Vanga bilan bitta maktabda o‘qiganimni bilishmaydi bular :)

👉 @TESTLIDER

“LOY JANGI” VA YADA MAROSIMI

Bu savolni men bejiz joylamagandim.
“Loy jangi”da yuz bergan shiddatli jala zamonaviy tarixchilar tomonidan ko‘proq qanday talqin qilinadi?

Bu savol ortida real bir voqea turibdi:
Bir necha yil oldin bir tanishim meni maktabdagi ochiq darsiga taklif qilgan edi. 7-sinf o‘quvchilari, “Amir Temur” mavzusi. Dars davomida o‘qituvchi “Loy jangi”ni tushuntirar ekan, yada marosimi haqida gapira boshladi va buni qadimgi e’tiqod sifatida emas, balki hukm o‘laroq, ya’ni haqiqat sifatida bayon qildi.

Kutilganidek, o‘quvchilardan biri “ustoz, shunda yada toshi haqiqatan ham shunday sehrli kuchga ega bo‘lganmi?” deb savol berdi. O‘qituvchi esa “ha” deb javob berdi.

O‘sha o‘qituvchi bilan shaxsiy adovatim yo‘q. Aytaylik, bo‘lganida, darsiga chaqirmasdi ham. Dars tugagach, bu masalani o‘sha o‘qituvchiga tushuntirdim. Tushundi. Biroq keyinroq angladimki, bu yondashuv boshqa o‘qituvchilar orasida ham bor. Hatto bu yerda ham 300 dan ortiq odam 1-variantni belgilagan.

Fan nima degani?
Fan – real voqelikka asoslangan, tekshirish mumkin bo‘lgan, tajriba va kuzatuv bilan tasdiqlanadigan bilimlar tizimi. Fan afsona, rivoyatni madaniy hodisa sifatida o‘rganishi mumkin, ammo ularni real sabab-oqibat mexanizmi sifatida qabul qilmaydi.

Shu sabab savolda ataylab yanada aniqlik kiritib, “akademik fan vakillari bo‘lgan zamonaviy tarixchilar” degan ibora ishlatganman. Ha, biz Nizomiddin Shomiy, Sharafiddin Ali Yazdiy asarlarini o‘qir ekanmiz ular yada marosimining chinligiga chin dildan ishonganini ko‘ramiz. Bu tabiiy. Bu o‘sha davr odamining dunyoqarashi. XIV–XV asr uchun bu normal holat.

Lekin zamonaviy ilm-fan har qanday sehr-joduni inkor qiladi. Yomg‘irning yog‘ishi iqlimiy, atmosfera va geografik omillar bilan izohlanadi. “Loy jangi”dagi jala ham aynan shunday talqin qilinadi: mintaqaning iqlimiy xususiyatiga ko‘ra may oyining seryog‘in kelishi natijasida yuz bergan tabiiy hodisa sifatida.

Bundan tashqari Ilyosxo‘ja ob-havo o‘zgarishini, aytaylik, bulutlarga qarab turib ilg‘agan bo‘lishi mumkin va shu asosda “ilohiy kuchlar biz tarafda” degan iddao bilan askarlar ruhini ko‘tarishga muvaffaq bo‘lgan. Ya’ni u go‘yoki “marosim o‘tkazyapti”, oradan ko‘p o‘tmay yomg‘ir yog‘yapti. Askarlar esa buni “ilohiy ishora” deb qabul qilib, ruhiy ustunlik bilan jangga kiryapti. Bu yerda sehr emas, psixologiya va harbiy taktika ishlayapti.

Yada marosimini haqiqat sifatida tasdiqlash, mantiqan olganda, xuddi: “Atlant Yerni yelkasida ko‘tarib turgan”, “Zilzilalar Poseydonning g‘azabi tufayli bo‘lgan” degan gapni ilmiy haqiqat sifatida qabul qilish bilan barobar.

Bu mavzuni o‘tayotganda o‘quvchiga “Turkiy xalqlarda yomg‘ir chaqirish maqsadida yada marosimi bo‘lgan. Sizningcha, bu real hodisa bo‘lishi mumkinmi?” deb savol bergan ma’qulroq. Mana shu yondashuv o‘quvchining tanqidiy fikrlashini sinaydi, rivojlantiradi va fan bilan afsona o‘rtasidagi farqni anglatadi.

Fan, jumladan, tarix fani ham, afsonalarni ilmiy haqiqat sifatida tasdiqlamaydi. Ularni tushuntiradi.

Oxirigacha o‘qiganlar, sog‘ bo‘lasla :)

(c) Jalol BOLTAYEV

👉 @TESTLIDER

FAN NIMA?

Oxford English Dictionary (Oksford ingliz tili lug‘ati)
Fan – bu fizik va tabiiy olamning tuzilishi hamda xulq-atvorini kuzatish va tajriba (eksperiment) o‘tkazish orqali tizimli o‘rganishni qamrab oluvchi intellektual va amaliy faoliyatdir.

Merriam-Webster Dictionary (Merriam-Vebster lug‘ati)
Fan – bu umumiy haqiqatlarni yoki umumiy qonuniyatlarning ishlashini qamrab oluvchi bilimlar tizimidir; bu bilimlar, ayniqsa, ilmiy metod yordamida olingan va tekshirilgan (testdan o‘tkazilgan) bo‘lishi shart.

Cambridge Dictionary (Kembrij lug‘ati)
Fan – fizik olamning tuzilishi va xulq-atvorini sinchiklab o‘rganishdir, bu jarayon kuzatish, o‘lchash va tajribalar o‘tkazish orqali amalga oshiriladi.

Encyclopedia Britannica (Britannika ensiklopediyasi)
Fan – bu fizik olam va undagi hodisalarga tegishli bo‘lgan har qanday bilimlar tizimi bo‘lib, u xolis (subyektiv bo‘lmagan) kuzatuvlarni va tizimli eksperimentlarni talab qiladi.

👉 @TESTLIDER

Darslar boshlanmoqda...

2 oylik to‘lov 300 ming so‘m.

Karta: 9860010133910371

To‘lovni amalga oshirib, chekni @jalolboltayev_kurs'ga yuboring.

👉 @TESTLIDER

O‘zbekistonda adolat tiklanishiga AQSH va Ispaniya olimlari yordam bermoqda

Respublika ta’lim markazidan hanuz rasmiy javob yo‘q. Ammo javob qayerdan keldi, deng. Jahon reytingida top-100 ro‘yxatiga kiradigan Pensilvaniya universitetidan. Ha, aynan o‘sha bahsli “langobardlar-vestgotlar” masalasi bo‘yicha.

Universitetning o‘rta asrlar tarixi bilan shug‘ullanuvchi, bu yo‘nalishda yirik ilmiy asarlar yozgan olimi javobni konkret aytyapti: langobardlarning Ispaniyani bosib olgani haqida hech qanday ilmiy ma’lumot yo‘q. Nuqta.

Vazirlik huzuridagi baholash markazida “o‘qituvchilarning javobi to‘g‘ri ekanini tasdiqlovchi dalil mavjud emas”, deb bayonot bergan vakil bunga nima deydi? Yoki jahon miqyosida tan olingan, top-100 universitet olimining fikri biz uchun “yetarli dalil” emasmi? Rostdan ham bizning qorako‘zlar ulardan aqlliroqmi?

Ispaniyaning o‘zidan ham javob keldi. Ispan olimlari ham hayratda: bizning tariximizda bunaqa narsa bo‘lmagan-ku, deyishmoqda.

O‘zbekistonda bo‘la turib, O‘zbekiston davlat idoralari sarson qilayotgan masalada ispaniyalik va amerikalik olimlar “Dear Jaloliddin, we are ready to help you” deb turibdi. Shunisi alam qiladi.

(c) Jalol BOLTAYEV

👉 @TESTLIDER

Mana nima uchun ko‘p chat o‘tkazavermayman... Bunaqa 2000 talab testlarni tuzish uchun kunni va tunni bag‘ishlash kerak.

👉 @TESTLIDER

Fakt bilan aytganda bunday sifatdagi testni boshqa joydan topa olmaysiz! 💯

• 7-sinf «Jahon tarixi» (2022)
• “KUNDALIK-OPTIMAL”
• Jalol BOLTAYEV

👉 @TESTLIDER

Dushanba kuni o‘zim pochtaga boraman. 40 ta kitobga oldindan buyurtma berilgan edi. Agar orangizda 7-sinf «Jahon tarixi» bo‘yicha «Kundalik-optimal» test to‘plamimni xarid qilmoqchi bo‘lganlar bo‘lsa, dushanba kuni chiqarib yuboraman.

📘 1 dona kitob narxi – 35 000 so‘m
📦 Pochta puli – 20 000 so‘m
📚 3 donadan ortiq kitob olinsa, pochta puli – 50 000 so‘m

Ishni soddalashtiramiz:
1. 9860010133910371 kartasiga to‘lovni amalga oshiring.
2. Ism, telefon raqam, qo‘shimcha raqam (agar bo‘lsa) va to‘liq manzilingiz va nechta kitob kerakligini bitta xabarda @jalolboltayev_tlbot’ga yuboring, chek ham esdan chiqmasin.
3. Men dushanba kuni jo‘natib yuboraman.

👉 @TESTLIDER

🔥Mart oyida tushishi mumkin boʻlgan savollarni joylashni boshladik!

Videoni koʻrib, izohiga + qoldiring va doʻstlaringizga ulashing.
👉 https://www.instagram.com/reel/DUOIhnajIQi/?igsh=aWpqdnA3dGJ1OHRk

👉 @TESTLIDER – repetitor sifatida ochgan kanalim. Anaqissa, tarix sohasi bo‘yicha repetitorlikka ixtisoslashgan respublikadagi ILK kanal!

👉 @TARIX_OMBOR – faqat materiallar joylangan maxsus guruh

👉 @TARIXCHI_QARASHLARI – shaxsiy kanal. Xohlaganimni yozadigan.

9-fevralda “TEZKOR GURUH”da darslar boshlanadi!

Mavjud vaziyatdan kelib chiqqan holda ENG TO‘G‘RI yo‘ldan olib borishga harakat qilaman.

“Tezkor guruh”ga sertifikatchilar va attestatsiyachilar qo‘shilishi mumkin.

9860010133910371 kartasiga 2 oy uchun 300 ming so‘m to‘lovni o‘tkazib, chekni @jalolboltayev_kurs'ga jo‘nating.

👉 @TESTLIDER

TO‘RTINCHI HOKIMIYAT KUCHI

Fransiya tarixidagi “Dreyfus ishi” shuni ko‘rsatdiki, ayrim vaziyatlarda uchala rasmiy hokimiyat – parlament, hukumat va sud bir vaqtning o‘zida adolatsizlik qilishi, “kar, ko‘r, gung” rolini o‘ynashi mumkin.

Asl josus davlat tizimida yuqori lavozim egallagan Estergazi bo‘lsa-da, oddiy kapitan Alfred Dreyfus “qurbon qilindi”. Sud soxta ayblov bilan hukm chiqardi, hukumat va parlament esa bu adolatsizlikni to‘xtatish o‘rniga uni qo‘llab-quvvatladi. Chunki muammo bitta shaxsda emas, balki tizimning o‘zida edi. Shu sabab qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlari adolatni emas, aynan tizimni himoya qildi. “Qarg‘a qarg‘aning ko‘zini cho‘qimaydi” degan maqol faqat Gonduras davlatigagina xos emas (biroq Gondurasda bu maqol “qonun” darajasiga ko‘tarilgan deyishadi gondurasliklar).

“Dreyfus” muammosini esa aynan to‘rtinchi hokimiyat hal qildi. Matbuot va jamoatchilik bosimi, xususan, yozuvchi Emil Zolyaning prezidentga yo‘llagan ochiq xati jamiyatni uyg‘otdi va uchala hokimiyatni ham orqaga chekinishga majbur qildi. Natijada ish qayta ko‘rib chiqildi va Dreyfus oqlanadi. Bu voqea to‘rtinchi hokimiyat rasmiy vakolatlarsiz ham real kuchga aylanishi, uchala hokimiyat ishlamagan joyda adolatni tiklay olishini isbotlab berdi.

Agar to‘rtinchi hokimiyat, ya’ni OAV va jamoatchilik bo‘lmaganida, bitta begunoh inson tizim xatosi tufayli umri qamoqda chirirdi, tarix esa yangi-yangi “dreyfuslar” bilan to‘lib borardi.

Mana nima uchun jamoatchilik faol bo‘lishi kerak. “To‘q qornim, tinch qulog‘im” degan pozitsiyadan chiqib ketish zarur. Ha, maqolning originalida “och qornim” deyiladi. Ammo bizda ko‘pincha “to‘q yurish” uchun ko‘z yumishadi, jim turishadi, qo‘rqishadi.

(c) Jalol BOLTAYEV

👉 @TESTLIDER

Ustoz Komil Jalilov yozgan postni ulashgan tarixchilarga alohida rahmat.

Afsuski, men “joylasa kerak” deb o‘ylagan ayrim odamlar postni ulashmadi. Mayli...

Do‘stlar, aynan hozir “O‘zbekistonda adolat tiklanishiga AQSH va Ispaniya olimlari yordam bermoqda” sarlavhali postni ulashish muhim. Sababi Pensilvaniya universitetidan rasmiy javob keldi. Bu “shunchaki chet el universiteti” emas, dunyoning top-100 ro‘yxatiga kirgan oliygohlardan biri. Bilasiz, top-1000 ga kirishning o‘zi juda katta nufuz sanaladi, bu esa mutlaqo boshqa daraja.

Bu ma’lumot keng tarqalishi kerak. Balki sizning kanalingiz orqali vakolatli bir shaxs o‘qib qolib, “nimalar bo‘lyapti o‘zi?” degan savol bilan ayrim tashkilotlarga tushuntirish olib borar. Chunki agar Baholash markazi 11-fevraldagi sudda ham Pensilvaniya universiteti, amerikalik va ispaniyalik olimlar bergan ilmiy xulosalarga ham qarshi chiqsa, bu butun ta’lim tizimi uchun sharmandalik bo‘ladi.

Ispaniyaliklar va amerikaliklar bu holatni “juda katta adolatsizlik” deb baholayapti. Nahotki biz o‘zbekistonlik bo‘la turib, jamiyat manfaatiga daxldor bunday masalalarda bir-birimizni qo‘llab-quvvatlay olmasak?

Men bu masalada uchta jiddiy xavf borligini yozdim. Gap faqat “vestgot” javobini belgilagan 100 dan ortiq o‘qituvchining huquqlarida ham emas. Muammo bundan ham chuqurroq.

Shaxsan men Baholash markazi testlari (faqat bitta savol emas, umuman ularning yondashuvi) juda salbiy washback effektiga ega deb hisoblayman. Bunga asos bor: ayrim o‘qituvchilar allaqachon “kitobda xato bo‘lsa ham, yodlash kerak” degan pozitsiyada o‘qiy boshlaganini, bolalarga ham aynan shunday qarash bilan dars o‘tayotganini bildirishgan.

👉 @TESTLIDER