🗽🅤🅢.🅐🅡🅜🅨.🅓🅐🅣🅐

‍ .
🟨 ماجرای لشگرکشی رضاشاه به خوزستان

شیخ خزعل در زمان مظفرالدین شاه با دریافت لقب معزالسلطنه به حکومت منطقه خرمشهر و سرحدداری خوزستان منصوب شد. شیخ ابتدا در مساله گمرکات که در اختیار خاندانش بود با دولت مرکزی که نیاز به درآمد آنجا داشت درگیر شد. او با انگلستان پیمان مودت داشت و در بحث اکتشاف نفت نیز به آنها خدمت بسیار کرد. پس از تشکیل شرکت نفت ایران و انگلیس زمین پالایشگاه را از شیخ خزعل گرفتند. دولت انگلستان قراردادهای مهمی با شیخ خزعل نوشته بود و به همین دلیل بعدها به او نشان‌های دولتی هم دادند. (۱)

پس از کودتای ۱۲۹۹ تا سال ۱۳۰۴، شاهد قدرت‌یابی رضاخان و سقوط دولت قاجاریه (احمدشاه) در ایران هستیم که این رویداد به تغییر بافت روابط قدرت در ایران منجر گردید. مبارزه بین رضاخان و شیخ از زمانی علنی شد که دکتر «آرتور میلسپو» مستشار امریکایی، مالیات‌های عقب افتاده خوزستان را مطالبه کرد. شیخ خزعل به محض دیدن نامه «میلسپو» سخت عصبانی شد و اظهار کرد به دولت ایران بدهکار نیست و اصلا" رضاخان و میلسپو را به رسمیت نمی‌شناسد و در ضمن تلگرافی به رضاخان او را فردی غاصب برشمرد. (۲)

شیخ خزعل که موقعیت خود را بحرانی دید ابتدا با مخالفان رضاخان در تهران و نمایندگان اقلیت مجلس چون سید حسن مدرس و شکرالله خانی قوام‌الدوله در تهران رابطه برقرار کرد. از این رو، خزعل خود را طرفدار آزادی و قانون اساسی نشان داد و این امر برای همه بسیار غیرمنتظره بود، تا جایی که ملک‌الشعرای بهار وکیل مجلس و نماینده اقلیت هم از این اقدام شگفت زده شد. (۳) سپس شیخ به کمک سران قبایل بختیاری و بویراحمد و قشقایی و به کمک تمام عشایر جنوب عرب «قیام سعادت» را برپا کرد. (۴)

رضاشاه برای تنبیه شورشیان به سوی خوزستان حرکت کرد. در این میان کنسول انگلستان به دولت ایران هشدار داده بود که مسئولیت مستقیم هرگونه آسیب به لوله‌های نفت ایران – انگلیس با دولت ایران و شخص رضاخان است! اما رضاخان سردار سپه که از برخورد کنسول بریتانیا سخت عصبانی شده بود، در حمله به خوزستان شتاب بیشتری نشان داد. (۵)

سیروس غنی به نقل از سفرنامه خوزستان عنوان می‌کند که حتی دولت شوروی هم پذیرفت که رضاخان با حذف خزعل هدفی ضدانگلیسی را پی می‌گیرد و از این‌رو به او پیشنهاد کمک کردند. او در راستای حماسه‌سرایی خویش، درباره واکنش رضاخان نسبت به این دیدگاه و پیشنهاد شوروی چنین می‌نویسد:
رضاخان در جواب دو پهلویی که نظرش هم به شوروی‌ها هم به انگلیسی‌ها بود، چیزی به مضمون زیر گفته بود: من هرگز زیر بار دخالت کشورهای خارجی نمی‌روم. در غیر این صورت قادر نیستم استقلال کشورم را حفظ کنم... شیخ خزعل یک نفر رعیت ایران است و فقط زمامداران ایران می‌توانند او را تنبیه کنند یا ببخشند! (۶)

رضاخان در روز ۱۳ آذرماه ۱۳۰۳ خورشیدی به محمره (خرمشهر) رفت و در کاخ فیلیه خزعل سکونت کرد. (۷)

بر اساس توافق حاصله بین رضاخان و شیخ خزعل به شیخ اجازه ماندن در خوزستان داده شد، مشروط بر آن که دستورهای خود را از حاکم ایالت بگیرد و پادگانی از قشون ایرانی در ایالت بماند و در مقابل دستور داد که مالکیت شیخ را بر املاک و دارایی‌اش محترم شمارد و مراقبت کند تا شیخ و خانواده‌اش مورد آزار و اذیت قرار نگیرد.(۸)

رضاشاه پس از گماردن فضل‌الله زاهدی به ریاست حکومت نظامی خوزستان، به تهران بازگشت. زاهدی محرمانه از سوی رضاخان دستور داشت تا خزعل را دستگیر کند، او نیز، در ضیافتی خزعل را دستگیر کرد و فوراً به تهران فرستاد.

شیخ در بدو ورود به تهران به خانه آصف‌الدوله رفت و سپس به باغ فخرالسلطنه همسر خود، دختر حسین قلی‌خان نظام‌السلطنه که واقع در امامزاده قاسم شمیران بود، روزگار را تا یازده سال بعد تحت محافظت گذرانید. خزعل و سه پسرش سالها در شمیران در خانه‌ای که تحت‌نظر بود، زندگی کردند. (۹) و گفته می‌شود، سرانجام پس از یک دهه، مأموران شهربانی وی را در همین خانه به قتل رساندند. (۱۰)

منابع:

۱. قیم، عبدالنبی، «فراز و فرود شیخ خزعل» نوشته عبدالنبی قیم، نشر اختران، ۱۳۸۸.
۲. گزارش نمره ۱۹۰۸، بایگانی اسناد وزارت امور خارجه.
۳. بهار، محمدتقی، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۰۳ـ۱۰۴.
۴. بیات، کاوه، شورش عشایری فارس: ۱۳۰۹ـ۱۳۰۷ه ش، تهران ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۱۷.
۵. زرگر، علی‌اصغر، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در دوره رضاشاه، ترجمه کاوه بیات، تهران ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۱۱۷.
۶. غنی، سیروس، ایران: برآمدن رضاخان، برافتادن قاجار و نقش انگلیسیها، ترجمه حسن کامشاد، تهران ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۳۶۲.
۷. پهلوی، رضا، سفرنامه خوزستان، تهران ۱۳۵۵ش، ج۱، ص۶ـ۸.
۸. همان، ج۱، ص۲۴۸ـ۲۴۹.
۹. مکی، حسین، تاریخ بیست‌ساله ایران، ج۳، ص۳۰۰.
۱۰. سالور، قهرمان‌میرزا، روزنامه خاطرات عین‌السلطنه، چاپ مسعود سالور و ایرج افشار، تهران ۱۳۸۹ش، ج۹، ص۷۲۸۸.
📅#History
➖➖➖➖➖➖➖➖➖
🗽🅤🅢.🅐🅡🅜🅨.🅓🅐🅣🅐

attach 📎

❤11👍5

569 views11:59