جاڕنامەی دەستنوێژی سیاسی

(وەڵامێک بۆ کاک ئەبوبەکر کاروانی)

د. کامەران محەمەد مامۆستا لەزانکۆی سلێمانی

دوای خوێندنەوەی ڕوونکردنەوەی (بۆ موزایەدەچییەکان)، پێویستە لەسەر چەند ئاستێکی لۆجیکی هەڵوێستە بکەین:

یەکەم: گەورەترین کەلێنی ئەم ڕوونکردنەوەیە لەوەدایە کە بەرێزت وا دەزانیت ناوەڕۆکی قسەکانت (باسی سەربەخۆیی) دەتوانێت شەرعییەت بە (شوێن)ی ئامادەبوونت ببەخشێت. لە فەلسەفەی زماندا، شوێن بەشێکە لە مانا و لە فەلسەفەی مێژووشدا شوێن ڕەگەزێکی بنەڕەتی دروستکردنی مێژووە. کاتێک تۆ لە هۆڵێکی پاشایانەدا و بە سپۆنسەری دەزگایەک کە نوێنەرایەتی سەرمایەی سێبەر دەکات، باسی سەربەخۆیی دەکەیت، تۆ ئەو چەمکە پیرۆزە لە بەهایەکی نەتەوەییەوە بۆ کاڵایەکی نمایشکاری دەگۆڕیت. دەسەڵات پێویستی بەوە نییە تۆ ستایشی بکەیت، تەنها ئەوەی ڕێگەت پێ دەدات لەسەر سەکۆکەی ئەو ڕەخنە بگریت، گەورەترین ستایشە بۆ ئەو، چونکە پێت دەڵێت: "من هێندە بەهێزم، تەنانەت ڕەخنەکانی تۆش دەبنە دیکۆر بۆ هۆڵەکەم".

دووەم: ئاماژەدانت بەوەی کە حیزبە ئیسلامییەکان یان ناوەندەکانی تر پارە لە هەمان سەرچاوە وەردەگرن، لە زانستی لۆژیکدا بە (هەڵەی پەلکێشکردنی ئەویتر) دەناسرێت. گەندەڵی یان دووڕوویی ئەوانی تر، نابێتە پاساو بۆ ئینتیحاری ئەخلاقیی ڕۆشنبیر. ئەرکی ڕۆشنبیر ئەوە نییە بڵێت: "منیش وەک ئەوانم"، بەڵکو ئەرکی ئەوەیە لە هەمووان جیاواز بێت. کاتێک جەنابت دەڵێیت: "خۆزگە هەموو پارەی نەوت ئاوا خەرج بکرایە"، تۆ لە ڕاستیدا شەرعییەت بە تاڵانکردنی سیستماتیک دەدەیت، بە مەرجێک چەند کتێبێکی لێ چاپ بکرێت، ئەمەش مەترسیدارترین جۆری (سێنیکایزم)ە کە تێیدا فەیلەسوف دەبێتە پاساودەری جەلاد.

سێیەم: جەنابت باسی بوێریی و متمانە بەخۆبوون دەکەیت، بەڵام ئەوەی ئەلیف و بێیەکی لە زانستە مرۆڤایەتیەکاندا خوێندبێت دەزانێت کە بوێریی لە ناو یان سایەی دەزگای دەسەڵاتدا، تەنها ڕێگەیەکی ترە بۆ درێژکردنەوەی تەمەنی ئەو دەسەڵاتە. سیاسییەکان پێویستییان بەو نووسەرە (بوێرانە!) هەیە هەتا بە جیهان بڵێن ئێمە دیموکراتین. تۆ بەشداریت لە پڕۆسەیەکدا کردووە کە تێیدا باس کردن لە کوردستان و خەونی سەربەخۆیی کرا بە چوارچێوەیەک بۆ چرکاندنی چەند وێنەیەکی شازادە گەنجەکان.

چوارەم: ئاماژەدانت بەوەی کە: هەندێک لە ڕەخنەگرەکانت دەبێت دەستنوێژ هەڵگرن ئینجا باسی جەنابت بکەن، پاشەکشەیەکی مەترسیدارە بۆ ناو جۆرێک لە دەستەبژێرێتی ئایینی. لە فەلسەفەی مۆڕاڵدا، هیچ کەسێک لە سەروو ڕەخنەوە نییە و پیرۆزیی کەسیی نابێت ببێتە قەڵغان بۆ پاراستنی هەڵەی سیاسی. کاتێک جەنابت ئیمان و متمانە بەخۆبوونی خۆت دەکەیتە پێوەر بۆ بێدەنگکردنی بەرانبەر، تۆ لە ڕاستیدا هەمان ئەو مۆدێلە بەکاردێنیت کە دەسەڵاتدارە ستەمکارەکان لە جیهاندا بەکاری دەهێنن، واتە کاتێک دەڵێن: ئێمە خاوەن مێژووی شۆڕشین و کەس بۆی نییە ڕەخنەمان لێ بگرێت. مامۆستا! ڕۆشنبیر کاتێک دەشکێت کە بیەوێت بە پیرۆزییەکانی ڕابردووی، وەڵامی ناشرینییەکانی ئێستای بداتەوە.

پێنجەم: جەنابت دەڵێیت: خۆزگە پارەی نەوت هەر بۆ وەبەرھێنانی کلتووری و میدیای وەک ڕووداو و سەردەم سەرف بکرایە نەک لە قومارخانەکاندا بیدۆڕێنن. ئەمە لوتکەی تەسلیمبوونی مەعریفییە، چونکە تۆ بژاردەکانت لە نێوان دوو جۆر لە گەندەڵی کورت کردووەتەوە: یان پارەکە لە قوبرس بدۆڕێنرێت، یان لە ناوخۆدا بۆ کڕینی ویژدانی ڕۆشنبیران و جوانکردنی ڕوخساری دەسەڵات بەکاربێت. لە چ فەلسەفەیەکی دادپەروەریدا، پارەی دزراو حەڵاڵ دەکرێت، تەنانەت ئەگەر قورئانیشی پێ چاپ بکرێت. کاتێک ڕۆشنبیر ڕازی دەبێت پارەیەک کە بە ناحەق لە قوتی خەڵک بڕاوە، ببێتە خەرجیی چاپکردنی دیوانەکەی، ئەوا لە ڕاستیدا بووەتە هاوبەشی ئەو سیستمە و بەشێک لەو مەکینەیەی کە نادادی بەرهەم دەهێنێتەوە.

شەشەم: بەڕێزت دەپرسیت چ بەرژەوەندییەکم هەیە و چیم هەیە؟ ئایا بەڕاستی بەرژەوەندی هەر بە تەنها ڤێلا و پارەی کاشە؟ گەورەترین بەرژەوەندی بۆ ڕۆشنبیر بریتییە لە سەرمایەی ڕەمزی و حزوور لە ناو کایەی گشتیدا بە سپۆنسەری هێز. کاتێک دەزگایەکی نزیک لە دەسەڵات تێچووی مەراسیم و چاپی کتێبەکەت دەگرێتە ئەستۆ، ئەوە گەورەترین ئیمتیازە کە نایەکسانی لە نێوان تۆ و ئەو گەنجە نووسەرەدا دروست دەکات کە لە پەراوێزدا نانێکی بۆ خواردن نییە. بەرژەوەندی لێرەدا لەوەدایە کە تۆ دەبیتە دەنگی ڕێگەپێدراوی ناو کۆشکەکان، لە کاتێکدا دەنگی ڕاستەقینە لە دەرەوەی دیوارەکان لەبرساندا قۆڕەی سکی دێت.

لەکۆتاییدا ئەم ڕوونکردنەوەیە نەک هەر وێنەکەی ڕاست نەکردەوە، بەڵکو سەلماندی کە (کوردبوونی کۆمپانیایی) خەریکە هەموو دیوارە ئەخلاقییەکان دەڕوخێنێت. کاتێک ڕۆشنبیر نەتوانێت جیاوازی لە نێوان (نان) و (ئیمتیاز)دا بکات و کاتێک میحراب و مەزادخانە تێکەڵ بکات، ئیتر هەر گوتارێکی نەتەوەیی و ئایینی دەبێتە مەرەکەبێکی بێڕۆح.

بۆیە شکۆ نە وەرگێڕانی دەوێت و نە ڕوونکردنەوە، بەڵکو تەنها (نەخێر)ێکی ڕاستەقینەی دەوێت بەرانبەر بەو مێزەی کە بۆنی برسییەتیی گەلی لێ دێت.

دکتۆر کامەران