Zuhayriddin og‘amiz hamma joyga yozib chiqibdi

Oldinroq “Test kitobdan tuziladi, apellyatsiya notoʻgʻri berilgan, savolda Italiya bo‘ladi, deb apellyatsiya berishlaring kerak edi” degandi, keyin telefonda unday apellyatsiya berish mantiqqa ham, tarixga ham, testologiyaga ham to‘g‘ri kelmasligini tushuntirib bergandim.

Hay, mayli, Zuhayriddin Bozorov ham tarixchi ekan. Agar o‘quvchilaridan biri kanalimda bo‘lsa, mana bu xaritani ko‘rib, u tarixiy konteksda langobardlarga nisbatan “deyarli butun Italiya” deb bo‘lmasligini yetkazsangiz.

Va yana bir: haqiqatan boshqa manbalarni ham o‘qish kerak. O‘zi aslida shuning uchun ham vestgot javobini belgilashgan. Mayli, inglizcha asarlarni qo‘ya turaylik, Salimovda ham ko‘rga hassadek qilib yozib qo‘yibdi. Nahot universitetda hech bo‘lmasa bu kitobni o‘qishmagan?

Hay, mayli, nimayam derdim...

👉 @TESTLIDER

Zuhayriddin Bozorovga mana bu xarita yetmagan ko‘rinadi. Ya’ni Zuhayriddin Bozorovning fikricha, “deyarli butun Italiyani” jumlasi to‘g‘ri va Alboin Italiyaning 70 % hududini egallagan. Biroq, menimcha, bu xaritada Alboin davrida Italiyaning hatto yarmi ham egallanmagani ko‘rinib turibdi, yaqqol ko‘rinib turibdi.

Shunday bo‘lsa-da, matematik hisob-kitobni so‘rayapti. Alboin davrida egallangan hududlarni qo‘shib chiqsak, ~121 000+ km. kv yer bo‘ladi. Italiyaning hududi orollar bilan birgalikda 300 000+ kv. km. Bundan kelib chiqadiki, foiz hisobida ~38 % egallangan (agar faqat materik qismini hisobga olsak ham ~45 %).

Endi bo‘ldi-da... Shunchaki xaritaga qarab turibam bilsa bo‘ladi-ku!

Va, ikkinchidan, Zuhayriddin Bozorov “Yustinian I vafotidan so‘ng Ispaniyani tortib olgan qabilani belgilang” degan savolda nima uchun “vestgotlar” emas, “langobardlar” javobini belgilash kerak edi, degan mazmunda gapirayotgani qiziq.

👉 @TESTLIDER

Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi chiqargan “vestgot-langobard” masalasidagi videoni ko‘rgach, ochig‘i, ispancha uyat his qilgan edim

Videoda tarixchi domlalar – Biyqo‘ziyev va Annayev fikr bildirgan. Shu sabab biz (PhD, Germaniyaning Gumbold universitetida ham tahsil olgan Mardonbek Rajabov bilan) masalaga jiddiy ilmiy raddiya tayyorlashni boshlagandik, hatto videoni tarjima qilib, Yevropadagi barcha eng nufuzli tarixchi olimlarga ham yubormoqchi edik. Jarayon boshlangan edi.

Biroq biz hurmat qiladigan ayrim domlalar bunday qilmaslikni maslahat berishdi (Biyqo‘ziyevning ilmiy obro‘yini o‘ylab, menimcha). Ularning fikricha, videodagi domlalar, ayniqsa, Biyqo‘ziyev kuchli va tajribali tarixchi. Balki ma’lum sharoitlar sabab shunday video tayyorlangan bo‘lishi mumkinligi, shu bois masalani Yevropa olimlari darajasiga olib chiqish shart emasligi aytildi.

Qizig‘i, biz hurmat qiladigan domlalar ham langobardlar svevlar tarkibida ham Ispaniyaga bormaganini, o‘sha savol uchun yarim soat germanlar haqida gapirish shartmasligini juda yaxshi bilishadi. Svevlar buyuk ko‘chishlar davrida bo‘linib ketgan. Zamonaviy tadqiqotchilar – Kulikovski, Pablo Diaz va Selin Martin ham bir ovozdan shuni ta’kidlaydi: langobardlar Ispaniya tuprog‘iga qadam bosmagan. Bu masala konsensus (ya’ni, “ba’zi fikrlar” boshqa sabablar bilan aytilayotgan bo‘lishi mumkin).

Masalani yopdik deganda, OMMAVIY tarmoqlarda Zuhayriddin Bozorovning izohlarini ko‘rib qolyapman va bunga ilmiy munosabat bildiryapman: xaritani ko‘rsatyapman, matematik hisob-kitob qilyapman va hokozo. Va bu endi QONUNNI BUZISH EMISH...

Nazarimda, Laziz Nasrullayev ham endi masalaning mohiyatini tushunib ulgurgan bo‘lsa kerak. Xususan:
1. 30–40 % hudud uchun “deyarli butun” degan iborani ishlatib bo‘lmasligini va keyingi nashrda bu jumlani tuzatish zarurligini.
2. Elba atrofidagi svev qabilalari ittifoqida 10 ga yaqin qabila bo‘lganini va ular ichida langobardlar son jihatdan kichik guruh ekanini (xuddi Tatsit yozganidek). Nasrullayev Strabon “juda katta” deb yozgan, degan edi. Biroq Strabonda bunday jumla yo‘qligini ko‘rsatib berdim.
3. Langobardlar svevlar tarkibida ham Ispaniyaga bormaganini.
4. Mavjud tarixiy dalillar faqat Kvadlar va Markomannlarning Ispaniyaga borganini ko‘rsatishini.
5. Podkast davomida esa masala asl mavzudan chiqib ketib, boshqa yo‘nalishga burilib ketganini.

Ha, deyarli hamma tushunib bo‘ldi.

Biroq 7-sinf “Jahon tarixi” (2022) darsligi taqrizchilaridan biri Zuhayriddin Bozorov bu masalada yana qayerdadir izoh yozsa, men bunga munosabat bildirishda davom etaveraman. Muhimi, men hech kimni haqorat qilmayapman. Aniq faktlar, ilmiy dalillar bilan yozmoqdaman.

Va “kimning fikriga” nisbatan yozyotganimni bildirib ketyapman. Ochiq, ommaviy platformalarda esa “Zuhayriddin Bozorov” deb yozilgan. Aytaylik, nikneym “Qasoskor ritsar” deb yozilsa, “Qasoskor ritsarning fikriga” deb ilmiy munosabat bildirgan bo‘lar edim.

👉 @TESTLIDER

Qisqacha aytganda, Zuhayriddin Bozorovga ayrim savollar:

1. Testda nima uchun “Vestgot emas, langobard javobini belgilash kerak edi” degan mazmunda yozgansiz?
2. Nima uchun YouTube’da langobardlar qiroli Alboin davrida 70 % hudud egallandi, deb yozgansiz. Hech bo‘lmasa, shuni xato yozganingizni tan olasizmi?
3. Vestgotlarga nisbatan “tortib oldi” degan jumla tushmaydi, degan mazmunda nega gapirgansiz, Salimovning kitobini o‘qimaganmisiz?

Shu savollarga gapni boshqa yoqqa burmay, javob bermas ekansiz, komment yozavermang, iltimos. Meni ishdan qo‘yyapsiz. Shuningdek, har joyda (Instagramda, YouTubeda, Telegramda) vestgot javobini belgilagan o‘qituvchilarni ayblashni bas qiling, iltimos. Ular qo‘shimcha manbalarni ham o‘rganishgan, xaritalarni ko‘rishgan. Sizgayam tavsiya etaman.

👉 @TESTLIDER

🔥 Ertadan boshlab yopiq guruhda, tongda “Ehtimoliy qo‘llanma”larni o‘rganish boshlanadi.

Guruhga kirish uchun 9860010133910371 kartasiga 200 ming so‘m to‘lovni o‘tkazing.

@TESTLIDER

Imtihongacha o‘qib chiqishingiz kerak bo‘lgan narsalar:

• Ehtimoliy qo‘llanma: https://t.me/TESTLIDER/6430
• O‘zSSR rahbarlari: https://t.me/TESTLIDER/6429
• Turkiston general-gubernatorlari: https://t.me/TESTLIDER/6466
• Arab xalifalari: https://t.me/TESTLIDER/6439
• “Qaysi davlatda?” (shartnomalar) qo‘llanmasi: https://t.me/TESTLIDER/6428
• “Kashfiyotlar” qo‘llanmasi: https://t.me/TESTLIDER/4295

• “Milliy sertifikat” testlarining javobli shakli: https://t.me/TESTLIDER/6460
• “Noyob qo‘llanma”: https://t.me/TESTLIDER/6431

• “Optimal xronologiya”larni ham bir sidra ko‘rib chiqish zarar qilmaydi (ayniqsa, 8 va 9 lar): https://t.me/TESTLIDER/4591

👉 @TESTLIDER

“EHTIMOLIY MATERIALLAR”INGIZDAN ANIQ TUSHADIMI? BARCHAGA JAVOBIM

Bu savolga “ha” deb javob berish pedagogik va axloqiy jihatdan to‘g‘ri kelmasligini avval ham aytganman. Chunki men odamlarni “ehtimoliy sindromi”ga o‘rgatib qo‘yishni istamayman. Men tizimli va sifatli materiallar asosida, tizimli tayyorgarlik ko‘rish tarafdoriman.

Masalaning yana bir tomoni bor: bu savolga “ha” deb javob berish huquqiy oqibatlarga ham olib kelishi mumkin. Agar “ha, aniq tushadi” deyilsa, “nega tushishi kerak?”, “qanday qilib?” degan savollar paydo bo‘ladi. Ko‘za esa kunda emas, kunida sinadi. Shu sababli men bu savolga “ha” deb javob bera olmayman – HUQUQIY jihatdan ham, axloqiy jihatdan, pedagogik jihatdan ham.

Garchi men shu paytgacha bir necha o‘n minglab testlarni tuzgan, testologiyani ilmiy doirada chuqur o‘rgangan va o‘rganayotgan odamman.

Demak, “ehtimoliy” o‘z nomi bilan “ehtimoliy”.

Shuningdek, hozirgidek “tahlikali davr”da bunday gaplarni aytish, menimcha, men uchun to‘g‘ri kelmaydi. Demak, yakuniy gapim: men o‘qing degan materiallarni o‘qing, mavzularni muntazam takrorlang va tayyorgarlikka mas’uliyat bilan yondashing.

👉 @TESTLIDER

RASMAN

Navbatdagi attestatsiya imtihonlari uchun tavsiyaviy xarakterdagi manbalar ro‘yxati e’lon qilinibdi.

👉 @TESTLIDER

Attestatsiya imtihonlarining pedagogik mahorat qismi uchun tavsiya etilgan manba

• «Tarix o‘qitish metodikasi»
• N. I. Xasanova, P. O. Normamatova

👉 @TESTLIDER

Katta ehtimol bilan imtihon sanalarida o‘zgarish bo‘lmaydi. 28–29-mart kunlari bo‘lib o‘tadi.

Lekin keyinga surilishini juda istayotgan edim. Chunki olimpiada ham bor.

👉 @TESTLIDER

#ehtimoliy

“Eski” 10-sinf “Jahon tarixi” (2017) darsligi bo‘yicha ehtimoliy savollar

39. Insulinni kashf etgan olimlarni aniqlang. Jon Makleod, Frederik Banting
40. “Garri Potter” asarining muallifi kim edi? Joan Rouling
41. Penetsilin uchun 1945-yilda Nobel mukofotiini olgan olimni aniqlang. Aleksandr Fleming
42. AQSHda birinchi kompyuterni yaratgan olimlarni aniqlang. J. Moshli va J. Ekert
43. Ikkinchi jahon urushidan so'ng Yaponiya iqtisodiyotining yuksalishiga ulkan hissa qo'shgan, sifatni boshqarish bo‘yicha ma’ruzalar o‘qigan amerikalik olimni aniqlang. Uilyam Edvards Deming

(c) Jalol BOLTAYEV

👉 @TESTLIDER

Bu qo‘llanma hozirgacha o‘zini oqlab kelmoqda :)

(c) Jalol BOLTAYEV

👉 @TESTLIDER

🔥 Ehtimoliy (200+) – 1-qism

“Milliy sertifikat” imtihonida tushish ehtimoli yuqori boʻlgan savollar bazasidan biri, xolos!

Keyingi qismi quyidagi manzillarga joylanadi
👉 @TESTLIDER

🚀 “TURBO GURUH”da TONGGI darslarda “EHTIMOLIY materiallar” o‘rganilmoqda!

Guruhga kirish uchun 9860010133910371 kartasiga 200 ming so‘m to‘lovni o‘tkazib, chekni @jalolboltayev_kurs’ga jo‘natasiz, men sizni yopiq guruhga qo‘shib qo‘yaman. Yopiq guruh bundan-da zo‘r! :)

Har bir ilmni egasidan, materialga mehnati singgan odamdan o‘rganing!

👉 @TESTLIDER

Qiziq holatlar ham uchrab turadi. Umrida mustaqil test ham, qo‘llanma ham tuzib ko‘rmagan ayrim kishilarning qo‘lida “qandaydir yo‘llar” bilan biz (men va men bilan birgalikda) tayyorlagan materiallarning ayrim qismlari paydo bo‘lib qoladi. Shundan o‘zida yo‘q xursand bo‘lib yurishadi. 🙂

Balki bu materiallarning bir qismini yopiq guruhimga yashirincha kirib, yana ayrimlarini kattaroq summalarga sotib olib yurishgandirki, shuning uchun ham o‘z o‘quvchilariga ularni 1000 $ yoki 6 mln so‘m atrofida sotib ham yurgandirlar. 🙂

Aslida esa bular ehtimoliy materiallarning, umuman, men tuzgan materiallarning eng kichik bir qismi, xolos.

Men 2019-yildan beri ehtimoliy savollar ustida ishlayman. Lekin oldin ham aytganimdek, bu men qila oladigan ishlarning eng kichigi. Tizimli tayyorgarlik uchun 2000+ test tuziladi. Bu esa ayrimlar uchun hatto tasavvur qilib bo‘lmaydigan hajmdagi mehnat.

Men kecha paydo bo‘lgan yoki kecha test tuza boshlagan repetitor emasman. Eyler–Venn, grafikli testlarni qo‘llab yurganimda, darslikdan tashqarida bo‘lsa ham ba’zi “muhim ma’lumot”larni o‘rgatib yurganimda, ba’zilaringiz “bunday test tushmaydi” deb yurardingiz. 😁

Endi esa men eramizdan avvalgi davrlarda tayyorlagan materiallarim birdaniga kimlarningdir “materiali” bo‘lib qolganini ko‘rish ham qiziq holat ekan. 😁

P. S. Ha, aytgancha, mana bu materialni yaxshilab ko‘rib chiqlaring, sizlarda bor “parcha”larda mavjud bo‘lmagan savollarimni ham qo‘yganman. Ularniyam test va qo‘llanma qilinglar tezda :)

(c) Jalol BOLTAYEV – repetitor, testolog

👉 @TARIXCHI_QARASHLARI