنبی (مونیه شهاب ابودیه و سرجیو کارو مارتین)
۳) بازنمایی‌های زائران در اماکن متبرکه‌ی مکه و مدینه در نسخ خطی فتوح الحرمین (مارقه سردار)
۴) تجلی مکه در شعر و نگارگری آچه (نورالایمان رسلی)
۵) نقش مکه و مدینه در نگاره‌های سارایوو (حارث درویشویچ)
۶) طریق زیارت و سعادت در تشیع و تصوف: پژوهشی درباره‌ی طوماری در موزه‌ی آقاخان (دنیز بیاضیت)
۷) لیلی و کعبه، یا وصال در قلب اسلام: بازنمایی «البیت» در نگارگری ایرانی (نیکولتا فازیو)
۸) Ut ekphrasis picture: آن‌گاه که کلمات در طرح‌های سِر جان شاردن از آرامگاه پیامبر در مکه، جان می‌گیرند (آوینوام شالم)

📌مرکز و کتابخانه مطالعات اسلامی به زبان‌های اروپایی

@Islamicstudies

قابل توجه دانشجویان، اساتید، دانش پژوهان و کارمندان دانشگاه تهران 🌸🌸🌸

کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، مانند دیگر واحدهای دانشگاه، فردا یکشنبه 8 تیرماه 1404 باز بوده و تالارهای مختلف آن تا ساعت 6 بعد از ظهر برای مطالعه باز خواهد بود.
https://t.me/UT_Central_Library

🔰افزایش بساط کتاب‌فروشی کنار خیابان؛
گزارشی از وضعیت کتابفروشی‌ها در سوریه جدید

🔸کتابفروشی‌های دمشق این روزها، آینه‌ای از دگرگونی ذائقه خوانندگان و اولویت‌یافتن ممنوعه‌های دیروز به جای عاشقانه‌های نزار قبانی‌ هستند.

🔸کاوش در مزاج کتاب‌دوستان در دمشق، ماجرایی است پر از غافلگیری. صحنه‌ای که امروز در خیابان «الحلبونی» پیش چشم می‌آید، با گذشته متفاوت است. منطقه‌ای که زمانی به کتاب‌های دست‌دوم، چاپ‌های افست و نسخه‌های غیرقانونی آثار نویسندگانی مانند پائولو کوئیلو، بورخس و ایزابل آلنده شهرت داشت، اکنون جای خود را به بساط جوراب، شلوار جین و اجناس کهنه داده است.

🔸در این میان، جای خالی چهره‌هایی آشنا حس می‌شود؛ مثل «ابو ایاد»، فروشنده فلسطینی‌ای که کنار دیوار جنوبی بنای تاریخی «التکیه» دیوان‌های محمود درویش و سمیح القاسم می‌فروخت. یا بساط‌داری که زیر پل ویکتوریا رمان‌های جهانی را عرضه می‌کرد و حالا به نظر می‌رسد جای خود را به فروشنده شیرینی سنتی و دخانیات قاچاق داده است.

🔸اتفاقاتی که در اتحادیه‌های نویسندگان، روزنامه‌نگاران و هنرمندان تجسمی سوریه رخ داد نیز نگرانی‌های فرهنگی را تشدید کرده است. انتصاب مستقیم مسئولان این اتحادیه‌ها، بدون برگزاری انتخابات، آن‌ها را موقتاً از حق انتخاب رهبری محروم کرده است. بسیاری از فعالان فرهنگی این اقدامات را نشانه‌ای از تغییر مزاج رسمی نسبت به نوشتن و خواندن می‌دانند. خلیل صویلح، رمان‌نویس سوری، در نقد این وضعیت نوشته است: «بیم آن می‌رود که به بهانه ساختن صحنه‌ای نو، زیرساخت فرهنگی سوریه را ویران کنند؛ صحنه‌ای که شباهتی با پیشینه فرهنگی این سرزمین ندارد.»

ibna.ir/x6z9h

@ibna_official

‍ 🔷 آیا استفاده از ChatGPT مغز را تنبل می‌کند؟ مطالعه جدید پاسخ می‌دهد

محققان می‌گویند نباید عجولانه در‌باره تأثیرات هوش مصنوعی نتیجه‌گیری کنیم.
طبق پژوهش جدید، مغز افراد هنگام نوشتن یک مقاله با کمک ChatGPT، فعالیت و درگیری کمتری نسبت به زمانی که بدون ابزارهای آنلاین می‌نویسند، از خود نشان می‌دهد. یافته‌های این پژوهش زنگ خطری برای «تنبلی شناختی» ناشی از هوش مصنوعی تلقی شده، اما محققان می‌گویند نباید عجولانه در‌باره تأثیرات هوش مصنوعی نتیجه‌گیری کنیم.

هوش مصنوعی به بخشی از زندگی روزمره ما تبدیل شده و حالا یک سؤال کلیدی ذهن بسیاری را به خود مشغول کرده است: آیا اتکای بیش‌ازحد به این ابزارها، ما را از نظر ذهنی ضعیف‌تر می‌کند؟ براساس گزارش نیچر، تیمی از محققان آزمایشگاه رسانه ام‌آی‌تی (MIT Media Lab) با انجام یک آزمایش نگاهی به این مسئله انداخته‌اند.

تأثیر ChatGPT بر مغز
طبق پیش‌نویس مقاله محققان، ۶۰ دانشجو به سه گروه تقسیم شدند تا یک مقاله کوتاه بنویسند؛ گروه ChatGPT فقط از این چت‌بات برای تحقیق و نوشتن استفاده کردند. گروه گوگل فقط به موتور جستجوی گوگل (بدون پاسخ‌های هوش مصنوعی) محدود بودند. گروه بدون ابزار هیچ دسترسی به اینترنت نداشتند.
محققان با استفاده از کلاه‌های الکتروانسفالوگرافی (EEG)، فعالیت و اتصال بین نواحی مختلف مغز را در حین انجام این کار ثبت کردند. نتایج اصلی به شرح زیر بود:
بیشترین فعالیت مغزی در گروهی مشاهده شد که بدون هیچ ابزاری می‌نوشتند. اتصال بین بخش‌های مختلف مغز آنها، به ویژه بین نواحی پشتی و ناحیه تصمیم‌گیری در جلوی مغز، بسیار قوی‌تر بود.

در گروه گوگل فعالیت در نواحی مرتبط با پردازش بصری و حافظه بیشتر بود.

نکته جالب و نگران‌کننده زمانی آشکار شد که برخی از شرکت‌کنندگان گروه ChatGPT، در مرحله بعد مجبور شدند بدون هیچ ابزاری بنویسند. مغز این افراد، اگرچه فعالیت خود را افزایش داد، اما هرگز به سطح فعالیت مغزی افرادی که از ابتدا بدون ابزار کار کرده بودند، نرسید. «آدام گرین» (Adam Green)، عصب‌شناس از دانشگاه جورج‌تاون، می‌گوید: «استفاده بیش‌ازحد از هوش مصنوعی، به ویژه برای تولید ایده، ممکن است منجر به مغزهایی شود که در مکانیسم‌های اصلی خلاقیت کمتر تمرین کرده‌اند.»

البته محققان این مطالعه تأکید دارند در تفسیر این نتایج احتیاط کنیم. به گفته آنها این به معنای آن نیست که افرادی که از هوش مصنوعی بهره می‌برند کاملاً مغز خود را «تعطیل» کرده باشند. همچنین این پژوهش بر روی تعداد کمی از افراد و در یک بازه زمانی کوتاه انجام شده و نمی‌توان آن را به استفاده‌های بلندمدت یا وظایف دیگر تعمیم داد.

https://www.nature.com/articles/d41586-025-02005-y

➡️ Science Persian

کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، از مجموعه های اهدایی از هر نوع، استقبال می کند. لطفا هر مجموعه ای دارید، کتابهای قدیمی یا جدید، اسناد یا عکس، به کتابخانه مرکزی دانشگاه بسپارید. این کتابها فهرست شده در اختیار مراجعین قرار گرفته و شما که به فرهنگ تان خدمت کرده اید، در اجر آن شریک خواهید بود.
تلفن تماس: 09125236959

اشعاری به فارسی از قرن پنجم در باره شهادت قاسم، علی اکبر و امام حسین (ع)

کتاب السفینة الجامعه از حاکم جشمی (413 ـ 494) به تازگی و برای نخستین بار منتشر شده است. متن کتاب در چهار مجلد، همراه با یک جلد فهرست منتشر شده است. اثر یاد شده، اثری ادبی، مانند بسیاری از آثاری است که در قرون اولیه اسلام نوشته می شد؛ آثاری مانند البصائر و الذخائر، التذکرة الحمدونیه، یا حتی عقد الفرید و مانند آن. حاکم جشمی [در واقع چشمی، منسوب به چشم یکی از روستاهای بیهق] یک معتزلی ـ شیعی و ایرانی است که آثارش را و از جمله همین کتاب را به عربی نوشته است. وی آثار دیگری در مباحث کلامی و تفسیری هم دارد و شخصیت بسیار برجسته و شناخته شده ای در دنیای اسلام است. وي بخشی از کتاب السفینة الجامعه را به اخبار «آل البیت» اختصاص داده و در این بخش، باره امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) مطالبی آورده است. در بخش مربوط به امام حسین (ع)، مقتل آن حضرت را نوشته و در این بخش بیش از همه از کتاب الفتوح ابن اعثم استفاده کرده است. اما آنچه شگفت است، آوردن چندین بیت شعر فارسی است که از مجموع آان بدست می آید که گویا مقتل منظومی از خودش یا دیگری در اختیارش بوده و او اشعاری را از آنها انتخاب کرده و اینجا آورده است. وی این اشعار را در چند بند و لابلای نقل اخبار و رجزها که همه عربی است، آورده است. اشعار زیر از متن چاپی این کتاب (بیروت، دارالمشرق، 2024) گرفته شده و مصحح در پاورقی نوشته است که آنها را کمک استاد سید حسین مدرسی طباطبایی خوانده و تصحیح کرده است.
موردی در باره حضرت قاسم بن حسن ـ علیه السلام ـ و شهادت اوست که این اشعار را در باره آن آورده است:
چو از رزمگه گَرد بنشست باز
بنزدیک قاسم شد آن سرفراز
بر او زار بگریست چندی امام
بنالید بر وی علیه السلام
همی گفت با دیده گریان ز غم
مقدّم ترین عزیزان عمّ
به عمّ تو بُد سخت دشوار کار
که بیند تُرا کشتۀ روزگار
نبخشودشان پس به هرگز خدای
نگونسار بادا بِهر دو سرای

آنگاه در باره شهادت علی اکبر (ع) سخن گفته و این اشعار را آورده است.
نخستین مورد آن این است:
دل مهتران را به تیر خدنگ
بخستند و کوتاه کردند جنگ
بر آن زار بگریست پروین و ماه
فرو ریخت اشک و برآورد آه
همی نال با دیده اشک بار
شب و روز یکسر همی نال زار

باز در ادامه این اشعار را آورده است:
به شمشیر پاره شد آن بی همال
بر او برگذشته کم از بیست سال
همی زار بگریست بر وی شمال
همی کَند موی از هلاکش هلال
امام جهان چون چنان دید پور
بجوشید مردِ صبور وقور
بپالود بر رخ عقیق یمن
بر آن نازنین سرفراز زمن
بنالید بر وی پدر زار زار
همی گفت با کشته ی کارزار
عزیزا کریما کیا سرورا
روانا جوانا کرم پرورا
تقیّا نقیّا وفیّا سرا
بر آل نبی آن که او افسرا
کِرا بود فرزند چون تو دگر
ایا دیده و جان روح پدر

آنگاه خبر به میدان رفتن امام حسین (ع) و رجز آن حضرت را آورده و پس از آن این شعر فارسی را آورده است.
امام جهان ناتوان گشته بود
سراسر به خون تر آغشته بود
چو بِفتاد مِهر منور ز پای
تو گفتی سپهری درآمد ز جای
همه مردمان نوحه گر گشته پاک
بر و سینه هر یک همی کرد چاک
ملایک هم از هفتمین آسمان
خروشان شده یک سره زین غَمان
بر افکنده گیتی ردای سیاه
شده سخت بی نور خورشید و ماه
دلیری بر آل رسول خدای
ز کفر و نفاقست و تاریک رای

در ادامه، در باره شهادت 17 تن از اولاد زهرا (س) نیز این شعر را آورده است:
ز اولاد زهرا ده و هفت تن
سر آورد آن روز تیغ فتن
بِیَک جای بر جمله کشته شدند
ز روی جهان بر نوشته شدند
چگونه همی کرد خواهد نگاه
بِه روی محمد بدان حشرگاه
کنون از حقیقت خبر یافتی
رسیدی بدان جا که بشتافتی
جزایش برد تا جهان باقیَست
بِفردوس زو هیچ دعوت مَبَست