از دو چشمم آب یک سو گشته جاری، خون ز یک سو
دست و پایم بسته دین از یک طرف قانون ز یک سو! [...]

#ادیب‌الممالک_فراهانی(۱۲۳۹-۱۲۹۶خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «دیوان کامل ادیب‌الممالک فراهانی» (به تصحیح وحید دستگردی) رویه‌ی ۴۴۲

آفاق به پایِ آهِ ما فرسنگی‌ست
وز آتشِ ما سپهر دودآهنگی‌ست
در پایِ امیدِ ماست هر جا خاری‌ست
بر شیشه‌یِ عمرِ ماست هر جا سنگی‌ست*

#عنصری(۳۴۰-۴۱۸خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «دیوان عنصری بلخی» (به کوشش محمد دبیرسیاقی) رویه‌ی ۳۱۱

* این رباعی را از #خاقانی هم می‌دانند؛ سرچشمه: «دیوان خاقانی شروانی» (به تصحیح علی عبدالرسولی) رویه‌ی ۹۰۰

در روزگاران پیش، روش‌های بی‌مزه‌ای در سرودن بود که تنها سودی که داشت، سرگرم کردن سراینده به کاری بی‌خود برای گذران زمان بود. شگفت است که این روش‌ها را گونه‌ای آرایه می‌پنداشتند و گروهی هنوز هم آرایه می‌پندارند.

برای نمونه، #اهلی_شیرازی(۸۳۲-۹۱۴خورشیدی)، «مثنوی سحر حلال» را در پانصد و بیست بیت چنان سروده است که تک‌تک بیت‌های آن را هم می‌توان با آهنگ مثنوی معنوی و «سینه خواهم شرحه‌شرحه از فراق»¹ خواند و هم با آهنگ مخزن‌الاسرار و «پرده‌گشایِ فلکِ پرده‌دار»².
شگفت است که قافیه‌ی تک‌تک بیت‌های این مثنوی، آراسته به جناس است و در هر یک مصراع دستِ کم دو قافیه به کار رفت و گاهی نیز میان این دو قافیه، ردیف به کار رفت.
برای نمونه:
«یا رب از احسان نظر از ما متاب
دوزخِ عصیان دگر از ما متاب»³
می‌بینیم که در این بیت «احسان» با «عصیان» و «نظر» با «دگر» قافیه شد، و همچنین در مصراع نخست «متاب» (نچرخان یا برنگردان) با «متاب» (نسوزان) در مصراع دوم جناس دارد. نیز بیت با هر دو آهنگ یاد شده خوانده می‌شود.

اما این ساختن و پرداختن کجا و ساختن و پرداختن سرایندگان راستین کجا؟
پس شعر راستین بسیار فراتر از کاربرد زورکی آرایه‌هاست.

#اندکی_بررسی (۳)
#شعر_راستین

پانوشت: (سرچشمه‌ها)
1. مصراع نخست از سومین بیت دفتر نخست مثنوی معنوی مولانا
2. مصراع نخست از پنجمین بیت مخزن‌الاسرار نظامی
3. دیوان اشعار اهلی شیرازی به اهتمام حامد ربانی رویه‌ی ۶۲۲

تو که یک گوشه‌یِ چشمت غمِ عالم ببرد
حیف باشد که تو باشی و مرا غم ببرد [...]

#عماد_خراسانی(۱۳۰۰-۱۳۸۲خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «دیوان عماد خراسانی» (انتشارات نگاه) رویه‌ی ۱۶۴

[...] عشق در ظاهر حرام است از پیِ نامحرمان
زآن که هر بیگانه‌ای شایسته‌یِ این نام نیست
خوردنِ مِی نهی شد زان نیز در ایّامِ ما
ک‌اندر این ایّام هر دستی سزایِ جام نیست! [...]

#سنایی(۴۵۹-۵۲۹خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «دیوان سنایی غزنوی» (به اهتمام پرویز بابایی) رویه‌ی ۳۷۶

#خواننده : ناصر عبداللهی
سراینده: قیصر امین‌پور

سراپا اگر زرد و پژمرده‌ایم
ولی دل به پاییز نسپرده‌ایم
چو گلدانِ خالی، لبِ پنجره
پُر از خاطراتِ ترک‌خورده‌ایم
اگر داغِ دل بود، ما دیده‌ایم
اگر خونِ دل بود، ما خورده‌ایم
اگر دل دلیل است، آورده‌ایم
اگر داغ شرط است، ما برده‌ام
اگر دشنه‌یِ دشمنان: گردنیم
اگر خنجرِ دوستان: گرده‌ایم
گواهی بخواهید، اینک گواه:
همین زخم‌هایی که نشمرده‌ایم
دلی سربلند و سری سربه‌زیر
از این دست عمری به سر برده‌ایم

#قیصر_امین‌پور(۱۳۳۸-۱۳۸۶خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «حتی اگر نباشی» (انتشارات کتاب آبی) رویه‌ی ۱۰۴

گر ملکِ تو مصر و روم و چین خواهد بود
آفاق تو را زینِ نگین خواهد بود
خوش باش که عاقبت نصیبِ من و تو
ده گز کفن و سه گز زمین خواهد بود!

#مهستی_گنجوی(۴۶۸-۵۳۸خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «رباعیاتِ مهستی گنجوی» (تصحیح و مقدمه: رفائیل حسینوف) رویه‌ی ۲۳

[...] گفت: «برگشتی که چه؟» گفتم: «قراری داشتیم»
گفت: «با این حال؟» گفتم: «بی‌قراری را ببین» [...]

#شعر_با_خوانش_شاعر : #محمدحسین_ملکیان
#سرزمین_شعر (۳۷)
#شعر_راستین

پخش شده در برنامه‌ی «سرزمین شعر» (شبکه‌ی چهار سیما) در ۱۴۰۳.۰۱.۲۶

دور از تو مرا عشقِ تو کرده‌ست به حالی
ک‌از مویه چو مویی شدم از ناله چو نالی [...]

#مسعود_سعد_سلمان(۴۲۵-۵۰۰خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «دیوان مسعود سعد سلمان» (مقدمه: ناصر هیّری) رویه‌ی ۵۱۳

- دست مزن! - چشم! ببستم دو دست!
- راه مرو! - چشم! دو پایم شکست!
- حرف مزن! - قطع نمودم سخن
- نطق مکن! - چشم! ببستم دهن!
- هیچ نفهم! - این سخن عنوان مکن!
خواهشِ بی‌فهمیِ انسان مکن!
لال شوم، کور شوم، کر شوم
لیک محال است که من خر شوم!
چند رَوی همچو خران زیرِ بار؟
سر ز فضایِ بشریّت برآر!

#اشرف_گیلانی(۱۲۴۹-۱۳۱۳خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «با چراغ و آینه در جستجوی ریشه‌های تحول شعر معاصر ایران» (محمدرضا شفیعی کدکنی) رویه‌ی ۳۶۳

شایسته است به جای واژه‌های «مصاحبه» و «مکالمه» که عربی هستند، «گفت‌وگو» را که پارسی است به کار ببریم. و نیز به جای «صحبت کردن» و «حرف زدن» که عربی-پارسی هستند، واژه‌ی ساده و روان «گفتن» را که پارسی است به کار ببریم.

#پارسی_را_پاس_بداریم (۲۸)
#شعر_راستین

ما به دل شادیم، از باغ و بهارِ ما مپرس
در دیارِ عشق زادیم از دیارِ ما مپرس [...]

#نظیری_نیشابوری(درگذشته‌ی۹۹۱خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «دیوان نظیری نیشابوری» (به تصحیح و تعلیقات محمدرضا طاهری) رویه‌ی ۱۷۷

[...] من کجا توانم بود جز به یادِ تو، وقتی
خاطراتِ تو چون خون در رگانِ من جاری‌ست
هر که را که غیر از تو گوش می‌کنم، ناچار
قصه‌یِ ملال‌انگیز، داستانِ تکراری‌ست [...]

#حسین_منزوی(۱۳۲۵-۱۳۸۳خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «مجموعه اشعار حسین منزوی - ویراست دوم» (انتشارات نگاه) رویه‌ی ۲۳۵

#گوینده : کیکاووس یاکیده
سراینده: خیام

هرگز دلِ من ز علم محروم نشد
کم ماند زِ اسرار که مفهوم نشد
هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز
معلومم شد که هیچ معلوم نشد!

#خیام(۴۲۷-۵۱۰خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «رباعیات حکیم خیام نیشابوری» (به اهتمام: محمدعلی فروغی، قاسم غنی) رویه‌ی ۹۴

[...] تو و ملک و جاهِ سکندری
من و رسم و راهِ قلندری
اگر آن نکوست تو درخوری
و گر این بد است مرا سزا! [...]

#طاهره_قرة‌العین(۱۱۹۵-۱۲۳۱خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «دیوان اشعار بانو فاطمه زرین تاج ~ طاهره قرة‌العین» (به کوشش سام و سهیلا واثقی) رویه‌ی ۲۴

یک بار میانِ من و تو فاصله انداخت
بسیار میانِ من و تو فاصله انداخت!

#شعر_با_خوانش_شاعر : #محمد_زارعی
#سرزمین_شعر (۳۸)
#شعر_راستین

پخش شده در برنامه‌ی «سرزمین شعر» (شبکه‌ی چهار سیما) در ۱۴۰۳.۰۱.۲۶

[...] حرفِ اهلِ درد را صائب به بی‌دردان مگوی
پیشِ خواب‌آلودگان کوتَه کن این افسانه را

#صائب_تبریزی(۹۷۱-۱۰۵۵خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «دیوان صائب تبریزی - جلد اول» (به کوشش محمد قهرمان) رویه‌ی ۱۱۴

[...] من خود از غم شکسته‌دل بودم
عشقت آمد تمام‌تر بشکست [...]

#خاقانی(۵۰۵-۵۷۷خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «دیوان خاقانی شروانی» (به تصحیح علی عبدالرسولی) رویه‌ی ۷۱۷

[...] من و ابرویِ یار و شیخ و محراب
مسلمان تا مسلمان فرق دارد [...]

#فروغی_بسطامی(۱۱۷۷-۱۲۳۷خورشیدی)
#شعر_راستین

سرچشمه: «دیوان فروغی بسطامی» (مقدمه: سعید نفیسی، حواشی: م. درویش) رویه‌ی ۱۱۸