چرا من مسیحی نیستم، برتراند راسل

ترجمه منتخب : امیر سلطان‌زاده

کمدی الهی، دانته آلیگیری

ترجمه منتخب : شجاع الدین شفا

اقتدار واقعی یعنی از هر کس، چیزی را بخواهی که در توانش باشد.

«هرکس را باید بر پایه توانایی‌هایش قضاوت کرد، نه انتظارهای خودمان.»

شاید خیلی وقت‌ها قبل از اینکه کسی را به خاطر شکستش قضاوت کنیم، بهتر باشد از خودمان بپرسیم:

«آیا انتظار درستی از او داشته‌ایم؟»

منابع: Tversky & Kahneman (1974), Science.

یا این یا آن، سورن کی‌یر کگور

پنجاه دلیل برای اینکه چرا زن بودن محشر است، ژاکلین شانون

منابع: Simonson (1989), Journal of Consumer Research.

عبارت منسوب به موریس مرلوپونتی که در بحث از فلسفهٔ سیمون دوبووار و به‌ویژه در خوانش «جنس دوم» اهمیت پیدا می‌کند، بر پیوندی بنیادین میان بدن، جنس‌مندی و تاریخ تأکید دارد:

«انسان بدنی جنس‌مند است که در مقام سوژه، وجودی تاریخی دارد.»

برای فهم دقیق این گزاره، نخست باید به یک نکتهٔ اصطلاح‌شناختی توجه کرد. واژهٔ فرانسوی L’homme در چنین بافت فلسفی‌ای لزوماً به معنای «مرد» در برابر «زن» نیست، بلکه غالباً در معنای عام «انسان» به کار می‌رود. ازاین‌رو، اگر این عبارت به صورت «مرد یک جنس نیست، بلکه یک ذهنیت تاریخی است» ترجمه شود، نه‌تنها معنای آن دگرگون می‌شود، بلکه پیوند اساسی آن با پدیدارشناسی بدن نیز تا حد زیادی از میان می‌رود. همچنین واژهٔ subjectivité را بهتر است «سوژگی» ترجمه کرد تا «ذهنیت»، زیرا مسئله صرفاً مجموعه‌ای از باورها و تصورات ذهنی نیست، بلکه سخن از نحوهٔ وجود انسان به‌مثابه فاعل ادراک، تجربه و کنش در جهان است.

اهمیت این مسئله زمانی آشکارتر می‌شود که آن را در زمینهٔ فلسفهٔ مرلوپونتی و سپس در نسبت با پروژهٔ فمینیستی دوبووار بررسی کنیم.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فلسفهٔ مرلوپونتی، به‌ویژه در «پدیدارشناسی ادراک»، نقد دوگانه‌انگاری سنتی میان ذهن و بدن است. در سنت دکارتی، انسان را می‌توان به دو ساحت متمایز تقسیم کرد: از یک سو ذهن یا آگاهی، یعنی سوژه‌ای که می‌اندیشد و ادراک می‌کند؛ و از سوی دیگر بدن، یعنی شیئی مادی که مانند سایر اشیای جهان تابع قوانین طبیعت است.

مرلوپونتی این جدایی را برای توضیح تجربهٔ واقعی انسان ناکافی می‌داند. از نظر او، ما ابتدا ذهنی مستقل و بی‌بدن نیستیم که سپس از طریق حواس با جهان خارجی ارتباط برقرار کنیم. حضور ما در جهان از همان آغاز حضوری بدنی است. بدن واسطه‌ای خارجی میان «من» و جهان نیست؛ بلکه همان شیوهٔ بنیادی حضور من در جهان است.

بدن من، پیش از آنکه موضوع شناخت من باشد، شرط امکان هرگونه شناخت و تجربه است. من بدنم را همان‌گونه که یک شیء خارجی را می‌بینم تجربه نمی‌کنم. بدن من چیزی است که از خلال آن می‌بینم، می‌شنوم، لمس می‌کنم، حرکت می‌کنم و جهان را در دسترس خود می‌یابم. به همین دلیل، مرلوپونتی میان «بدن عینی» و «بدن زیسته» تمایز می‌گذارد.

بدن عینی همان بدنی است که می‌توان آن را از منظر زیست‌شناسی، پزشکی یا کالبدشناسی بررسی کرد: بدنی دارای اندام‌ها، دستگاه عصبی، هورمون‌ها، ساختار عضلانی و ویژگی‌های تولیدمثلی. این بدن واقعیت دارد، اما تمام حقیقت وجود بدنی انسان را تشکیل نمی‌دهد. در مقابل، بدن زیسته بدنی است که فرد جهان را از طریق آن تجربه می‌کند. این بدن نه مجموعه‌ای منفعل از اندام‌ها، بلکه نظامی از توانایی‌ها، جهت‌گیری‌ها و امکان‌های عملی است.

هنگامی که دست خود را برای برداشتن شیئی دراز می‌کنیم، معمولاً مختصات هندسی دست و فاصلهٔ آن تا شیء را محاسبه نمی‌کنیم. بدن پیش از هرگونه تأمل نظری، خود را با جهان هماهنگ می‌کند. جهان برای بدن به صورت مجموعه‌ای خنثی از اشیا ظاهر نمی‌شود، بلکه به میدان امکان‌ها و محدودیت‌ها بدل می‌شود: چیزی نزدیک یا دور، دست‌یافتنی یا دست‌نیافتنی، امن یا تهدیدکننده، ممکن یا ناممکن است.

در همین نقطه مفهوم پدیدارشناختی «قصدیت» اهمیت پیدا می‌کند. قصدیت در اینجا به معنای تصمیم یا نیت آگاهانهٔ روزمره نیست. در سنت پدیدارشناسی، قصدیت به این معناست که آگاهی همواره «آگاهی از چیزی» است؛ یعنی سوژه از آغاز به سوی جهان گشوده است. مرلوپونتی این مفهوم را از سطح آگاهی نظری فراتر می‌برد و آن را در خود بدن مستقر می‌کند. بدن نیز نوعی جهت‌گیری پیشاتأملی به سوی جهان دارد.

برای مثال، نوازنده‌ای ماهر هنگام اجرای یک قطعهٔ موسیقی دربارهٔ تک‌تک حرکات انگشتان، زاویهٔ دست یا فشار آرشه به‌طور جداگانه تصمیم نمی‌گیرد. ساز، بدن و فضای موسیقایی در اثر تمرین به یک نظام واحد بدل شده‌اند. بدن پیش از آنکه ذهن هر حرکت را به زبان مفهومی درآورد، می‌داند چگونه در میدان موسیقایی حرکت کند. این «دانستن بدنی» نمونه‌ای روشن از همان قصدیت عملی است که مرلوپونتی بر آن تأکید می‌کند.

از همین منظر است که بدن دیگر صرفاً یک شیء نیست، بلکه به «بدن-سوژه» تبدیل می‌شود. بدن هم بخشی از جهان مادی است و هم نقطه‌ای که جهان از آن برای من گشوده می‌شود. من هم بدن دارم و، در معنایی بنیادی‌تر، بدن خود هستم. پروژه‌ها، میل‌ها، ترس‌ها، حرکت‌ها و روابط من با دیگران همگی از خلال همین وجود بدنی تحقق می‌یابند.

این تلقی از بدن، پیامدهای مهمی برای فهم جنسیت دارد. اگر بدن صرفاً شیئی زیستی نباشد، جنس‌مندی آن نیز نمی‌تواند صرفاً به تفاوت‌های کالبدشناختی یا عملکرد اندام‌های تولیدمثلی فروکاسته شود.