Tanimagan bo‘lsangiz bu Gollivud yulduzi Kristian Beyl. Boyligi yuz milliondan ortiq edi, adashmasam. Eng qimmat narsasi uyi ekan. Qolgan pullarini esa faqat tarqatib yuribdi. U bir dunyo bo‘sh vaqtini o‘zi xohlagan ishlarga sarflayapti. Ko‘rgazmaviy o‘lchovlarga harakat yo‘q. Haqiqatda boy odamda bunga ehtiyoj bo‘lmaydi.
Ijtimoiy tarmoqlarda faqat qimmat mashinasi-yu sayohatlarini bo‘lishib yurganlar bor. Yig‘ib qo‘yganidan, sarflab qo‘ygani ko‘proq bo‘ladi. Xarajatlarning katta qismi nafaqat qarzga qilinadi, balki u qarzlarni yopish uchun sodda kuzatuvchilarga kurslar sotiladi.
Sog‘lomlikni maqsad qilgan odam uchun yurak baquvvat bo‘lishi – mohiyatiy o‘lchov. Kuchli bo‘lish – mohiyatiy o‘lchov. Sog‘lom tana o‘zi chiroyli bo‘ladi. Birdaniga chiroyli tana ortidan yurish esa ko‘rgazmaviy o‘lchov ortidan yugurish degani.
Tanam chiroyli bo‘lsin deb maqsad qo‘yganlarda muammo yo‘q. Hech bo‘lmasa rostini aytib chiqishyapti. Voqealikda esa tanani chiroyli qilish mashqlarini aksariga “sog‘lom bo‘lish uchun chiqyapman” deyiladi.
Endi mana bu ikki sportchiga qarang:
pic45.png
Chap tarafdagisi ham yoshroq. Ham tanasi chiroyliroq. Sog‘lomroq ko‘rinadi. Mushaklar sog‘lomlik belgisi axir. O‘ng tarafdagi amakida esa qarilik boshlangandek go‘yo. Ko‘rgazmaviy o‘lchovlar shunday deydi har holda.
Mohiyatiy o‘lchovlarga qarasak steroid iste’mol qilgan bodibuilderlarning ko‘plari 60 ga bormay vafot etadi. Har besh soatda ovqat qidiradi. Uzoq safarlarda qiynalib qoladi. O'ng tarafdagi atletimiz esa soatlab ovqatsiz yura oladi. 226 kilometrni suzib, yugurib va velosipedda bosib o‘ta oladi. Rasmdagi Mark Allen bunda chempion bo‘lgan ham. Yana atletlar bodibuilderlardan to‘rt yil ko‘proq sog‘lom hayot kechiradi.
Mohiyatiy o‘lchov mijozlaringizga foyda olib kelish. Ko‘rgazmaviy o‘lchov CEO yoki founder deb atalish. O‘zi 3 tagina odam ishlaydi. 4 tagina mijozi bor. Ikki hafta oldin ochilgan. O‘zlarini CEO deb ataydi. Kompaniya ochishdan maqsad bu emas-ku?
Mohiyatiy o‘lchovlarning hammasiga yaxshilab qarang. Ularga erishganingizni bildirish o‘ta qiyin. Sababi blogger deganda kuzatuvchilar sonini tasavvur qilamiz. Kuzatuvchilar ishonchini tasavvur qila olmaymiz. Boylik deganda uy va mashinalarni tasavvur qila olamiz. Kun ichidagi soatlab bo‘sh vaqtni tasavvur qila olmaymiz. Ilm deganda kitoblar sonini tasavvur qila olamiz. O‘zgarishlarimizni o‘lchay olmaymiz.
Ushlash va o‘lchash qiyin mohiyatiy o‘lchovlarni. Dangasalik va tashqi bosim qo‘shilsa bormi. Bilib-bilmay ko‘rgazmaviylari tomon yurib ketamiz.
Ko‘rgazmaviy o‘lchovlarga yaxshilab qarang. Mohiyatiy maqsadga erishmay turib ham ko‘zgazmaviysiga erishsa bo‘ladi. Kesib chiqib erishsa bo‘ladi. Pul bilan erishsa bo‘ladi.
Universitet paytida besh baho olish haqida kitob o‘qigan edim. Zerikkan fanlarim hammasidan o‘sha tizimni qo‘llagandim. Baholarim besh chiqdi. O‘sha fanlardan hech nima o‘rganmadim.
Baholarini zo‘rg‘a olib yurganlar bor edi. Talabalikdayoq shogird tushgandi. Ishonaman, hozir yaxshi shifokor bo‘lib ketdi. O‘sha paytidayoq bemor ko‘rardi.
Bir papka sertifikat bilan kelgan o‘qituvchimiz bor edi. Darsini yaxshi o‘tardi-yu, va’dasini bajarishga kelganda yo‘q bo‘lib qolardi. Sizga suyanib bo‘lmasa, sertifikatlardan nima foyda?
Oliy ta’limda ham o‘qimagan o‘qituvchilarimiz bor. O‘quvchilari ham sevadi. Ham yuqori natijalar qilishadi.
Yuzminglab kuzatuvchisi bor bir blogerni ko‘rgan edim. Pullik loyiha boshlab, o‘ttizta ham odam yig‘a olmadi. Odam soni doim ishonch miqdori emas-da.
Wononing twitterda 30 minggina kuzatuvchisi bor. Shuning o‘zidan yiliga millionlar topadi.
O‘z bloglarida hukumatni tanqid qilish bilan tanilgan blogerlar bor. Yillardan beri kuzataman. Tanqid qiladi. Auditoriya yig‘iladi. Reklama sotadi. Profit. Hech nima o‘zgarmasdan qolaveradi.
Yana boshqalari bor. Tanqid bilan haqiqiy yechimlar beradi. Yechim bera oladigan tashkilotlardan taklif kelganda, qabul qiladi. O‘z biznesi/kasbi bilan muammolarni yechishga hissa qo‘shadi.
Ijtimoiy tarmoqlarda faqat qimmat mashinasi-yu sayohatlarini bo‘lishib yurganlar bor. Yig‘ib qo‘yganidan, sarflab qo‘ygani ko‘proq bo‘ladi. Xarajatlarning katta qismi nafaqat qarzga qilinadi, balki u qarzlarni yopish uchun sodda kuzatuvchilarga kurslar sotiladi.
Sog‘lomlikni maqsad qilgan odam uchun yurak baquvvat bo‘lishi – mohiyatiy o‘lchov. Kuchli bo‘lish – mohiyatiy o‘lchov. Sog‘lom tana o‘zi chiroyli bo‘ladi. Birdaniga chiroyli tana ortidan yurish esa ko‘rgazmaviy o‘lchov ortidan yugurish degani.
Tanam chiroyli bo‘lsin deb maqsad qo‘yganlarda muammo yo‘q. Hech bo‘lmasa rostini aytib chiqishyapti. Voqealikda esa tanani chiroyli qilish mashqlarini aksariga “sog‘lom bo‘lish uchun chiqyapman” deyiladi.
Endi mana bu ikki sportchiga qarang:
pic45.png
Chap tarafdagisi ham yoshroq. Ham tanasi chiroyliroq. Sog‘lomroq ko‘rinadi. Mushaklar sog‘lomlik belgisi axir. O‘ng tarafdagi amakida esa qarilik boshlangandek go‘yo. Ko‘rgazmaviy o‘lchovlar shunday deydi har holda.
Mohiyatiy o‘lchovlarga qarasak steroid iste’mol qilgan bodibuilderlarning ko‘plari 60 ga bormay vafot etadi. Har besh soatda ovqat qidiradi. Uzoq safarlarda qiynalib qoladi. O'ng tarafdagi atletimiz esa soatlab ovqatsiz yura oladi. 226 kilometrni suzib, yugurib va velosipedda bosib o‘ta oladi. Rasmdagi Mark Allen bunda chempion bo‘lgan ham. Yana atletlar bodibuilderlardan to‘rt yil ko‘proq sog‘lom hayot kechiradi.
Mohiyatiy o‘lchov mijozlaringizga foyda olib kelish. Ko‘rgazmaviy o‘lchov CEO yoki founder deb atalish. O‘zi 3 tagina odam ishlaydi. 4 tagina mijozi bor. Ikki hafta oldin ochilgan. O‘zlarini CEO deb ataydi. Kompaniya ochishdan maqsad bu emas-ku?
Mohiyatiy o‘lchovlarning hammasiga yaxshilab qarang. Ularga erishganingizni bildirish o‘ta qiyin. Sababi blogger deganda kuzatuvchilar sonini tasavvur qilamiz. Kuzatuvchilar ishonchini tasavvur qila olmaymiz. Boylik deganda uy va mashinalarni tasavvur qila olamiz. Kun ichidagi soatlab bo‘sh vaqtni tasavvur qila olmaymiz. Ilm deganda kitoblar sonini tasavvur qila olamiz. O‘zgarishlarimizni o‘lchay olmaymiz.
Ushlash va o‘lchash qiyin mohiyatiy o‘lchovlarni. Dangasalik va tashqi bosim qo‘shilsa bormi. Bilib-bilmay ko‘rgazmaviylari tomon yurib ketamiz.
Ko‘rgazmaviy o‘lchovlarga yaxshilab qarang. Mohiyatiy maqsadga erishmay turib ham ko‘zgazmaviysiga erishsa bo‘ladi. Kesib chiqib erishsa bo‘ladi. Pul bilan erishsa bo‘ladi.
Universitet paytida besh baho olish haqida kitob o‘qigan edim. Zerikkan fanlarim hammasidan o‘sha tizimni qo‘llagandim. Baholarim besh chiqdi. O‘sha fanlardan hech nima o‘rganmadim.
Baholarini zo‘rg‘a olib yurganlar bor edi. Talabalikdayoq shogird tushgandi. Ishonaman, hozir yaxshi shifokor bo‘lib ketdi. O‘sha paytidayoq bemor ko‘rardi.
Bir papka sertifikat bilan kelgan o‘qituvchimiz bor edi. Darsini yaxshi o‘tardi-yu, va’dasini bajarishga kelganda yo‘q bo‘lib qolardi. Sizga suyanib bo‘lmasa, sertifikatlardan nima foyda?
Oliy ta’limda ham o‘qimagan o‘qituvchilarimiz bor. O‘quvchilari ham sevadi. Ham yuqori natijalar qilishadi.
Yuzminglab kuzatuvchisi bor bir blogerni ko‘rgan edim. Pullik loyiha boshlab, o‘ttizta ham odam yig‘a olmadi. Odam soni doim ishonch miqdori emas-da.
Wononing twitterda 30 minggina kuzatuvchisi bor. Shuning o‘zidan yiliga millionlar topadi.
O‘z bloglarida hukumatni tanqid qilish bilan tanilgan blogerlar bor. Yillardan beri kuzataman. Tanqid qiladi. Auditoriya yig‘iladi. Reklama sotadi. Profit. Hech nima o‘zgarmasdan qolaveradi.
Yana boshqalari bor. Tanqid bilan haqiqiy yechimlar beradi. Yechim bera oladigan tashkilotlardan taklif kelganda, qabul qiladi. O‘z biznesi/kasbi bilan muammolarni yechishga hissa qo‘shadi.
Birinchi keltirgan misollarim maqsadiga erishmayotganlar. Erishayotgandek ko‘rsatayotganlar. Ko‘rgazmaviy o‘lchovlar ortidan quvganlar.
Ikkinchi keltirgan misollarim maqsadiga erishayotganlar. Tashqaridan erishayotganlarini bilish qiyin. Ular mohiyatiy o‘lchovlarga e’tibor berishmoqda.
Goodhart qonuni aytadi – o‘lchov maqsadga aylansa, u yaxshi o‘lchovligini yo‘qotadi. Ko‘rgazmaviy o‘lchovlar o‘lchovligicha qolishi kerak. Ularni maqsad qilib olmasak bo‘ldi. Maqsad mohiyatiy bo‘lsin. Ko‘rgazmaviy qismi o‘zi keladi.
Ingliz tilida istalgan kitobni o‘qiy oladigan. Istalgan mavzuda ma’ruza tushunadigan, istalgan mavzuda yoza oladigan bo‘lsak, IELTS o‘zi baland chiqadi. IELTSni baland qilishga intilsak, taktikalarga berilib ketamiz. Imtihon oluvchini hayron qoldirishga kirishamiz. O‘rganganlarimiz esa imtihon ertasiga esdan chiqishni boshlaydi.
Rick Rubin ismli musiqachi bor. Eng muhim prodyuserlar 20 taligiga kiradi. Musiqa olamida uni hamma taniydi. Uning ham fikri shunday. O‘zi xohlagan ijodni qilgan ijodkor muxlislarni ham hayron qoldira oladi. Hayron qoldirish uchun ijod qilgan, mashhurlik uchun ijod qilgan unutilib ketadi.
Muxlislar so‘ragan filmlarni berib kelgan Marvel studiyasini bilsangiz kerak. Filmlari milliardlab yiqqan. Bolaligimizda sevib ko‘rgandirmiz balki. Birortasini qayta ko‘ryapmizmi? Kristofer Nolanning ijodini olaylik. O‘zi istagan mavzulardagina film oladi. Eng ko‘p qayta ko‘riladigan filmlar ham uniki bo‘lsa kerak(Boshlanish, Interstellar, Betmen).
Maqsad uchun harakat qilar ekanmiz, ko‘rgazmaviy o‘lchovlarga aldanib qolishimiz hech gap emas. Ular oson. Tezda erishiladi. Odamlar qarsak chaladi. IELTS olib kitob o‘qiy olmagan. CEO bo‘lsa ham daromad qilmagan. Kurs, kitoblar tugasa-da, hech nima o‘zgarmagan. Birga tushgan rasmimiz bor-ku, telefon qilsa ko‘tarmaydigan. Qizil diplom-u jamiyatda keraksizlikdan, charchamadik-mi?
Ko‘rgazmaviy o‘lchovlar boshqalarni hayron qoldirishi mumkin. O‘zimizga esa faqat zarari tegadi. Maqsadlariga mohiyatiy o‘lchov orqali ergashaman deganlar bor. Ko‘rgazmasi yillar o‘tib keladi.
Balki jamiyat ko‘rgazmaviy o‘lchovlarga o‘rgangani sababdir. Turib-turib biz ham berilib ketamiz. Har safar berilib ketsak, yuqoridagi jadvalga qarash yordam berar, balki?
Mohiyatiy o‘lchovlarni tanlash uzun yo‘llarni tanlash demak. Zo‘r o‘ynashni tanlash demak. Zo‘r o‘ynasak yutishimizga ishonishni tanlash demak.
Ikkinchi keltirgan misollarim maqsadiga erishayotganlar. Tashqaridan erishayotganlarini bilish qiyin. Ular mohiyatiy o‘lchovlarga e’tibor berishmoqda.
Goodhart qonuni aytadi – o‘lchov maqsadga aylansa, u yaxshi o‘lchovligini yo‘qotadi. Ko‘rgazmaviy o‘lchovlar o‘lchovligicha qolishi kerak. Ularni maqsad qilib olmasak bo‘ldi. Maqsad mohiyatiy bo‘lsin. Ko‘rgazmaviy qismi o‘zi keladi.
Ingliz tilida istalgan kitobni o‘qiy oladigan. Istalgan mavzuda ma’ruza tushunadigan, istalgan mavzuda yoza oladigan bo‘lsak, IELTS o‘zi baland chiqadi. IELTSni baland qilishga intilsak, taktikalarga berilib ketamiz. Imtihon oluvchini hayron qoldirishga kirishamiz. O‘rganganlarimiz esa imtihon ertasiga esdan chiqishni boshlaydi.
Rick Rubin ismli musiqachi bor. Eng muhim prodyuserlar 20 taligiga kiradi. Musiqa olamida uni hamma taniydi. Uning ham fikri shunday. O‘zi xohlagan ijodni qilgan ijodkor muxlislarni ham hayron qoldira oladi. Hayron qoldirish uchun ijod qilgan, mashhurlik uchun ijod qilgan unutilib ketadi.
Muxlislar so‘ragan filmlarni berib kelgan Marvel studiyasini bilsangiz kerak. Filmlari milliardlab yiqqan. Bolaligimizda sevib ko‘rgandirmiz balki. Birortasini qayta ko‘ryapmizmi? Kristofer Nolanning ijodini olaylik. O‘zi istagan mavzulardagina film oladi. Eng ko‘p qayta ko‘riladigan filmlar ham uniki bo‘lsa kerak(Boshlanish, Interstellar, Betmen).
Maqsad uchun harakat qilar ekanmiz, ko‘rgazmaviy o‘lchovlarga aldanib qolishimiz hech gap emas. Ular oson. Tezda erishiladi. Odamlar qarsak chaladi. IELTS olib kitob o‘qiy olmagan. CEO bo‘lsa ham daromad qilmagan. Kurs, kitoblar tugasa-da, hech nima o‘zgarmagan. Birga tushgan rasmimiz bor-ku, telefon qilsa ko‘tarmaydigan. Qizil diplom-u jamiyatda keraksizlikdan, charchamadik-mi?
Ko‘rgazmaviy o‘lchovlar boshqalarni hayron qoldirishi mumkin. O‘zimizga esa faqat zarari tegadi. Maqsadlariga mohiyatiy o‘lchov orqali ergashaman deganlar bor. Ko‘rgazmasi yillar o‘tib keladi.
Balki jamiyat ko‘rgazmaviy o‘lchovlarga o‘rgangani sababdir. Turib-turib biz ham berilib ketamiz. Har safar berilib ketsak, yuqoridagi jadvalga qarash yordam berar, balki?
Mohiyatiy o‘lchovlarni tanlash uzun yo‘llarni tanlash demak. Zo‘r o‘ynashni tanlash demak. Zo‘r o‘ynasak yutishimizga ishonishni tanlash demak.
Tirbandlikdan qochish haqida o'ylar
Keling ko‘pchilik hayotiga nazar tashlaymiz do‘stlar.
Ko‘pchilik sog‘lom emas. Ko‘pchilikka vaqt doimo yetishmaydi (Hatto sog'liq uchun ham). Ko‘pchilik ishidan qoniqmaydi. Tajribamda, ishlab turgan joyidan o‘sha oylikka chaqirilganda kamchilik yo‘q degan. Ko‘pchilik boshlagan kurslarini tugatmaydi. Ko‘pchilikning yonida favqulodda 400$ pul chiqmaydi.
Hayotimizga asosan ikkita kuch ta’sir qiladi, do‘stlar. Muhitimiz va qarorlarimiz. Muhitning o'rni katta. Nigeriyada dehqon oilasida tug‘ilgan Adewalening hayotda imkoniyatlari kamroq. Prezident Trampning esa nima qilsa ham, bolalari yaxshi bo‘lib ketishi ehtimoli baland. Baribir qarorlar muhimroq deb o'ylayman. Muhitimizni o‘zgartirish uchun ham qaror kerak bo‘ladi. O‘zi faqat qarorlarimiz bizniki bo‘lsa kerak. Yana nimamiz o‘zimizniki, bilmadim.
Qarorlarimiz to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri bo‘lganini esa ko‘pincha yillar o‘tib sezamiz. 60 yoshli amaki do‘stlari birin-ketin diabet bo‘la boshlagach, sport bilan shug‘ullangani to‘g‘ri bo‘lganini tushunadi. O‘lim to‘shagida yotgan, diniga amal qilib yashagani to‘g‘ri bo‘lganini tushunadi. Universitetga grantga kirgan, bosib o‘qigani to‘g‘ri bo‘lganini tushunadi.
Ba’zida ota-onalarni ko‘rib qolamiz. O‘zlari qilmagan ishlarini bolalaridan kutishadi. Buning sababi ular yoshlikda tushunib yetishmaganlarini endi tushunishdi. Kech bo‘ldi. "Bolalarim takrorlamasin" deyishyapti.
Yillar o‘tib bilganimiz sabab joyida to‘g‘ri qaror qabul qilish qiyin kechadi. Lyuk Burgis Wanting kitobida yozganidek: Atrofdagilar nima qilsa shuni qilib ketaveramiz. Yonimizdagilar qilayotgan ishlarni qilishga inersiya kuchli bo‘ladi.
Buning bitta kamchiligi bor. Faqat atrofdagilar qilayotgan ishlarni bajarish, atrofdagilar erishayotgan natijalarga olib boradi. Bundan esa odam qoniqmaydi. Chunki u Afg'onistondagi Akbardan o‘tib ketishni istamaydi (asli o‘tib bo‘lgan ham). U qo‘shnisi Baxtiyor, sinfdoshi Dilshoddan o‘tib ketishni istaydi.
Shuning uchun men o‘zimga ajoyib qoida qo‘yib olganman. Час пик (shoshilinch soat)da yo‘lga chiqsang, ham manzilga sekin yetasan, ham asabing buziladi. Band bo‘lmagan yo‘llar, band bo‘lmagan vaqtlardan foydalan.
Kundalik hayotda bu quyidagicha bo‘ladi. Uzoq manzilga tirbandlik paytida yo‘lga chiqmayman. (Ertalab 8-9, kechki 17-18). Sal kechroq, yoki sal vaqtliroq chiqaman. Tezroq boraman. Taksi arzon bo'ladi. Ko‘pincha dam olish kunlari ham ishlayman. Uzoq diqqat qilish mumkin. Bezovtalik yo‘q. Dam olmoqchi bo‘lsam ish kunlarini tanlayman. Narxlar arzon. Tirbandlik kam.
Hamma ko‘rayotgan videoni ko‘rmayman. Hamma ishlatayotgan dasturlarni ishlatmayman. Taleb aytganmidi? Ko‘pchilik biladigan narsa bilishga arzimaydi. Kitob bestseller bo‘ldimi? Endi undan foyda kam. Ko‘pchilik o‘qishi uchun, soddalashtirish kerak. Soddalashdimi? Voqealikdan uzildi.
Biznesda eng kam qilinadigan ish nima? Sabr. Biznes bugun foyda olsam deydi. Mijozlaridan ko‘ra foydasini o‘ylaydi. Jamoasidan ko‘ra kengayishni o‘ylaydi. Shuni teskarisini qilishga harakat qilaman.
Bloglar eng kam qiladigan ish nima? Reklama takliflariga yo‘q deyish. Bo‘lar-bo‘lmas narsa sotmaslik. Auditoriyani hurmat qilish. Blogim shu ishda namuna bo‘lsin deyman.
O‘zi boshqa yo‘l yo‘q bo‘lsa ham kerak. Chunki asimmetrik natijalarga asimmetrik yo‘llar bilan erishiladi. Odatiy ishlarni qilish noodatiy natijaga olib kelmaydi.
Asimmetrik bo‘lish oson kechmaydi azizlar. Atrofning bosimi mimikriyaga majbur qiladi. Yoshligimdan buni ozorini chekib kelaman deya olaman.
Oddiy davlat maktabida asimmetrik qaror nima? Ko‘chirmaslik. Betayin gap gaplashmaslik. Mustaqil fikr. Berilib o‘qish.
Endi bunday bolalar bilan maktabda nimalar bo‘lganini eslang. Bolalar o‘ynamasdi. Qizlar qiziqmasdi. Yig‘inlarga chaqirilmasdi. Birinchi bo‘lib uning ustidan kulinardi. Ha, men sinfda o‘sha bola bo‘lganman. Shu sabab u maktabdan ketgani muallifni afsuslantirmagan. Taqdir shu ekan, yangisida faqat battar bo‘ldi.
Shu sabab balki o‘sha birinchi maktabimdan birorta do‘st orttirmadim. Ikkinchisidan ham sanoqli. Boshqacha bo‘lish – ko‘pincha, yolg‘iz bo‘lish degani.
Keling ko‘pchilik hayotiga nazar tashlaymiz do‘stlar.
Ko‘pchilik sog‘lom emas. Ko‘pchilikka vaqt doimo yetishmaydi (Hatto sog'liq uchun ham). Ko‘pchilik ishidan qoniqmaydi. Tajribamda, ishlab turgan joyidan o‘sha oylikka chaqirilganda kamchilik yo‘q degan. Ko‘pchilik boshlagan kurslarini tugatmaydi. Ko‘pchilikning yonida favqulodda 400$ pul chiqmaydi.
Hayotimizga asosan ikkita kuch ta’sir qiladi, do‘stlar. Muhitimiz va qarorlarimiz. Muhitning o'rni katta. Nigeriyada dehqon oilasida tug‘ilgan Adewalening hayotda imkoniyatlari kamroq. Prezident Trampning esa nima qilsa ham, bolalari yaxshi bo‘lib ketishi ehtimoli baland. Baribir qarorlar muhimroq deb o'ylayman. Muhitimizni o‘zgartirish uchun ham qaror kerak bo‘ladi. O‘zi faqat qarorlarimiz bizniki bo‘lsa kerak. Yana nimamiz o‘zimizniki, bilmadim.
Qarorlarimiz to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri bo‘lganini esa ko‘pincha yillar o‘tib sezamiz. 60 yoshli amaki do‘stlari birin-ketin diabet bo‘la boshlagach, sport bilan shug‘ullangani to‘g‘ri bo‘lganini tushunadi. O‘lim to‘shagida yotgan, diniga amal qilib yashagani to‘g‘ri bo‘lganini tushunadi. Universitetga grantga kirgan, bosib o‘qigani to‘g‘ri bo‘lganini tushunadi.
Ba’zida ota-onalarni ko‘rib qolamiz. O‘zlari qilmagan ishlarini bolalaridan kutishadi. Buning sababi ular yoshlikda tushunib yetishmaganlarini endi tushunishdi. Kech bo‘ldi. "Bolalarim takrorlamasin" deyishyapti.
Yillar o‘tib bilganimiz sabab joyida to‘g‘ri qaror qabul qilish qiyin kechadi. Lyuk Burgis Wanting kitobida yozganidek: Atrofdagilar nima qilsa shuni qilib ketaveramiz. Yonimizdagilar qilayotgan ishlarni qilishga inersiya kuchli bo‘ladi.
Buning bitta kamchiligi bor. Faqat atrofdagilar qilayotgan ishlarni bajarish, atrofdagilar erishayotgan natijalarga olib boradi. Bundan esa odam qoniqmaydi. Chunki u Afg'onistondagi Akbardan o‘tib ketishni istamaydi (asli o‘tib bo‘lgan ham). U qo‘shnisi Baxtiyor, sinfdoshi Dilshoddan o‘tib ketishni istaydi.
Shuning uchun men o‘zimga ajoyib qoida qo‘yib olganman. Час пик (shoshilinch soat)da yo‘lga chiqsang, ham manzilga sekin yetasan, ham asabing buziladi. Band bo‘lmagan yo‘llar, band bo‘lmagan vaqtlardan foydalan.
Kundalik hayotda bu quyidagicha bo‘ladi. Uzoq manzilga tirbandlik paytida yo‘lga chiqmayman. (Ertalab 8-9, kechki 17-18). Sal kechroq, yoki sal vaqtliroq chiqaman. Tezroq boraman. Taksi arzon bo'ladi. Ko‘pincha dam olish kunlari ham ishlayman. Uzoq diqqat qilish mumkin. Bezovtalik yo‘q. Dam olmoqchi bo‘lsam ish kunlarini tanlayman. Narxlar arzon. Tirbandlik kam.
Hamma ko‘rayotgan videoni ko‘rmayman. Hamma ishlatayotgan dasturlarni ishlatmayman. Taleb aytganmidi? Ko‘pchilik biladigan narsa bilishga arzimaydi. Kitob bestseller bo‘ldimi? Endi undan foyda kam. Ko‘pchilik o‘qishi uchun, soddalashtirish kerak. Soddalashdimi? Voqealikdan uzildi.
Biznesda eng kam qilinadigan ish nima? Sabr. Biznes bugun foyda olsam deydi. Mijozlaridan ko‘ra foydasini o‘ylaydi. Jamoasidan ko‘ra kengayishni o‘ylaydi. Shuni teskarisini qilishga harakat qilaman.
Bloglar eng kam qiladigan ish nima? Reklama takliflariga yo‘q deyish. Bo‘lar-bo‘lmas narsa sotmaslik. Auditoriyani hurmat qilish. Blogim shu ishda namuna bo‘lsin deyman.
O‘zi boshqa yo‘l yo‘q bo‘lsa ham kerak. Chunki asimmetrik natijalarga asimmetrik yo‘llar bilan erishiladi. Odatiy ishlarni qilish noodatiy natijaga olib kelmaydi.
Asimmetrik bo‘lish oson kechmaydi azizlar. Atrofning bosimi mimikriyaga majbur qiladi. Yoshligimdan buni ozorini chekib kelaman deya olaman.
Oddiy davlat maktabida asimmetrik qaror nima? Ko‘chirmaslik. Betayin gap gaplashmaslik. Mustaqil fikr. Berilib o‘qish.
Endi bunday bolalar bilan maktabda nimalar bo‘lganini eslang. Bolalar o‘ynamasdi. Qizlar qiziqmasdi. Yig‘inlarga chaqirilmasdi. Birinchi bo‘lib uning ustidan kulinardi. Ha, men sinfda o‘sha bola bo‘lganman. Shu sabab u maktabdan ketgani muallifni afsuslantirmagan. Taqdir shu ekan, yangisida faqat battar bo‘ldi.
Shu sabab balki o‘sha birinchi maktabimdan birorta do‘st orttirmadim. Ikkinchisidan ham sanoqli. Boshqacha bo‘lish – ko‘pincha, yolg‘iz bo‘lish degani.
Buni afsus bilan aytmayapman. Aslo. Ularning hozirgi hayotiga qarayman, keyin o‘zimnikiga qarayman. Qarorlardagi farq, hayotdagi farqqa olib borganini ko‘raman. Ular hozir nima bilan band ekanligini, mazax qilganlar nima qilib yurganini yozib o‘tirmayman. Zero, bu insho odamlar ustidan kulish uchun yozilmayapti. Balki shu bosqichda yashayotgan obunachilarimiz bor bo‘lsa, ularga dalda umidida qo‘shib ketildi.
Muallifning o‘zi namuna bo‘lishi qiyin. Tayinli narsaga erishmagan odam, men asimmetrik yashayapman, shunday yashaganlar yutadi deyishi kulgili. Shuning uchun boshqa odamlar hayotiga yuzlanamiz.
30 yoshida yuqori oylikda (300$K) ishlab turib Jeff Bezos garajidan onlayn kitob do‘kon ochishga o‘tib ketadi. Xuddi shu ishni Naval ham qilgan edi. Yandexda vitsa prezident bo‘lib turgan Aleksandr Laryanovski ham, borini tashlab hech kim tanimaydigan startap(Skyeng)ga qo‘shilib olgan edi.
Umidjon aka Ishmuhamedov esa o‘zimizdagi misollardan. O‘z kompaniyalarini ochish uchun pwcdagi yaxshi ishlarini tashlab ketgandilar. Birga ishlagan hamkasblari bilan gaplashib qoldim. "Shuncha oylikni qanday tashlab ketdi, hayron bo‘lgandim, mana endi tushundim", dedilar.
20 yoshda bu ishni qilish osondir. Oilalar (yuqoridagilar kabi) uchun esa qiyin qaror. 30 yoshda karyera cho‘qqiga chiqa boshlaydi. Korporatsiyada yuqori joyda o‘tirganlar, ozgina harakatlar bilan millioner bo‘la olishadi. Ortiqcha tavakkallar shart emas. Ularni deyarli hech kim bo‘shatmaydi. Ketsa ham raqobatchiga yaxshiroq lavozimga o‘tib ketadi.
Atrofdagilar qilmaydigan va yoqlamaydigan ish, atrofdagilardan farqli natijaga olib keladi.
O‘rtoqlaringiz o‘ynab-kulayotgan paytda dars qilish. Instagram titkilayotgan paytda kitob o‘qish. Choyxonaga chaqirganda, sportga chaqirish. Yuqori oylikdagi hamkasblaringiz riskdan to‘xtaganda, risklar olish. Asimmetrik ishlar. Qilsangiz muhit tomonidan bosim olib keladi. Bosimga chidagan, vaqt o‘tib ekinini o‘radi.
Shu o‘rinda eslatma. Ommaning hamma fikriga ham qarshi chiqmagan ma’qul. Omma bilib, biz bilmaydigan narsalar ham bor. Qarshi chiqish ommaning ishlarida sabab ko‘rilmaganda va o‘zi qilmoqchi bo‘lgan ishiga sabab ko‘rganda foyda keltiradi.
Bezos ketishidan avval internet bozori yiliga 2300% o‘sayotganini ko‘rgandi. Naval startaplar bozori o‘sayotganini ko‘rgandi. Laryanovski onlayn ta’lim imkoniyatlarini bilardi. Umid aka ta’limdagi o‘zgarishlarni sezgandi. Men ham tibbiyotni shunchaki emas, ta’limdagi qobiliyatim va imkoniyatlarni ko‘rib tashlab ketgandim.
Shu o‘rinda o‘quvchimiz savol beradi. Sizga gapirish oson. Menga yakshanba ishlab, seshanba dam olishimga ruxsat berishadimi? Yo‘q berishmaydi. Bitta istisno bor. Maktabdagi asimmetrik o‘quvchilarimizga asimmetrik sharoitlar qilib berganmiz. Ular ba’zi ishlardan ozod bo‘lishadi. Men tanigan hamma asimmetrik mutaxassislar bemalol o‘z shartlarini qo‘yib ishlashadi. Turgan joyingizda zo‘ri bo‘lishga harakat qilish asimmetrik harakat. Ko‘pchilikni o‘rtachalik qoniqtiradi.
Ilk marta ingliz tili sertifikati olgan paytimda kursimizdagi 200 tadan ikki dona bola edik. Biz paytimizda ingliz tilini bilish asimmetrik ish edi. Yiliga 40 ming+ sertifikat olayotgan hozirgi yillarda, ingliz tilini bilish asimmetrik harakat emas. Minimum talab. Hozirda asimmetrik harakatlar nima? Hozir ko‘pchilik nima qilmayapti?
Faqatgina taxmin qilaman. Taxminlarim kuzatuvlarimga asoslangan. Qaysi asimmetriyani tanlashni hamma o‘zi hal qiladi.
Eski va uzun kitoblarni o‘qish. "Muqaddima"ning mashhur bo‘lib ketishi ko‘rsatib berdiki, eski kitoblarda xayr ko‘proq. Mashhur qilinmagan yana qancha kitoblar bor?
Munger Franklin kitoblari uni ta’sirlantirganini yozadi. Taleb Seneka va Wittgensteindan iqtibos keltiradi. O'sish limitlari g'oyasi muallifi Donella Meadows Sufiylardan (katta ehtimol Rumiy) ilhomlangan edi. Husayn Buxoriy Shifo va Muxosibiyni (yuzlab yil oldingi kitoblar) sharh qiladilar.
Muallifning o‘zi namuna bo‘lishi qiyin. Tayinli narsaga erishmagan odam, men asimmetrik yashayapman, shunday yashaganlar yutadi deyishi kulgili. Shuning uchun boshqa odamlar hayotiga yuzlanamiz.
30 yoshida yuqori oylikda (300$K) ishlab turib Jeff Bezos garajidan onlayn kitob do‘kon ochishga o‘tib ketadi. Xuddi shu ishni Naval ham qilgan edi. Yandexda vitsa prezident bo‘lib turgan Aleksandr Laryanovski ham, borini tashlab hech kim tanimaydigan startap(Skyeng)ga qo‘shilib olgan edi.
Umidjon aka Ishmuhamedov esa o‘zimizdagi misollardan. O‘z kompaniyalarini ochish uchun pwcdagi yaxshi ishlarini tashlab ketgandilar. Birga ishlagan hamkasblari bilan gaplashib qoldim. "Shuncha oylikni qanday tashlab ketdi, hayron bo‘lgandim, mana endi tushundim", dedilar.
20 yoshda bu ishni qilish osondir. Oilalar (yuqoridagilar kabi) uchun esa qiyin qaror. 30 yoshda karyera cho‘qqiga chiqa boshlaydi. Korporatsiyada yuqori joyda o‘tirganlar, ozgina harakatlar bilan millioner bo‘la olishadi. Ortiqcha tavakkallar shart emas. Ularni deyarli hech kim bo‘shatmaydi. Ketsa ham raqobatchiga yaxshiroq lavozimga o‘tib ketadi.
Atrofdagilar qilmaydigan va yoqlamaydigan ish, atrofdagilardan farqli natijaga olib keladi.
O‘rtoqlaringiz o‘ynab-kulayotgan paytda dars qilish. Instagram titkilayotgan paytda kitob o‘qish. Choyxonaga chaqirganda, sportga chaqirish. Yuqori oylikdagi hamkasblaringiz riskdan to‘xtaganda, risklar olish. Asimmetrik ishlar. Qilsangiz muhit tomonidan bosim olib keladi. Bosimga chidagan, vaqt o‘tib ekinini o‘radi.
Shu o‘rinda eslatma. Ommaning hamma fikriga ham qarshi chiqmagan ma’qul. Omma bilib, biz bilmaydigan narsalar ham bor. Qarshi chiqish ommaning ishlarida sabab ko‘rilmaganda va o‘zi qilmoqchi bo‘lgan ishiga sabab ko‘rganda foyda keltiradi.
Bezos ketishidan avval internet bozori yiliga 2300% o‘sayotganini ko‘rgandi. Naval startaplar bozori o‘sayotganini ko‘rgandi. Laryanovski onlayn ta’lim imkoniyatlarini bilardi. Umid aka ta’limdagi o‘zgarishlarni sezgandi. Men ham tibbiyotni shunchaki emas, ta’limdagi qobiliyatim va imkoniyatlarni ko‘rib tashlab ketgandim.
Shu o‘rinda o‘quvchimiz savol beradi. Sizga gapirish oson. Menga yakshanba ishlab, seshanba dam olishimga ruxsat berishadimi? Yo‘q berishmaydi. Bitta istisno bor. Maktabdagi asimmetrik o‘quvchilarimizga asimmetrik sharoitlar qilib berganmiz. Ular ba’zi ishlardan ozod bo‘lishadi. Men tanigan hamma asimmetrik mutaxassislar bemalol o‘z shartlarini qo‘yib ishlashadi. Turgan joyingizda zo‘ri bo‘lishga harakat qilish asimmetrik harakat. Ko‘pchilikni o‘rtachalik qoniqtiradi.
Ilk marta ingliz tili sertifikati olgan paytimda kursimizdagi 200 tadan ikki dona bola edik. Biz paytimizda ingliz tilini bilish asimmetrik ish edi. Yiliga 40 ming+ sertifikat olayotgan hozirgi yillarda, ingliz tilini bilish asimmetrik harakat emas. Minimum talab. Hozirda asimmetrik harakatlar nima? Hozir ko‘pchilik nima qilmayapti?
Faqatgina taxmin qilaman. Taxminlarim kuzatuvlarimga asoslangan. Qaysi asimmetriyani tanlashni hamma o‘zi hal qiladi.
Eski va uzun kitoblarni o‘qish. "Muqaddima"ning mashhur bo‘lib ketishi ko‘rsatib berdiki, eski kitoblarda xayr ko‘proq. Mashhur qilinmagan yana qancha kitoblar bor?
Munger Franklin kitoblari uni ta’sirlantirganini yozadi. Taleb Seneka va Wittgensteindan iqtibos keltiradi. O'sish limitlari g'oyasi muallifi Donella Meadows Sufiylardan (katta ehtimol Rumiy) ilhomlangan edi. Husayn Buxoriy Shifo va Muxosibiyni (yuzlab yil oldingi kitoblar) sharh qiladilar.
Telegramda yoki twitterda blog yuritish. Instagramda bloglar ko‘p. 3000$ sarflab 40 ming odam yig‘sa ham bo‘lar ekan. Vaqti kamlar esa matnni tanlaydi. Matn o‘qiydiganlar bilan tanishish ajoyib imkoniyat. Ularga pala-partish kurslarni sota olmassiz. Mayli. Boshqa tomondan yutsa bo'ladi. Bitta uchrashuvdan karyerangiz o‘zgarib ketishi mumkin.
pic47.pngpic46.png
Uber birinchi xodimini qanday ishga olganini qarang: Kalanick twit qoldiradi. Graves javob beradi. To‘qqiz yil o‘tgach Graves milliarder sifatida nafaqaga chiqadi. Kichkina bo‘lsa ham blog, nimalarga qodir.
Mustaqil matn yozish. Matn yozishga eringanlar sun’iy intellektga topshirib qo‘yayapti. Matn yozishni topshirish, hisoblashni kalkulyatorga topshirish bilan bir xil emas. Matn bu sekin o‘ylash. Matn yozmay qo‘yganlar sekin o‘ylamay qo‘yadi. Sekin o‘ylash beradigan foydalardan mahrum bo‘ladi. Matn yozmagan kuchli matnni ajrata olmay qoladi. Harflar raqamlar emas. Harflar ko‘rsatayotgan narsa doim ham to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Qomusiy bo‘lish. Moliyaviy rag‘bat bo‘lmasa o‘qib o‘rganadiganlar kam. Qiziqqan narsasini o‘rganaverish, qilib ko‘rish, ishlarni pul uchun emas, san’at uchun qilish kamayib ketmoqda. Bozor iqtisodiyoti. Raqobat. Faqatgina o‘z ishingda zo‘r bo‘lish uchun to‘lashadi. Nima ham derdik.
Risk olish. Bu qismi yo'qotadigan narsasi (karyera, pul, jamoa, auditoriya) borlarga tegishli bo'lsa kerak. Sizda borligi ma'lum bo'lgan narsani kelishi noma'lum bo'lgan narsaga tikish – asimmetrik harakat. Borini yo'q uchun berib yuborishga kamchilik tayyor turadi. Shu sabab asimmetrik natijalarning eng ko'pi shu risk olishdan keladi.
Sun'iy intellekt sohasiga endi kirish asimmetriya kamroq beradi. Hali hech ham urfda bo'lmagan payti kirganlar (deepseek, fetch ai, nVidia) hozir mevalarini terishyapti.
Men ko‘rayotganim shular. Balki yana bordir. Hattoki bittasini ushlab bajarish, uzoq yillarda yaxshi natijalar olib keladi. Yangi qo‘shilgan o‘quvchilarimiz hayron bo‘lishlari mumkin. Uzoq yillarda? Bir yilda mutlaq o‘zgartiradigan kanal emasmi bu? Unday emas. Shoshishda xayr yo‘q do‘stlar. Axir biz uzun yo‘llar samaraliroq ekanligini bilamiz.
pic47.pngpic46.png
Uber birinchi xodimini qanday ishga olganini qarang: Kalanick twit qoldiradi. Graves javob beradi. To‘qqiz yil o‘tgach Graves milliarder sifatida nafaqaga chiqadi. Kichkina bo‘lsa ham blog, nimalarga qodir.
Mustaqil matn yozish. Matn yozishga eringanlar sun’iy intellektga topshirib qo‘yayapti. Matn yozishni topshirish, hisoblashni kalkulyatorga topshirish bilan bir xil emas. Matn bu sekin o‘ylash. Matn yozmay qo‘yganlar sekin o‘ylamay qo‘yadi. Sekin o‘ylash beradigan foydalardan mahrum bo‘ladi. Matn yozmagan kuchli matnni ajrata olmay qoladi. Harflar raqamlar emas. Harflar ko‘rsatayotgan narsa doim ham to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Qomusiy bo‘lish. Moliyaviy rag‘bat bo‘lmasa o‘qib o‘rganadiganlar kam. Qiziqqan narsasini o‘rganaverish, qilib ko‘rish, ishlarni pul uchun emas, san’at uchun qilish kamayib ketmoqda. Bozor iqtisodiyoti. Raqobat. Faqatgina o‘z ishingda zo‘r bo‘lish uchun to‘lashadi. Nima ham derdik.
Risk olish. Bu qismi yo'qotadigan narsasi (karyera, pul, jamoa, auditoriya) borlarga tegishli bo'lsa kerak. Sizda borligi ma'lum bo'lgan narsani kelishi noma'lum bo'lgan narsaga tikish – asimmetrik harakat. Borini yo'q uchun berib yuborishga kamchilik tayyor turadi. Shu sabab asimmetrik natijalarning eng ko'pi shu risk olishdan keladi.
Sun'iy intellekt sohasiga endi kirish asimmetriya kamroq beradi. Hali hech ham urfda bo'lmagan payti kirganlar (deepseek, fetch ai, nVidia) hozir mevalarini terishyapti.
Men ko‘rayotganim shular. Balki yana bordir. Hattoki bittasini ushlab bajarish, uzoq yillarda yaxshi natijalar olib keladi. Yangi qo‘shilgan o‘quvchilarimiz hayron bo‘lishlari mumkin. Uzoq yillarda? Bir yilda mutlaq o‘zgartiradigan kanal emasmi bu? Unday emas. Shoshishda xayr yo‘q do‘stlar. Axir biz uzun yo‘llar samaraliroq ekanligini bilamiz.
Avval yiqilmaslik o'rganiladi
Va'da bo'yicha kasb va soha tanlash haqida yozish payti keldi, do'stlar.
Faqat undan oldin bitta mavzuda gaplashib olsak.
Muvaffaqiyat ortidan quvib, yiqilib tushganlar ko'p topiladi. 60 yoshlik millioner akamiz bilan suhbat esimda qolgan: "Yoshligimizda 100 ta boy yig'ilgan davramiz bor edi. 3-4 tasi eski holida qoldi. Qolganlar borlarini yo'qotishdi."
U akalarning ko'pchiligi mustaqillikdan keyingi yangi boylar bo'lgandir. Pul topishni bilishgan. Qanday ushlab qolishni bilishmagan. Eski boylar bilan bunday bo'lishi qiyin deyishadi. To'g'ri. Eski boy bo'lish ham atigi 10% boylarga nasib qiladi.
Yoki Robin Uilyams hayotini olaylik. Pul topdi. Mashhur bo'ldi. Hamma mukofotlarni oldi. Depressiyaga to'la hayot kechirdi. Giyohvandlik. Uyqusizlik. Ichkilik. O'z joniga qasd.
Karyerasi muvaffaqiyatli kechgan bo'lsada, ezilib yashaganlar ro'yxati uzun. Ba'zilarini qoldiraman, qiziqib ko'rsangiz bo'ladi.
Poyga o'ynasangiz-u marraga yetganda o'zingiz xohlamagan joyga borib qolgan bo'lsangiz? Soatlab ovqat pishirsangiz-u uni hech kim yeya olmasa? Biznes qursangiz-u sizniki bo'lib chiqmasa? Bola katta qilsangiz-u sizni yomon ko'rib qolsa? Uyingizda daraxt ekkan bo'lsangiz-u, hidi va mevasidan foyda bo'lmasa? Karyera qurar ekanmiz, undan oldin hayotimizni buzib qo'ymaslik haqida o'ylashimiz muhimroq bo'ladi.
Shu sababdan ham bugun biz muvaffaqiyatsizlikdan qochish haqida ko'proq gaplashamiz. Hayotimizni barbod qilish ehtimolini kamaytirish haqida gaplashamiz. Miyamizni butun olib qolish haqida gaplashamiz. Chunki bularni amallay olmasak, muvaffaqiyatning mazasi qolmaydi.
Xo'sh, karyerani quvlash vaqtida nimalardan qochsak foydali bo'ladi?
pic 48.png
Naval: Hamma narsangni tikib yuborma. Qamalishdan uzoq yur.
Men qamaladigan ish qilmayman deyishingiz mumkin. Ha, bu inshoni o'qiydiganlarda o'g'rilik yoki qotillik haqida fikr bo'lmas. Muvaffaqiyat yo'lida yurganlar bilib-bilmay moliyaviy jinoyatlar qilib qo'yishadi. Uzoq yillar birga ishlagan odamim hozir shuni boshidan o'tkazyapti. "Millionlar ishlayman", dedi. Qarzga kirib, qidiruvga tushdi. Ko'proq pul ilinjida tinimsiz risklar olish, oxiri ozodlikni ham tavakkalga qo'ya boshlaydi.
Noqonuniy, noshar'iy ish taklifi keldimi? "Yo'q" – eng yaxshi javob bo'ladi. Payti keladi, qonun oldida hech qancha pul yordam bera olmaydi. Milliardlab dollari ham qamoqdan qutqara olmaganlar ro'yxati – aldashimga yo'l qo'ymaydi. Eng katta misol albatta o'zimizning avvalgi malikamiz bo'ladi.
pic49.png
Pavel Durov: Birgina maslahat berish mumkin bo'lsa, bu - ichmang. Ko'pchilik shu bilan hayotini barbod qilganini ko'rdim. Ichsangiz katta ishlar haqida unuting.
Ichkilik hayotlarni barbod qiladi. Nimalarga erishgan bo'lsa ham. Odam hayvondan birgina narsasi bilan ajralib turadi. Ichkilik shuni o'chiradi. Yoshlikda bunga ehtiyoj bo'lmas. O'sganingiz sari shunday davralarga chaqirishadi. Balki u chet elda bo'lar. Hurmatli odamlar o'tirgan bo'ladi. Bir qultum taklif qilishadi. Yo'q deyish "hurmatsizlik" deb baholanadi. Ana shu yerda o'zingizni yoki taklif beruvchilarni ko'proq hurmat qilishingiz masalasi hal bo'ladi.
pic50.png
Charli Manger. Carsonning nutqi Garvarddagi eng zo'r nutq bo'lgandi men uchun. Shu uchtasini qilsangiz, aniq baxtsiz bo'lasiz – Ichingizga kimyoviy moddalar yutish, hasad, yomon ko'rish.
O'zimdan (ya'ni Charli) yana to'rtta qo'shgan bo'lardim: Mas'uliyatsiz bo'ling. O'rganmang. O'zingizga achinib yuravering. Nima qilish haqida maslahat olib, nima qilmaslik haqida maslahat olmang.
Giyohvand moddalar ichkilikdan ham yomon bo'lsa kerak. Afsus bilan aytaman. Maktabidan bizning maktabga aynan shu sabab bilan o'tganlar ham topiladi. Eski maktabida bolalar dars vaqtida tabletka ichib o'tirishiga sog'lom aql uzoq chiday olmaydi.
Suvchechak yaralarini yirtsangiz o'zidan butun umrlik chandiq qoldiradi. Kasallik nafaqat o'z vaqtida bemorni qiynaydi, tuzalib ketgandan keyin ham xalaqit beradi. Giyohvand moddalar ham shunday. Aqliy qobiliyatlarni tuzatib bo'lmas darajada pasaytirib yuboradi.
Va'da bo'yicha kasb va soha tanlash haqida yozish payti keldi, do'stlar.
Faqat undan oldin bitta mavzuda gaplashib olsak.
Muvaffaqiyat ortidan quvib, yiqilib tushganlar ko'p topiladi. 60 yoshlik millioner akamiz bilan suhbat esimda qolgan: "Yoshligimizda 100 ta boy yig'ilgan davramiz bor edi. 3-4 tasi eski holida qoldi. Qolganlar borlarini yo'qotishdi."
U akalarning ko'pchiligi mustaqillikdan keyingi yangi boylar bo'lgandir. Pul topishni bilishgan. Qanday ushlab qolishni bilishmagan. Eski boylar bilan bunday bo'lishi qiyin deyishadi. To'g'ri. Eski boy bo'lish ham atigi 10% boylarga nasib qiladi.
Yoki Robin Uilyams hayotini olaylik. Pul topdi. Mashhur bo'ldi. Hamma mukofotlarni oldi. Depressiyaga to'la hayot kechirdi. Giyohvandlik. Uyqusizlik. Ichkilik. O'z joniga qasd.
Karyerasi muvaffaqiyatli kechgan bo'lsada, ezilib yashaganlar ro'yxati uzun. Ba'zilarini qoldiraman, qiziqib ko'rsangiz bo'ladi.
Poyga o'ynasangiz-u marraga yetganda o'zingiz xohlamagan joyga borib qolgan bo'lsangiz? Soatlab ovqat pishirsangiz-u uni hech kim yeya olmasa? Biznes qursangiz-u sizniki bo'lib chiqmasa? Bola katta qilsangiz-u sizni yomon ko'rib qolsa? Uyingizda daraxt ekkan bo'lsangiz-u, hidi va mevasidan foyda bo'lmasa? Karyera qurar ekanmiz, undan oldin hayotimizni buzib qo'ymaslik haqida o'ylashimiz muhimroq bo'ladi.
Shu sababdan ham bugun biz muvaffaqiyatsizlikdan qochish haqida ko'proq gaplashamiz. Hayotimizni barbod qilish ehtimolini kamaytirish haqida gaplashamiz. Miyamizni butun olib qolish haqida gaplashamiz. Chunki bularni amallay olmasak, muvaffaqiyatning mazasi qolmaydi.
Xo'sh, karyerani quvlash vaqtida nimalardan qochsak foydali bo'ladi?
pic 48.png
Naval: Hamma narsangni tikib yuborma. Qamalishdan uzoq yur.
Men qamaladigan ish qilmayman deyishingiz mumkin. Ha, bu inshoni o'qiydiganlarda o'g'rilik yoki qotillik haqida fikr bo'lmas. Muvaffaqiyat yo'lida yurganlar bilib-bilmay moliyaviy jinoyatlar qilib qo'yishadi. Uzoq yillar birga ishlagan odamim hozir shuni boshidan o'tkazyapti. "Millionlar ishlayman", dedi. Qarzga kirib, qidiruvga tushdi. Ko'proq pul ilinjida tinimsiz risklar olish, oxiri ozodlikni ham tavakkalga qo'ya boshlaydi.
Noqonuniy, noshar'iy ish taklifi keldimi? "Yo'q" – eng yaxshi javob bo'ladi. Payti keladi, qonun oldida hech qancha pul yordam bera olmaydi. Milliardlab dollari ham qamoqdan qutqara olmaganlar ro'yxati – aldashimga yo'l qo'ymaydi. Eng katta misol albatta o'zimizning avvalgi malikamiz bo'ladi.
pic49.png
Pavel Durov: Birgina maslahat berish mumkin bo'lsa, bu - ichmang. Ko'pchilik shu bilan hayotini barbod qilganini ko'rdim. Ichsangiz katta ishlar haqida unuting.
Ichkilik hayotlarni barbod qiladi. Nimalarga erishgan bo'lsa ham. Odam hayvondan birgina narsasi bilan ajralib turadi. Ichkilik shuni o'chiradi. Yoshlikda bunga ehtiyoj bo'lmas. O'sganingiz sari shunday davralarga chaqirishadi. Balki u chet elda bo'lar. Hurmatli odamlar o'tirgan bo'ladi. Bir qultum taklif qilishadi. Yo'q deyish "hurmatsizlik" deb baholanadi. Ana shu yerda o'zingizni yoki taklif beruvchilarni ko'proq hurmat qilishingiz masalasi hal bo'ladi.
pic50.png
Charli Manger. Carsonning nutqi Garvarddagi eng zo'r nutq bo'lgandi men uchun. Shu uchtasini qilsangiz, aniq baxtsiz bo'lasiz – Ichingizga kimyoviy moddalar yutish, hasad, yomon ko'rish.
O'zimdan (ya'ni Charli) yana to'rtta qo'shgan bo'lardim: Mas'uliyatsiz bo'ling. O'rganmang. O'zingizga achinib yuravering. Nima qilish haqida maslahat olib, nima qilmaslik haqida maslahat olmang.
Giyohvand moddalar ichkilikdan ham yomon bo'lsa kerak. Afsus bilan aytaman. Maktabidan bizning maktabga aynan shu sabab bilan o'tganlar ham topiladi. Eski maktabida bolalar dars vaqtida tabletka ichib o'tirishiga sog'lom aql uzoq chiday olmaydi.
Suvchechak yaralarini yirtsangiz o'zidan butun umrlik chandiq qoldiradi. Kasallik nafaqat o'z vaqtida bemorni qiynaydi, tuzalib ketgandan keyin ham xalaqit beradi. Giyohvand moddalar ham shunday. Aqliy qobiliyatlarni tuzatib bo'lmas darajada pasaytirib yuboradi.
Hasad haqida gaplashgandik. Topgan pullarini yeb ichishga sarflab bankrot bo'lganlarni topish qiyin. Kasod bo'lganlar aksari o'zib ketish uchun harakat qilganlaridan bo'ladi. Baffet juda hayotiy kuzatuvni aytgandi: qo'shning o'ta boyib ketayotganini ko'rishdan alamliroq ish bo'lmasa kerak. Qo'shnisini lol qoldirish uchun qanchadan qancha pullar sarflandi eh-he.
Yomon ko'rish. Dushmanchilik. Qasos. Istalgan ikkita mashhurning onlayn janglari yaxshi misol bo'ladi. Bir-biridan qasos olaman deb obro'yini to'kib tashlaydi. Bilmaydiki, o'sha vaqtda o'ziniki ham ketayotgan bo'ladi. Yoshlikda kimdir xafa qilgandir. Mensimagandir. Sovchingizga yo'q degandur. Bitta-bitta qasos olish shart emas. Yaxshi yashash eng katta qasos bo'ladi.
Suyanib bo'lmaslik yomon. Bir stulga o'tirib bo'lmasa, uni yo'q deb tasavvur qilsa ham bo'ladi. Suyanib bo'lmaydigan odam ham shunday. Borligi nima. Yo'qligi nima. Aytilgan ishni qilmaslik. Topshiriqlarni unutish. Telefon ko'tarmay yo'q bo'lib qolish. Kim bunday odam bilan ishlaydi?
Suyansa bo'ladigan odamlar kam bo'ladi. Undaylarni ko'rgan rahbar hecham qo'yib yubormaydi. Biz ham maktabimiz suyansa bo'ladigan joy bo'lsin deymiz. Oylik kech qolishi eng katta fojea biz uchun.
Suyansa bo'lish hamma ishni bitirish degani emas. Odam robot emas. Qila olmaydigan ishlarimiz ham to'lib yotibdi. Suyansa bo'lish – rost gapirish degani. Qila olmaydiganini darrov aytish degani. G'iybat qilmaslik degani. Gapi bo'lsa o'ziga yetkazish degani. So'zi-yu dili bir degani.
O'rganmaslik. O'rganish bu o'zgarish. Xatolarimizni toparkanmiz, o'zgarishga majbur bo'lamiz. "Meni borimcha qabul qilishsin" – bunday deyayotgan odamlarga yaxshilab qarang. Ko'pincha hayotda yutqazgan odamlar bo'ladi.
Odamlar aksari o'rganishga rozi. Ma'lum nuqtagacha. Oyoqqa turib olgach, ego kattalashib ketadi. "Men hammasini bilaman" deydi. To'q qorin ovqatlanmaganidek, bilaman ham o'rganishning eng katta dushmani bo'ladi. Oldin aytgan bo'lsam ham eslataman. Shu sabab balki Stiv Jobsning eng katta maslahati – "Stay foolish" edi. O'zgarmagan o'zgarganlarga yutqazib ketaveradi.
O'ziga achinish. Odam qachon o'ziga achinadi? Boshqalarni aybdor deb bilganida. Yoshlikdagi travma dermidi? Hozir bu avjiga chiqqan. Pulingizni olib, hamma narsaga ota-onangizni aybdor qilib beradigan psixologlar ham bor. Ayblashda bitta muammo bor. Ayb kimda bo'lsa, qaror ham o'shanda bo'ladi. Kaltak yeganida urganni ayblagan, yana yeyishi mumkin. O'zini ayblagan, sport bilan shug'ullanishni boshlashi mumkin.
Inversiya. Nima qilish haqida maslahat olib, nimadan qochish haqida maslahatlar olmaslik. Kimga uylanish haqida maslahat olib, kimga uylanmaslik haqida so'ramaslik. Qaysi ishlarni qilish haqida so'rab, qaysi ishlarni qilmaslik haqida so'ramaslik.
Mubashshir Ahmad bitta efirlarida aytgandilar. Otalari Ahmad Muhammad Tursun ro'yxat qilib, 10 ta vatan xoinining ismini yozib ketgan ekanlar. Xoinlar ro'yxatini bilish, aynan kim bilan ishlamaslikni bilish degani.
Pul bilan ham shunday bo'lsa kerak. Boylik so'ragandan, kambag'allikdan panoh so'ragan afzal. Mashhurlik so'ragandan, sharmandalikdan panoh so'ragan afzal.
Sezgan bo'lsangiz, bugungi inshomiz aynan shunga bag'ishlangan.
pic51.png
Hammamiz taniydigan Franklindan ham: Ayollar, ichkilik, qimor. Uzoqroq yur. Muvaffaqiyatga chiqqanlarni aynan shular yiqitadi. O'zimizda ham shunday gap bormidi?: Sizlarga ayollardan kattaroq fitna qoldirmadim.
Bu qismi yigitlarga ko'proq tegishli bo'lsa kerak. Oyoqqa tura boshlagan erkakda yangi sinov paydo bo'ladi. Ayollar. Uning endi vaqti ko'rpoq. Puli ko'proq. Oson e'tiborga tushadi. Ko'z oldimda nechta oila nikohdan tashqari munosabat sabab barbod bo'ldi. Yengiltak ayollar ortidan yugurish, kompaniyalariga ham zarar olib kela boshladi. O'n yillarda terishdi. 2-3 yilda boy berishdi.
Ba'zilar soddalik qilib, yengiltak bo'lsa ham, uylanib olsam tarbiya qilib olaman deb o'ylaydi. Bir mashhur qori aka shunday qilgandi ham. Qarindoshimiz unga quda bo'lgani uchun bilaman. Yigirma yil o'tdiki, tarbiya samara bermadi.
Yomon ko'rish. Dushmanchilik. Qasos. Istalgan ikkita mashhurning onlayn janglari yaxshi misol bo'ladi. Bir-biridan qasos olaman deb obro'yini to'kib tashlaydi. Bilmaydiki, o'sha vaqtda o'ziniki ham ketayotgan bo'ladi. Yoshlikda kimdir xafa qilgandir. Mensimagandir. Sovchingizga yo'q degandur. Bitta-bitta qasos olish shart emas. Yaxshi yashash eng katta qasos bo'ladi.
Suyanib bo'lmaslik yomon. Bir stulga o'tirib bo'lmasa, uni yo'q deb tasavvur qilsa ham bo'ladi. Suyanib bo'lmaydigan odam ham shunday. Borligi nima. Yo'qligi nima. Aytilgan ishni qilmaslik. Topshiriqlarni unutish. Telefon ko'tarmay yo'q bo'lib qolish. Kim bunday odam bilan ishlaydi?
Suyansa bo'ladigan odamlar kam bo'ladi. Undaylarni ko'rgan rahbar hecham qo'yib yubormaydi. Biz ham maktabimiz suyansa bo'ladigan joy bo'lsin deymiz. Oylik kech qolishi eng katta fojea biz uchun.
Suyansa bo'lish hamma ishni bitirish degani emas. Odam robot emas. Qila olmaydigan ishlarimiz ham to'lib yotibdi. Suyansa bo'lish – rost gapirish degani. Qila olmaydiganini darrov aytish degani. G'iybat qilmaslik degani. Gapi bo'lsa o'ziga yetkazish degani. So'zi-yu dili bir degani.
O'rganmaslik. O'rganish bu o'zgarish. Xatolarimizni toparkanmiz, o'zgarishga majbur bo'lamiz. "Meni borimcha qabul qilishsin" – bunday deyayotgan odamlarga yaxshilab qarang. Ko'pincha hayotda yutqazgan odamlar bo'ladi.
Odamlar aksari o'rganishga rozi. Ma'lum nuqtagacha. Oyoqqa turib olgach, ego kattalashib ketadi. "Men hammasini bilaman" deydi. To'q qorin ovqatlanmaganidek, bilaman ham o'rganishning eng katta dushmani bo'ladi. Oldin aytgan bo'lsam ham eslataman. Shu sabab balki Stiv Jobsning eng katta maslahati – "Stay foolish" edi. O'zgarmagan o'zgarganlarga yutqazib ketaveradi.
O'ziga achinish. Odam qachon o'ziga achinadi? Boshqalarni aybdor deb bilganida. Yoshlikdagi travma dermidi? Hozir bu avjiga chiqqan. Pulingizni olib, hamma narsaga ota-onangizni aybdor qilib beradigan psixologlar ham bor. Ayblashda bitta muammo bor. Ayb kimda bo'lsa, qaror ham o'shanda bo'ladi. Kaltak yeganida urganni ayblagan, yana yeyishi mumkin. O'zini ayblagan, sport bilan shug'ullanishni boshlashi mumkin.
Inversiya. Nima qilish haqida maslahat olib, nimadan qochish haqida maslahatlar olmaslik. Kimga uylanish haqida maslahat olib, kimga uylanmaslik haqida so'ramaslik. Qaysi ishlarni qilish haqida so'rab, qaysi ishlarni qilmaslik haqida so'ramaslik.
Mubashshir Ahmad bitta efirlarida aytgandilar. Otalari Ahmad Muhammad Tursun ro'yxat qilib, 10 ta vatan xoinining ismini yozib ketgan ekanlar. Xoinlar ro'yxatini bilish, aynan kim bilan ishlamaslikni bilish degani.
Pul bilan ham shunday bo'lsa kerak. Boylik so'ragandan, kambag'allikdan panoh so'ragan afzal. Mashhurlik so'ragandan, sharmandalikdan panoh so'ragan afzal.
Sezgan bo'lsangiz, bugungi inshomiz aynan shunga bag'ishlangan.
pic51.png
Hammamiz taniydigan Franklindan ham: Ayollar, ichkilik, qimor. Uzoqroq yur. Muvaffaqiyatga chiqqanlarni aynan shular yiqitadi. O'zimizda ham shunday gap bormidi?: Sizlarga ayollardan kattaroq fitna qoldirmadim.
Bu qismi yigitlarga ko'proq tegishli bo'lsa kerak. Oyoqqa tura boshlagan erkakda yangi sinov paydo bo'ladi. Ayollar. Uning endi vaqti ko'rpoq. Puli ko'proq. Oson e'tiborga tushadi. Ko'z oldimda nechta oila nikohdan tashqari munosabat sabab barbod bo'ldi. Yengiltak ayollar ortidan yugurish, kompaniyalariga ham zarar olib kela boshladi. O'n yillarda terishdi. 2-3 yilda boy berishdi.
Ba'zilar soddalik qilib, yengiltak bo'lsa ham, uylanib olsam tarbiya qilib olaman deb o'ylaydi. Bir mashhur qori aka shunday qilgandi ham. Qarindoshimiz unga quda bo'lgani uchun bilaman. Yigirma yil o'tdiki, tarbiya samara bermadi.
Qimordan faqat qimor o'ynatuvchi yutadi. Uzoq muddatda pul ishlash mumkin bo'lganida bu biznesni boshlab o'tirishmasdi. To'g'ridan to'g'ri qimorga hamma ham bormasa kerak. Hozirgi qimorlarning ko'pi shu sabab boshqa narsa ortiga yashirinadi. (CS GO, kunlik treyding)
Ayollar sinovi, ichmaslik, giyohvandlikdan uzoqroq yurish, suyana oladigan bo'lish, doimo o'rganish, qamalmaslik, o'ziga achinmaslik – bo'ldimi? Shuni o'zimi? "Oddiy-ku" deysiz. Ha oddiy. Shuning uchun ham qulog'imizdan o'tkazib yuboramiz. Mensimaymiz.
Ilon Mask ham Marsga raketa uchirishdan avval qo'nishni o'rganib oldi. Marsga borib yonib ketadigan raketadan nima foyda? Har safar yangi yasash kerak bo'ladi. Kasbda muvaffaqiyatli bo'lib, yonib ketgandan nima foyda? Qo'nishni o'rganib olaylik, uchish xavfli bo'lmaydi.
Chang'i uchishda – avval yiqilishni, ot minishda – otni to'xtatishni, velosiped minishda balans ushlash o'rganiladi avval. Shularni o'rganib olsa, tezlik olish xavfli bo'lmay qoladi. Karyeramizda zo'r bo'ldik degani, yutuqlarimizni boy bermaymiz degani emas. Shu sababdan ham avval yiqilishdan qochish haqida gaplashdik, do'stlar.
Ayollar sinovi, ichmaslik, giyohvandlikdan uzoqroq yurish, suyana oladigan bo'lish, doimo o'rganish, qamalmaslik, o'ziga achinmaslik – bo'ldimi? Shuni o'zimi? "Oddiy-ku" deysiz. Ha oddiy. Shuning uchun ham qulog'imizdan o'tkazib yuboramiz. Mensimaymiz.
Ilon Mask ham Marsga raketa uchirishdan avval qo'nishni o'rganib oldi. Marsga borib yonib ketadigan raketadan nima foyda? Har safar yangi yasash kerak bo'ladi. Kasbda muvaffaqiyatli bo'lib, yonib ketgandan nima foyda? Qo'nishni o'rganib olaylik, uchish xavfli bo'lmaydi.
Chang'i uchishda – avval yiqilishni, ot minishda – otni to'xtatishni, velosiped minishda balans ushlash o'rganiladi avval. Shularni o'rganib olsa, tezlik olish xavfli bo'lmay qoladi. Karyeramizda zo'r bo'ldik degani, yutuqlarimizni boy bermaymiz degani emas. Shu sababdan ham avval yiqilishdan qochish haqida gaplashdik, do'stlar.
Kasb tanlash haqida
Bugun kasb tanlash haqida gaplashamiz, do'stlar.
Bir necha yil oldin yoshlik qilib bir-ikki odamga kasb tanlashda maslahat bergandim. Guldek ishini tashlab, vaqt yo'qotdi orada. Shu sababli kasb tanlash haqida inshomiz maslahat ko'rinishida bo'lmaydi. O'zim qanday tanlaganim haqida gaplashamiz. Kuzatuvlarim bilan bo'lishaman. O'qiganlar maslahatni o'zlari chiqara olishadi deb o'ylayman.
Nima ish qilish haqida o'ylar maktab paytidayoq boshlangan. Ota-onam shifokorligi uchun, so'raganlarga shifokor deb javob berib qo'yaverardim. O'zim hali bilmasdim. Kompyuterlar endi tarqalayotgan payt edi. Qo'shnilarniki tuzatib berardim. Odamlarning uyiga borib tuzatganim uchun pul olardim. Qiziqish va qobiliyat bor edi.
Onam buni sezdilar. "Westminister yoki TATUga topshirasanmi, bolam? Shifokor bo'lishing shart emas" dedilar. Shifokorlik diplomi xalaqit bermasligini aytdim. AyTi mutaxassislardan o'sha payti ham hech kim diplom so'ramas edi. Mantig'im shunday edi: Shifokorlarga ish tayin. Shifokor bo'lishning diplomsiz iloji yo'q. Qiziqsam, ishlab ketaman. Boshqa qiziqadigan sohalarimda esa diplom shart emas. Marketolog, menejer, dasturchidan jamiyat diplom so'ramaydi.
Maktabimizda ham bitiruvchi sinflarga shuni aytib beraman. Yo'nalishi aniqlar qayerga topshirishini biladi. Ikkilanayotganlarga beshta sohani aytaman: Muhandislik, Shifokorlik, Science (Kimyo, matematika, fizika, computer, tilshunoslik), Huquq, Moliya. "Shundan boshqasiga topshirib umringizni ketkazib o'tirmanglar" deyman. Nega bu sohalar?
Zamon tez almashyapti. Ko'p sohalarda bilimlar eskiryapti. To'rt yil o'qir ekansiz, eskirib qolmaydigan fundament(poydevor)ga muhtoj bo'lasiz. Yuqoridagi sohalar sizga fikrlashni o'rgatadi. O'z modellarini beradi. Muhandislar qurishni, aniq fanlarni o'rganadi. Shifokorlar odam tanasini o'rganadi. Tabiiy fan atrofni o'rganadi. Huquq inson munosabatlarini o'rganadi. Moliya hisob-kitobni o'rganadi. Nima ish qilgan holatda ham o'rganilgan bilimlar foydasiz bo'lmaydi. Chunki nima ish qilsak ham yo odam tanasi, yo odamlarning o'zi, atrof-muhit, nimadir qurish, yoki moliyalashtirish bilan bog'liq bo'ladi.
Keling, eng muvaffaqiyatli tadbirkorlarning fakultetlarini ko'rib chiqamiz. Grokdan ro'yxat qilib berishini so'radim.
pic52.png
Aksari yuqoridagi soha egalari. Biznes, turizm, menejment, marketing sohalarini deyarli ko'rmaysiz. Borlari ham ota-bobolari boy insonlar. Yurtimizdagi eng zo'r uchta universitetda ishlab hozir boshqasida rektor bo'lgan do'stimiz bilan gaplashib qoldim. Hozirgina sanagan sohalarimizda fakultetlar ochgan. "Sababini so'radim. Qattiq o'qigisi kelmay, diplom olmoqchi bo'lgan talabalar shu fakultetlarni tanlaydi. Universitet shu bolalardan pul topadi" deb javob berdilar.
Nassim Taleb ham bekorga aytmaydi: "Universitet fakultetidan ko'ra, universitet nomi ulug' bo'lgan sohalardan uzoq yurish kerak. Yaxshi universitetda muhandislik o'qigan talaba biror narsani o'rganishi mumkin. Garvardda biznes boshqaruvi o'qigan esa, hech nima o'qimabdi. Chunki diplomidan Garvard so'zini olib tashlasa qiymati ketib qoladi.
Xulosa shuki, diplomsiz yaqinlashib bo'lmaydigan sohalar bor. Sohada kitob o'qiganimiz uchun hech kim bizni ko'prik qurishga yaqinlashtirmaydi. YouTube da 100 ta operatsiya ko'rganimiz bilan qo'limizga skalpel tutmaydi. Ilmiy ish bilan shug'ullanishda ham, salohiyatimiz borligini, blogimiz emas, diplomimiz ko'rsatadi. Sudda qatnashish uchun qonunni yaxshi bilishimiz yetmaydi. Yaxshi bilishimizni isbotlovchi diplom ham kerak bo'ladi. Yaxshilab qarasak, odamlar hayoti yoki taqdiri hal bo'ladigan joylarga jamiyat diplomsiz yaqinlashtirmaydi. To'g'ri qiladi ham.
Fundamental sohada o'qiganlar, keyinchalik xohlagan ishlarini qilib keta oladilar.
Bugun kasb tanlash haqida gaplashamiz, do'stlar.
Bir necha yil oldin yoshlik qilib bir-ikki odamga kasb tanlashda maslahat bergandim. Guldek ishini tashlab, vaqt yo'qotdi orada. Shu sababli kasb tanlash haqida inshomiz maslahat ko'rinishida bo'lmaydi. O'zim qanday tanlaganim haqida gaplashamiz. Kuzatuvlarim bilan bo'lishaman. O'qiganlar maslahatni o'zlari chiqara olishadi deb o'ylayman.
Nima ish qilish haqida o'ylar maktab paytidayoq boshlangan. Ota-onam shifokorligi uchun, so'raganlarga shifokor deb javob berib qo'yaverardim. O'zim hali bilmasdim. Kompyuterlar endi tarqalayotgan payt edi. Qo'shnilarniki tuzatib berardim. Odamlarning uyiga borib tuzatganim uchun pul olardim. Qiziqish va qobiliyat bor edi.
Onam buni sezdilar. "Westminister yoki TATUga topshirasanmi, bolam? Shifokor bo'lishing shart emas" dedilar. Shifokorlik diplomi xalaqit bermasligini aytdim. AyTi mutaxassislardan o'sha payti ham hech kim diplom so'ramas edi. Mantig'im shunday edi: Shifokorlarga ish tayin. Shifokor bo'lishning diplomsiz iloji yo'q. Qiziqsam, ishlab ketaman. Boshqa qiziqadigan sohalarimda esa diplom shart emas. Marketolog, menejer, dasturchidan jamiyat diplom so'ramaydi.
Maktabimizda ham bitiruvchi sinflarga shuni aytib beraman. Yo'nalishi aniqlar qayerga topshirishini biladi. Ikkilanayotganlarga beshta sohani aytaman: Muhandislik, Shifokorlik, Science (Kimyo, matematika, fizika, computer, tilshunoslik), Huquq, Moliya. "Shundan boshqasiga topshirib umringizni ketkazib o'tirmanglar" deyman. Nega bu sohalar?
Zamon tez almashyapti. Ko'p sohalarda bilimlar eskiryapti. To'rt yil o'qir ekansiz, eskirib qolmaydigan fundament(poydevor)ga muhtoj bo'lasiz. Yuqoridagi sohalar sizga fikrlashni o'rgatadi. O'z modellarini beradi. Muhandislar qurishni, aniq fanlarni o'rganadi. Shifokorlar odam tanasini o'rganadi. Tabiiy fan atrofni o'rganadi. Huquq inson munosabatlarini o'rganadi. Moliya hisob-kitobni o'rganadi. Nima ish qilgan holatda ham o'rganilgan bilimlar foydasiz bo'lmaydi. Chunki nima ish qilsak ham yo odam tanasi, yo odamlarning o'zi, atrof-muhit, nimadir qurish, yoki moliyalashtirish bilan bog'liq bo'ladi.
Keling, eng muvaffaqiyatli tadbirkorlarning fakultetlarini ko'rib chiqamiz. Grokdan ro'yxat qilib berishini so'radim.
pic52.png
Aksari yuqoridagi soha egalari. Biznes, turizm, menejment, marketing sohalarini deyarli ko'rmaysiz. Borlari ham ota-bobolari boy insonlar. Yurtimizdagi eng zo'r uchta universitetda ishlab hozir boshqasida rektor bo'lgan do'stimiz bilan gaplashib qoldim. Hozirgina sanagan sohalarimizda fakultetlar ochgan. "Sababini so'radim. Qattiq o'qigisi kelmay, diplom olmoqchi bo'lgan talabalar shu fakultetlarni tanlaydi. Universitet shu bolalardan pul topadi" deb javob berdilar.
Nassim Taleb ham bekorga aytmaydi: "Universitet fakultetidan ko'ra, universitet nomi ulug' bo'lgan sohalardan uzoq yurish kerak. Yaxshi universitetda muhandislik o'qigan talaba biror narsani o'rganishi mumkin. Garvardda biznes boshqaruvi o'qigan esa, hech nima o'qimabdi. Chunki diplomidan Garvard so'zini olib tashlasa qiymati ketib qoladi.
Xulosa shuki, diplomsiz yaqinlashib bo'lmaydigan sohalar bor. Sohada kitob o'qiganimiz uchun hech kim bizni ko'prik qurishga yaqinlashtirmaydi. YouTube da 100 ta operatsiya ko'rganimiz bilan qo'limizga skalpel tutmaydi. Ilmiy ish bilan shug'ullanishda ham, salohiyatimiz borligini, blogimiz emas, diplomimiz ko'rsatadi. Sudda qatnashish uchun qonunni yaxshi bilishimiz yetmaydi. Yaxshi bilishimizni isbotlovchi diplom ham kerak bo'ladi. Yaxshilab qarasak, odamlar hayoti yoki taqdiri hal bo'ladigan joylarga jamiyat diplomsiz yaqinlashtirmaydi. To'g'ri qiladi ham.
Fundamental sohada o'qiganlar, keyinchalik xohlagan ishlarini qilib keta oladilar.
❤2
Sohada o'qib yurganimda O'zbekistonda shifokorlar qiynalishini ko'rdim. Oyoqqa turib olguncha o'n yillar ketishini his qildim. Bek Olimjon bilan suhbatimizda gaplashganimizdek, Germaniyaga ketishni reja qildim. Ingliz tili, keyin nemis tilini o'rgandim. Sinov va xato inshomizda gaplashganimizdek orada boshqa ishlarda ham o'zimni sinab ko'rdim. Sotuvchilik, kichik biznes, o'qituvchilik qilib ko'rdim.
O'qituvchilik yoqib qoldi. Oson pullar kimga yoqmaydi? :) "Bitirgunimcha davom ettirib turaman" dedim. Orada prezident almashib, O'zbekiston rivojlanishi tezlashib keta boshladi. Shunda ta'lim sohasi tezroq o'sishini taxmin qildim shekilli, shu sohada qolishga qaror qildim. Buning ustiga shifokorlikdagi vaziyatlar yoqmayotgan edi. Dars berishga qiziqish va qobilyatim ham borligini sezib qoldim. O'sha payti bir narsani tushundim. Bir ishni zo'r qilsangiz qiziqish o'zi kelar ekan. Odamlar maqtab tursa. Foydangiz tegsa. Yaxshi pul topsangiz. Istalgan sohani yaxshi ko'rib qolasiz. Keyinchalik xuddi shu fikrni Barbara oakleyda ham o'qib qoldim.
Bir ishni nega zo'r qilish mumkin? Hammada sabab har xil bo'lishi mumkin. Menda ikkita sabab bor edi. Zo'r qilishga majbur edim. Ko'proq pul topishim kerak edi. Esingizdami? Amal qilishni boshlash uchun majbur bo'lish haqida gaplashgandik? Yana bittasi, zo'r dars bersam mazza qilar edim.
O'sayotgan sohada o'sish oson bo'ladi. Doim kadr yetishmagani uchun yoshlar tez ko'tariladi. Tez o'rganadi. Hozir AyTi, Sun'iy intellekt, Muhandislik, Marketing, Ta'lim sohalari tez o'syapti chamamda.
Qomusiylikka qiziqishim tutib ketib, ishxonada boshqa ishlarga ham aralashib yurar edim. Muammolarni yechish yoqar edi. Shu sabab bo'ldi shekilli, ketishimga qo'yishmadi. Avval boshqaruvchi, keyinchalik esa ulushdor qilib olib qolishdi. O'quv markazlarlarni kengaytirdik. Maktablar ochdik. Ularni to'ldirdik. Pul ko'payib ketgach, taqsimlashda kelisha olmay qoldik. Tarqaldik.
Shu yetti yil ichida ko'p narsalarni tushundim. Buyog'iga korxonada pozitsiyalar bo'lmaydi. Muammo yechuvchilar bo'ladi. Naqadar katta muammoni yechsa, muhimligi o'sha darajada bo'ladi. Boshqaruvdaligim paytida turli muammolarni yechishga to'g'ri keldi. O'quvchi yetmasa – marketing, pul yetmasa – moliyalashtirish, salohiyat yetmasa – trening, resurs yetmasa – hamkorlik orqali muammolarni yechib ketaverdik.
Yangi muammolar kelaverganida, kitob o'qib, yechim qidirar edim. Shunda tushundimki, sohadagi uchta asos kitobni o'qisangiz, katta xatolardan qochib qolasiz. Boshqalar bilan suhbatda sezib qolardim, odamlar qilayotgan ishida bitta ham kitob o'qimas edi.
Mustaqil bizneslar ham boshlab ko'rganman. Orqada katta pul turmasa aksar bizneslarni yo'qdan boshlamagan ma'qul ekan. 90% bizneslar 3 yilga bormasligini o'qigandim. Yopilib ketishi mayli. Ba'zida bu bizneslar egasini qarzdor ham qilib qo'yadi.
Maktablarimiz o'sishiga qiziqib qolgan bir tengdoshim esimda. Kredit oldi. Ota-onasi bilan yashab turgan uyini sotdi. Maktab ochdi. Maktabi yurmadi. Chamamda hozirgacha qiynalib yuribdi.
Shundan xulosa qildim-ki, biznes boshlashda eng xavfsiz yo'l mutaxassislikdan chiqib borish. Oshpaz – oshxona, o'qituvchi – maktab, marketolog – agentlik, usta – qurilish firmasi, muhandis – fabrika, dizayner – studiya ochishi. Biznes oyoqqa turib olgunicha asosiy ishni o'zi qilib tura oladi. Nozik muammolarni tushunadi. Boshqaruv, sotuv, marketing, hisob-kitobni esa yo'l-yo'lakay o'rganib ketsa bo'ladi. Tashqaridan yordam olib tursa bo'ladi. Biznes adabiyotlar orasida buni ta'riflagan kitob ham bor. Gerber metodi deyiladi. 40 yildan beri qo'llab kelinadi.
Mutaxassislikning cho'qqisiga chiqqan odam uyog'iga o'sishi uchun risk olishi kerak bo'larkan. Men cho'qqiga chiqmasdan risklar oldim deb o'ylayman. Hali eng zo'r maktab bo'lmasdan turib, videolarga chiqib yurardim. Buning foydasi bo'lgan albatta. Nomim riskka qo'yilganini esa, zarari bo'lgan. Men ketgan bo'lsam ham, eski loyihani men bilan bog'laganlar hali ham bor. Hozirgacha oldimga shikoyat bilan kelib turishadi.
O'qituvchilik yoqib qoldi. Oson pullar kimga yoqmaydi? :) "Bitirgunimcha davom ettirib turaman" dedim. Orada prezident almashib, O'zbekiston rivojlanishi tezlashib keta boshladi. Shunda ta'lim sohasi tezroq o'sishini taxmin qildim shekilli, shu sohada qolishga qaror qildim. Buning ustiga shifokorlikdagi vaziyatlar yoqmayotgan edi. Dars berishga qiziqish va qobilyatim ham borligini sezib qoldim. O'sha payti bir narsani tushundim. Bir ishni zo'r qilsangiz qiziqish o'zi kelar ekan. Odamlar maqtab tursa. Foydangiz tegsa. Yaxshi pul topsangiz. Istalgan sohani yaxshi ko'rib qolasiz. Keyinchalik xuddi shu fikrni Barbara oakleyda ham o'qib qoldim.
Bir ishni nega zo'r qilish mumkin? Hammada sabab har xil bo'lishi mumkin. Menda ikkita sabab bor edi. Zo'r qilishga majbur edim. Ko'proq pul topishim kerak edi. Esingizdami? Amal qilishni boshlash uchun majbur bo'lish haqida gaplashgandik? Yana bittasi, zo'r dars bersam mazza qilar edim.
O'sayotgan sohada o'sish oson bo'ladi. Doim kadr yetishmagani uchun yoshlar tez ko'tariladi. Tez o'rganadi. Hozir AyTi, Sun'iy intellekt, Muhandislik, Marketing, Ta'lim sohalari tez o'syapti chamamda.
Qomusiylikka qiziqishim tutib ketib, ishxonada boshqa ishlarga ham aralashib yurar edim. Muammolarni yechish yoqar edi. Shu sabab bo'ldi shekilli, ketishimga qo'yishmadi. Avval boshqaruvchi, keyinchalik esa ulushdor qilib olib qolishdi. O'quv markazlarlarni kengaytirdik. Maktablar ochdik. Ularni to'ldirdik. Pul ko'payib ketgach, taqsimlashda kelisha olmay qoldik. Tarqaldik.
Shu yetti yil ichida ko'p narsalarni tushundim. Buyog'iga korxonada pozitsiyalar bo'lmaydi. Muammo yechuvchilar bo'ladi. Naqadar katta muammoni yechsa, muhimligi o'sha darajada bo'ladi. Boshqaruvdaligim paytida turli muammolarni yechishga to'g'ri keldi. O'quvchi yetmasa – marketing, pul yetmasa – moliyalashtirish, salohiyat yetmasa – trening, resurs yetmasa – hamkorlik orqali muammolarni yechib ketaverdik.
Yangi muammolar kelaverganida, kitob o'qib, yechim qidirar edim. Shunda tushundimki, sohadagi uchta asos kitobni o'qisangiz, katta xatolardan qochib qolasiz. Boshqalar bilan suhbatda sezib qolardim, odamlar qilayotgan ishida bitta ham kitob o'qimas edi.
Mustaqil bizneslar ham boshlab ko'rganman. Orqada katta pul turmasa aksar bizneslarni yo'qdan boshlamagan ma'qul ekan. 90% bizneslar 3 yilga bormasligini o'qigandim. Yopilib ketishi mayli. Ba'zida bu bizneslar egasini qarzdor ham qilib qo'yadi.
Maktablarimiz o'sishiga qiziqib qolgan bir tengdoshim esimda. Kredit oldi. Ota-onasi bilan yashab turgan uyini sotdi. Maktab ochdi. Maktabi yurmadi. Chamamda hozirgacha qiynalib yuribdi.
Shundan xulosa qildim-ki, biznes boshlashda eng xavfsiz yo'l mutaxassislikdan chiqib borish. Oshpaz – oshxona, o'qituvchi – maktab, marketolog – agentlik, usta – qurilish firmasi, muhandis – fabrika, dizayner – studiya ochishi. Biznes oyoqqa turib olgunicha asosiy ishni o'zi qilib tura oladi. Nozik muammolarni tushunadi. Boshqaruv, sotuv, marketing, hisob-kitobni esa yo'l-yo'lakay o'rganib ketsa bo'ladi. Tashqaridan yordam olib tursa bo'ladi. Biznes adabiyotlar orasida buni ta'riflagan kitob ham bor. Gerber metodi deyiladi. 40 yildan beri qo'llab kelinadi.
Mutaxassislikning cho'qqisiga chiqqan odam uyog'iga o'sishi uchun risk olishi kerak bo'larkan. Men cho'qqiga chiqmasdan risklar oldim deb o'ylayman. Hali eng zo'r maktab bo'lmasdan turib, videolarga chiqib yurardim. Buning foydasi bo'lgan albatta. Nomim riskka qo'yilganini esa, zarari bo'lgan. Men ketgan bo'lsam ham, eski loyihani men bilan bog'laganlar hali ham bor. Hozirgacha oldimga shikoyat bilan kelib turishadi.
❤1
Hozirgi maktabimizda ham nomimiz riskka qo'yilgan. Biror bolaning natijasiz chiqishi, yiqilib tushishini, shaxsan men bilan bog'lashadi. Bu to'g'ri. Chunki ertaga ishlar yaxshi bo'lib ketsa, maqtovni ham menga aytishadi. 99% ishni jamoa qiladi. Biznes egasi 1% ish qiladi, asosiy vazifasi – javobgarlik bo'ladi. Xalq oldida, Haq oldida, qonun oldida, ulushdorlar oldida. Mana shu risk olish deyiladi.
Soddalashtiradigan bo'lsak mutaxasislik + risk bizga biznesni beradi.
O'sayotgan tashkilotimiz ichida turli ishlarni qilib ko'rdim. Hisob-kitob. Buxgalteriya. Sotish. Treninglar. Muzokaralar. Tizimlashtirish. Har xil ishlarni qila turib, ba'zi ishlarni yomon ko'rishimni sezib qoldim. Odam yaxshi ko'rgan ishini bittada bilmas ekan. Yomon ko'rganini esa darrov sezar ekan. Qilayotgan ishimizni yomon ko'rmayotgan bo'lsak, katta ehtimol yaxshi ko'ramiz. Chunki baxt borligida bilinmaydi. Ketganida seziladi. Yana bir sezgan narsam, eng yaxshi ko'rgan ishlarimizda ham, yoqmaydigan joylari bo'ladi. Jeff Bezos ham shuni tasdiqlaydi.
Hozir mana shu qatorlarni yozarkanman, o'ylab qoldim. Agar bloger bo'lib pul topmoqchi bo'lganimda, uzoq vaqt och qolib ketar ekanman. Yozuvchi bo'lganimda ham. 2017 - yil yozishni boshlagan bo'lsam, bu ko'nikma shu yilga kelib menga to'g'ridan to'g'ri daromad olib kela boshladi. Blogning o'zi hali esa hali ham daromadga kirmagan. Loyihamizga kadr topishga yordam berib turadi.
Konservatoriya bitiruvchilarini boshqa ishlar qilib yurganini ko'rasiz. Yozuvchilar ko'pi tahrirchi yoki tarjimon sifatida kun ko'radi. Iqtidorli rassomlar Amir Temur xiyobonida 10$ ga rasmingizni chizib beraman deb turadi. Ijodda bir necha ijodkor o'ta mashhur bo'ladi. Hamma uni kuzatadi. 99% qismi yetarli daromad qilmaydi.
O'zbekistonning o'zida 100 mingdan oshiq telegram blog bor. Bitta odam nechtasini kuzata oladi? Bular ichida muvaffaqiyatga chiqqani mingta bo'lsa ham, 1% degani. Balki shu sababdan karyeramni ijod ustiga qurmagandirman. Ijod asosiy ishdan tashqari. Serendipityni oshirish uchun. Ya'ni omadni oshirish uchun vosita. Kelsa xursandmiz. Kelmasa, ishimizda davom etamiz.
Ijodga yondashuvda ingliz tili o'qituvchisi Muxtasarning yondashuvi menga yoqdi. Kunduzi ishlaydi. Ishdan keyin blogini quradi. Nassim Taleb buni shtanga usuli deb atagandi. Hormozi ham yillab podkast yurgizib, to'rt yildan keyin o'xshashni boshlaganini yozgandi.
"Startaplar haqida nima deysiz?" Savol kelishi mumkin quvvatga to'la o'quvchilarimizdan. Bilmadim. Startap qilib ko'rmaganman. Kitobda o'qib olib, sizni tanimay turib, maslahat bera olmayman. Biznes konsultant emasman axir). Avval shunday qilganlarim uchun ham uzr so'rayman.
Yuqoridagi kuzatuvlarni qisqartiradigan bo'lsak:
Oliy ta'lim uchun fundamental sohani tanladim.
O'qib yurgan paytimda sinov va xato orqali boshqa sohalarni ham ko'rdim. Aqlliroq bo'lganimda institutgacha ko'rgan bo'lardim.
Ko'rayotgan sohalarimdan (ta'lim) bittasi tez o'sayotganini va menda o'xshayotganini sezdim. O'xshayotgan ish tashlanmaydi-ku, to'g'rimi?
O'sha ishda mutaxassis bo'lishga va Gerber bo'yicha o'z ishimni boshlashga qaror qildim. Ishxonam o'zi shu taklifni berdi. O'n yillik yo'l, besh yilga qisqardi chamamda.
Mutaxassislik (o'zim fikrimcha) yetarli bo'la boshlagach, nomimga risk ola boshladim. Hozir ham davom etib kelmoqda.
Shu ishlar bilan parallel ijodni ham qilib keldim. Mening holatimda bu yozish bo'ldi. Ijodga ketkazgan vaqtim o'zini moliyaviy oqlaydimi yo'qmi, vaqt ko'rsatadi. Shuni aniq bilaman-ki, yaxshi ko'rib qilingan ijod, o'z muxlisini albatta topadi.
Aql egalari kasb tanlash uchun maslahatlarni o'zlari chiqarib oladilar deb umid qilaman.
Soddalashtiradigan bo'lsak mutaxasislik + risk bizga biznesni beradi.
O'sayotgan tashkilotimiz ichida turli ishlarni qilib ko'rdim. Hisob-kitob. Buxgalteriya. Sotish. Treninglar. Muzokaralar. Tizimlashtirish. Har xil ishlarni qila turib, ba'zi ishlarni yomon ko'rishimni sezib qoldim. Odam yaxshi ko'rgan ishini bittada bilmas ekan. Yomon ko'rganini esa darrov sezar ekan. Qilayotgan ishimizni yomon ko'rmayotgan bo'lsak, katta ehtimol yaxshi ko'ramiz. Chunki baxt borligida bilinmaydi. Ketganida seziladi. Yana bir sezgan narsam, eng yaxshi ko'rgan ishlarimizda ham, yoqmaydigan joylari bo'ladi. Jeff Bezos ham shuni tasdiqlaydi.
Hozir mana shu qatorlarni yozarkanman, o'ylab qoldim. Agar bloger bo'lib pul topmoqchi bo'lganimda, uzoq vaqt och qolib ketar ekanman. Yozuvchi bo'lganimda ham. 2017 - yil yozishni boshlagan bo'lsam, bu ko'nikma shu yilga kelib menga to'g'ridan to'g'ri daromad olib kela boshladi. Blogning o'zi hali esa hali ham daromadga kirmagan. Loyihamizga kadr topishga yordam berib turadi.
Konservatoriya bitiruvchilarini boshqa ishlar qilib yurganini ko'rasiz. Yozuvchilar ko'pi tahrirchi yoki tarjimon sifatida kun ko'radi. Iqtidorli rassomlar Amir Temur xiyobonida 10$ ga rasmingizni chizib beraman deb turadi. Ijodda bir necha ijodkor o'ta mashhur bo'ladi. Hamma uni kuzatadi. 99% qismi yetarli daromad qilmaydi.
O'zbekistonning o'zida 100 mingdan oshiq telegram blog bor. Bitta odam nechtasini kuzata oladi? Bular ichida muvaffaqiyatga chiqqani mingta bo'lsa ham, 1% degani. Balki shu sababdan karyeramni ijod ustiga qurmagandirman. Ijod asosiy ishdan tashqari. Serendipityni oshirish uchun. Ya'ni omadni oshirish uchun vosita. Kelsa xursandmiz. Kelmasa, ishimizda davom etamiz.
Ijodga yondashuvda ingliz tili o'qituvchisi Muxtasarning yondashuvi menga yoqdi. Kunduzi ishlaydi. Ishdan keyin blogini quradi. Nassim Taleb buni shtanga usuli deb atagandi. Hormozi ham yillab podkast yurgizib, to'rt yildan keyin o'xshashni boshlaganini yozgandi.
"Startaplar haqida nima deysiz?" Savol kelishi mumkin quvvatga to'la o'quvchilarimizdan. Bilmadim. Startap qilib ko'rmaganman. Kitobda o'qib olib, sizni tanimay turib, maslahat bera olmayman. Biznes konsultant emasman axir). Avval shunday qilganlarim uchun ham uzr so'rayman.
Yuqoridagi kuzatuvlarni qisqartiradigan bo'lsak:
Oliy ta'lim uchun fundamental sohani tanladim.
O'qib yurgan paytimda sinov va xato orqali boshqa sohalarni ham ko'rdim. Aqlliroq bo'lganimda institutgacha ko'rgan bo'lardim.
Ko'rayotgan sohalarimdan (ta'lim) bittasi tez o'sayotganini va menda o'xshayotganini sezdim. O'xshayotgan ish tashlanmaydi-ku, to'g'rimi?
O'sha ishda mutaxassis bo'lishga va Gerber bo'yicha o'z ishimni boshlashga qaror qildim. Ishxonam o'zi shu taklifni berdi. O'n yillik yo'l, besh yilga qisqardi chamamda.
Mutaxassislik (o'zim fikrimcha) yetarli bo'la boshlagach, nomimga risk ola boshladim. Hozir ham davom etib kelmoqda.
Shu ishlar bilan parallel ijodni ham qilib keldim. Mening holatimda bu yozish bo'ldi. Ijodga ketkazgan vaqtim o'zini moliyaviy oqlaydimi yo'qmi, vaqt ko'rsatadi. Shuni aniq bilaman-ki, yaxshi ko'rib qilingan ijod, o'z muxlisini albatta topadi.
Aql egalari kasb tanlash uchun maslahatlarni o'zlari chiqarib oladilar deb umid qilaman.
❤2
Nazariya va amaliyot o'rtasidagi chuqurlik
Tibbiyot universitetida olti yil o'qiladi, do'stlar. (biz yetti yil o'qiganmiz) Shunga qaramay, amaliyotga qabul qilayotgan shifokorlar orasida bir gapni aytadiganlar topilardi: "Darsxonada o'qiganingiz bir tiyin. Hammasini boshidan boshlaymiz."
Shifokorlik katta nazariy bazaga ega soha. Baribir eng zo'r shifokorlar amaliyotda yetishib chiqadi. Bemor ko'radi. Jarrohlikka kiradi. Ustozi yonida turadi. Kitob titkilashi esa, yuqoridagi ishlarini osonlashtirish uchun qilinadi.
Yogi Berra aytgandi: Nazariy jihatdan, nazariya va amaliyot o'rtasida farq yo'q. Amaliyotda esa bor.
Bugun nazariya va amaliyot o'rtasidagi farq haqida gaplashamiz.
Nazariya to'g'ri yo'lga qarab turgan bolaga o'xshaydi. Bir qarashda yo'l tekis tuyiladi.
pic53.png
Yon tarafdan qaraganda esa chuqurlik ko'rinadi. Amaliyot shunga o'xshaydi.
pic54.png
Yurmaguncha, yurgan odam aytmaguncha nazariya bu chuqurlikni ko'rmaydi. Nazariya hisobga olmagan jarayonlarni nyuanslar (ko'rinmas jihatlar, нюансы) deyishadi. Nomidan juda kichkina narsadek tuyuladi. Shunday sohalar borki, ko'rinmas jihatlari eng muhim joylari bo'ladi.
pic55.png
To'g'ridan (nazariyadan) qaraganda ko'rinmaydi. Oldiga borilganda seziladi. Nyuanslarni hisobga olmaslik ish o'xshamasligiga olib boradi.
Qaysi sohalarda nazariya va amaliyot bir xil bo'ladi? Qaysilarida bir xil bo'lmaydi? Buni bilish qiyin emas. Nazariy jihatdan zo'r bilgani uchun, amaliyotni ham qoyillatganlar bor. Richard Feynman kuchli nazariy fizik edi. Fizikani doskada o'rgatardi. Amaliyotda bomba yasash kerak bo'ldi. Uni ham epladi.
Mana bu binolar arxitekturasiga qarang:
pic56.png
Bu binolarda yashagingiz, o'qigingiz keladi. Loyihalar muallifi Kristofer Aleksandr. Amaliyotchi arxitektor. Bir vaqtning o'zida arxitektorlar uchun eng muhim nazariy qo'llanma yaratgan yozuvchi.
Yaxshilab o'ylasak, aniqlik ustiga qurilgan sohalarda nazariya va amaliyot bir-biridan uzoqqa ketmaydi. Velosiped, BMW motori, kompyuter chiplari butun dunyoda bir xil tuzatiladi. Yana ham aniqlik kiritsak, odamlar ishtiroki minimal bo'lgan, asosan jismlar bilan ishlaydigan sohalarda nazariya, amaliyotni takrorlaydi.
Dasturlashni kitob o'qib o'rgangan bola, amaliyotda ham qiynalmaydi. Turing mukofoti sovrindori (dasturchilar Nobeli) Donald Knut shunday qilgandi ham. Kompyuteri bo'lmagani uchun kodlarni daftarida yozib, debaglab borardi. Kuchli amaliyotchi sifatida, o'zidan dasturchilar uchun zo'r nazariy kitob ham qoldirgan.
Ikkinchi tarafdan,
Intel ex-rahbari Endryu Gryuning menejment kitobini o'qiganimda bir joyiga e'tibor bergandim. Yuzlab boshqaruv kitoblarini o'qiganini, amaliyotda birortasi ishlamaganini yozadi. Xuddi shu voqea buyuk pedagog Anton Makarenko bilan ham bo'lgandi. Ikki yuzdan oshiq pedagogik kitob o'qib, o'quvchilari uchun ishlaydigan metodika topa olmagandi. Nega bu sohalarda nazariya yordam bermadi? Odamlar ishtiroki yuqori. Boshqarish ham, o'qitish ham odamlarsiz bo'lmaydi.
Nazariya va amaliyotni chizmada ifodalasak, quyidagicha bo'lardi:
pic59.png
Odamlar aralashgan sohalarda ishlar nazariyadagidek bo'lmaydi. O'qiganimiz boshqa, hayot boshqa bo'ladi. Doimo nyuanslar kelib chiqadi.
Boshqaruvda ham nazariy o'qigan, amaliyot qilayotgan odam sifatida yuqoridagi grafikni tasdiqlayman. (Bitta gapning ichida ikki marta o'zimni maqtab ketdim. Sezdingizmi?)
Kitobda yozadi: Bo'shatmoqchi bo'lsang, chaqir. Vaziyatni tushuntir. O'zini kamsitma. Haqorat qilma. Yangi ishlarida omadlar tilab, bo'shat. Amaliyotda esa quyidagicha bo'ladi: Yangi ish topishi qiyin, ro'zg'ori shunga bog'liq. Ishdan tashqari ham xizmatlari bor. Choyxonalarga birga borilgan. Xafa bo'ladi. Oldidagi odamning xafaligini hamma ham ko'tara olmaydi. Yoki eng yomoni, bo'shashi kerak odam qarindosh yoki do'stingiz. Bu hollarda kuchli ruhiyat, boshqaruv bilimidan ko'proq foyda olib keladi.
Tibbiyot universitetida olti yil o'qiladi, do'stlar. (biz yetti yil o'qiganmiz) Shunga qaramay, amaliyotga qabul qilayotgan shifokorlar orasida bir gapni aytadiganlar topilardi: "Darsxonada o'qiganingiz bir tiyin. Hammasini boshidan boshlaymiz."
Shifokorlik katta nazariy bazaga ega soha. Baribir eng zo'r shifokorlar amaliyotda yetishib chiqadi. Bemor ko'radi. Jarrohlikka kiradi. Ustozi yonida turadi. Kitob titkilashi esa, yuqoridagi ishlarini osonlashtirish uchun qilinadi.
Yogi Berra aytgandi: Nazariy jihatdan, nazariya va amaliyot o'rtasida farq yo'q. Amaliyotda esa bor.
Bugun nazariya va amaliyot o'rtasidagi farq haqida gaplashamiz.
Nazariya to'g'ri yo'lga qarab turgan bolaga o'xshaydi. Bir qarashda yo'l tekis tuyiladi.
pic53.png
Yon tarafdan qaraganda esa chuqurlik ko'rinadi. Amaliyot shunga o'xshaydi.
pic54.png
Yurmaguncha, yurgan odam aytmaguncha nazariya bu chuqurlikni ko'rmaydi. Nazariya hisobga olmagan jarayonlarni nyuanslar (ko'rinmas jihatlar, нюансы) deyishadi. Nomidan juda kichkina narsadek tuyuladi. Shunday sohalar borki, ko'rinmas jihatlari eng muhim joylari bo'ladi.
pic55.png
To'g'ridan (nazariyadan) qaraganda ko'rinmaydi. Oldiga borilganda seziladi. Nyuanslarni hisobga olmaslik ish o'xshamasligiga olib boradi.
Qaysi sohalarda nazariya va amaliyot bir xil bo'ladi? Qaysilarida bir xil bo'lmaydi? Buni bilish qiyin emas. Nazariy jihatdan zo'r bilgani uchun, amaliyotni ham qoyillatganlar bor. Richard Feynman kuchli nazariy fizik edi. Fizikani doskada o'rgatardi. Amaliyotda bomba yasash kerak bo'ldi. Uni ham epladi.
Mana bu binolar arxitekturasiga qarang:
pic56.png
Bu binolarda yashagingiz, o'qigingiz keladi. Loyihalar muallifi Kristofer Aleksandr. Amaliyotchi arxitektor. Bir vaqtning o'zida arxitektorlar uchun eng muhim nazariy qo'llanma yaratgan yozuvchi.
Yaxshilab o'ylasak, aniqlik ustiga qurilgan sohalarda nazariya va amaliyot bir-biridan uzoqqa ketmaydi. Velosiped, BMW motori, kompyuter chiplari butun dunyoda bir xil tuzatiladi. Yana ham aniqlik kiritsak, odamlar ishtiroki minimal bo'lgan, asosan jismlar bilan ishlaydigan sohalarda nazariya, amaliyotni takrorlaydi.
Dasturlashni kitob o'qib o'rgangan bola, amaliyotda ham qiynalmaydi. Turing mukofoti sovrindori (dasturchilar Nobeli) Donald Knut shunday qilgandi ham. Kompyuteri bo'lmagani uchun kodlarni daftarida yozib, debaglab borardi. Kuchli amaliyotchi sifatida, o'zidan dasturchilar uchun zo'r nazariy kitob ham qoldirgan.
Ikkinchi tarafdan,
Intel ex-rahbari Endryu Gryuning menejment kitobini o'qiganimda bir joyiga e'tibor bergandim. Yuzlab boshqaruv kitoblarini o'qiganini, amaliyotda birortasi ishlamaganini yozadi. Xuddi shu voqea buyuk pedagog Anton Makarenko bilan ham bo'lgandi. Ikki yuzdan oshiq pedagogik kitob o'qib, o'quvchilari uchun ishlaydigan metodika topa olmagandi. Nega bu sohalarda nazariya yordam bermadi? Odamlar ishtiroki yuqori. Boshqarish ham, o'qitish ham odamlarsiz bo'lmaydi.
Nazariya va amaliyotni chizmada ifodalasak, quyidagicha bo'lardi:
pic59.png
Odamlar aralashgan sohalarda ishlar nazariyadagidek bo'lmaydi. O'qiganimiz boshqa, hayot boshqa bo'ladi. Doimo nyuanslar kelib chiqadi.
Boshqaruvda ham nazariy o'qigan, amaliyot qilayotgan odam sifatida yuqoridagi grafikni tasdiqlayman. (Bitta gapning ichida ikki marta o'zimni maqtab ketdim. Sezdingizmi?)
Kitobda yozadi: Bo'shatmoqchi bo'lsang, chaqir. Vaziyatni tushuntir. O'zini kamsitma. Haqorat qilma. Yangi ishlarida omadlar tilab, bo'shat. Amaliyotda esa quyidagicha bo'ladi: Yangi ish topishi qiyin, ro'zg'ori shunga bog'liq. Ishdan tashqari ham xizmatlari bor. Choyxonalarga birga borilgan. Xafa bo'ladi. Oldidagi odamning xafaligini hamma ham ko'tara olmaydi. Yoki eng yomoni, bo'shashi kerak odam qarindosh yoki do'stingiz. Bu hollarda kuchli ruhiyat, boshqaruv bilimidan ko'proq foyda olib keladi.
❤1
Shu mantiqqa qaralsa, eng foydali kitoblar texnik kitoblar. Eng foydasiz esa biznes, psixologiya, siyosat haqidagi kitoblardek ko'rinadi. Aslida sal boshqacharoq. Texnik kitoblardagi ma'lumotlarni olasiz. Qo'llab ketaverasiz. Real hayotda minimal farq bo'ladi.
Matn tahrirlash bo'yicha Ilyahovning texnik "Yoz, qisqartir" kitobini o'qigandim. Usullarni qo'llashni boshladim. Matn sifati oshdi. O'qiganim amaliyot bilan bir xil bo'lib chiqdi.
Endi shuni aksi:
Pul yig'ish haqida pul psixologiyasi kitobini o'qidim. Nima qilish kerakligini bildim. Yo'q deb bo'lmaydigan odamlar, qilinmasa xafa qiladigan xarajatlar, sabrsizligim, yig'ishni qiyinlashtiryapti.
Tibbiyot bir qarashda aniq fanga o'xshaydi. Hujayralar. Dorilar. Jarrohlik. Amaliyotda esa, bemorlar shifokorlarni aldaydi. Borini aytmaydi. Uyaladi. Dorini oxirigacha ichmaydi. Shifokorlarga ishonmaydi. Jarroh esa qo'rqadi. Hayajonlanadi. Odamlar odamlar bilan ishlaganda doimo individuallikka joy qoladi. Ana shu individuallik nyuanslarni keltirib chiqaradi.
Dwarkesh Patelning o'ta aqlli Tyler Koven bilan suhbatida bir joyiga e'tibor berdim. Dvarkesh aytyapti:
Sun'iy intellekt hamma joyni egallab oladi. Iqtisodimiz sanoat davridek tez o'sadi. Biz hammamiz boyib ketamiz. Insoniyat muammolarini birin-ketin yechib ketamiz.
Ancha narsani ko'rib qo'ygan Tyler uni bosyapti.
Ha yaxshi. Sun'iy intellektni albatta foydasi bo'ladi. Sizlar o'ylayotganchalik emas faqat. Haqiqiy hayotga qara. Deylik, universitet tizimiga uni joriy qilmoqchisan. Mayli o'rtacha universitetni olaylik. Dekan, rektorlari bilan gaplashib ko'rganmisan? Bilasanmi, ular qanchalik o'zgarishni xohlashmaydi? Ko'ndirguncha qiynalib ketasan. Bu endi o'rtacha universitet. Yana minglab kuchsizlari bor. Davlat tashkilotlari bor. Katta korporatsiyalar bor.
Soddalashtirgan Tyler odamlarni hisobga olish kerakligini aytyapti. Texnik olamdan chiqayotgan yosh yigitga, nyuanslar borligini tushuntiryapti.
Chizmamizning o'ng tarafidagi sohalarda ishlaydigan, bilimlarini faqat nazariy olganlar bor. Eng xavfli maslahatchilar ana shular, do'stlar. O'z psixologik muammolarini yechmagan, psixologik maslahatlar beradi. Biznes boshlamagan, biznes qilishni o'rgatadi. Farzandi yo'q, farzandi borlarga aql o'rgatadi. Siyosatda ishlamagan, siyosatda fikr beradi. Iqtisodchiman deydi, iqtisodiy qiynalib yuradi.
Blogimda oila yarashtirish bilan shug'ullanadigan psixologlar haqida yozgandim. Aynan o'shalar boshqalarga qaraganda ko'proq ajrashishar ekan. Nega unda ular yarashtirish bilan shug'ullanishadi? Men ularni samimiy deb o'ylayman. Ular kitobdagi narsalarni gapirib berishadi. O'sha narsa ishlashi kerak deb o'ylashadi. "O'zingda nega ishlamadi?" deb so'rasangiz, "Mening holatimni boshqacha, kitobga tushmaydi" deb javob beradi. Amaliyotchi bo'lganida bilardiki, hammaning holati shunaqa – har xil bo'ladi. Shuning uchun **maslahatlar bilimdan emas, vaziyatdan kelib chiqib berilganda foydali bo'ladi
Chet elda yashab, O'zbekistondagi tadbirkorlarga aql o'rgatadigan bir konsultantni ko'rib qoldim. Aralashmagan mavzusi qolmagan bo'lsa ham (risk, farzand tarbiyasi, oliy maqsad, boshqaruv), uni ham samimiy deb o'yladim. Shunchaki o'zi biznes boshqarib ko'rmagani uchun, gaplari hammaga ham tushmasligini bilmayotgandek tuyuldi.
Odamlar bilan ishlashda nyuanslar ko'pligi ham yomon, ham yaxshi yangilik, do'stlar. Yomonligi faqat kitobchalarni o'qib ketib, sohada usta bo'lib keta olmaymiz. O'rnidan turib ishlash kerak bo'ladi. Nyuanslarning o'rni bo'lmaganida marketing professorlari bir vaqtning o'zida eng qimmat marketologlar ham bo'lishardi. Kompaniyalar ulardan maslahat olishga navbat turishardi.
Yaxshi tarafi, ishimizda yaxshigina tajriba orttirgan bo'lsak, faqat nazariyani biladigan yosh yigitcha, sun'iy intellekt bizning o'rnimizni egallashi mushkul bo'ladi.
Matn tahrirlash bo'yicha Ilyahovning texnik "Yoz, qisqartir" kitobini o'qigandim. Usullarni qo'llashni boshladim. Matn sifati oshdi. O'qiganim amaliyot bilan bir xil bo'lib chiqdi.
Endi shuni aksi:
Pul yig'ish haqida pul psixologiyasi kitobini o'qidim. Nima qilish kerakligini bildim. Yo'q deb bo'lmaydigan odamlar, qilinmasa xafa qiladigan xarajatlar, sabrsizligim, yig'ishni qiyinlashtiryapti.
Tibbiyot bir qarashda aniq fanga o'xshaydi. Hujayralar. Dorilar. Jarrohlik. Amaliyotda esa, bemorlar shifokorlarni aldaydi. Borini aytmaydi. Uyaladi. Dorini oxirigacha ichmaydi. Shifokorlarga ishonmaydi. Jarroh esa qo'rqadi. Hayajonlanadi. Odamlar odamlar bilan ishlaganda doimo individuallikka joy qoladi. Ana shu individuallik nyuanslarni keltirib chiqaradi.
Dwarkesh Patelning o'ta aqlli Tyler Koven bilan suhbatida bir joyiga e'tibor berdim. Dvarkesh aytyapti:
Sun'iy intellekt hamma joyni egallab oladi. Iqtisodimiz sanoat davridek tez o'sadi. Biz hammamiz boyib ketamiz. Insoniyat muammolarini birin-ketin yechib ketamiz.
Ancha narsani ko'rib qo'ygan Tyler uni bosyapti.
Ha yaxshi. Sun'iy intellektni albatta foydasi bo'ladi. Sizlar o'ylayotganchalik emas faqat. Haqiqiy hayotga qara. Deylik, universitet tizimiga uni joriy qilmoqchisan. Mayli o'rtacha universitetni olaylik. Dekan, rektorlari bilan gaplashib ko'rganmisan? Bilasanmi, ular qanchalik o'zgarishni xohlashmaydi? Ko'ndirguncha qiynalib ketasan. Bu endi o'rtacha universitet. Yana minglab kuchsizlari bor. Davlat tashkilotlari bor. Katta korporatsiyalar bor.
Soddalashtirgan Tyler odamlarni hisobga olish kerakligini aytyapti. Texnik olamdan chiqayotgan yosh yigitga, nyuanslar borligini tushuntiryapti.
Chizmamizning o'ng tarafidagi sohalarda ishlaydigan, bilimlarini faqat nazariy olganlar bor. Eng xavfli maslahatchilar ana shular, do'stlar. O'z psixologik muammolarini yechmagan, psixologik maslahatlar beradi. Biznes boshlamagan, biznes qilishni o'rgatadi. Farzandi yo'q, farzandi borlarga aql o'rgatadi. Siyosatda ishlamagan, siyosatda fikr beradi. Iqtisodchiman deydi, iqtisodiy qiynalib yuradi.
Blogimda oila yarashtirish bilan shug'ullanadigan psixologlar haqida yozgandim. Aynan o'shalar boshqalarga qaraganda ko'proq ajrashishar ekan. Nega unda ular yarashtirish bilan shug'ullanishadi? Men ularni samimiy deb o'ylayman. Ular kitobdagi narsalarni gapirib berishadi. O'sha narsa ishlashi kerak deb o'ylashadi. "O'zingda nega ishlamadi?" deb so'rasangiz, "Mening holatimni boshqacha, kitobga tushmaydi" deb javob beradi. Amaliyotchi bo'lganida bilardiki, hammaning holati shunaqa – har xil bo'ladi. Shuning uchun **maslahatlar bilimdan emas, vaziyatdan kelib chiqib berilganda foydali bo'ladi
Chet elda yashab, O'zbekistondagi tadbirkorlarga aql o'rgatadigan bir konsultantni ko'rib qoldim. Aralashmagan mavzusi qolmagan bo'lsa ham (risk, farzand tarbiyasi, oliy maqsad, boshqaruv), uni ham samimiy deb o'yladim. Shunchaki o'zi biznes boshqarib ko'rmagani uchun, gaplari hammaga ham tushmasligini bilmayotgandek tuyuldi.
Odamlar bilan ishlashda nyuanslar ko'pligi ham yomon, ham yaxshi yangilik, do'stlar. Yomonligi faqat kitobchalarni o'qib ketib, sohada usta bo'lib keta olmaymiz. O'rnidan turib ishlash kerak bo'ladi. Nyuanslarning o'rni bo'lmaganida marketing professorlari bir vaqtning o'zida eng qimmat marketologlar ham bo'lishardi. Kompaniyalar ulardan maslahat olishga navbat turishardi.
Yaxshi tarafi, ishimizda yaxshigina tajriba orttirgan bo'lsak, faqat nazariyani biladigan yosh yigitcha, sun'iy intellekt bizning o'rnimizni egallashi mushkul bo'ladi.
❤1
Sun'iy intellekt degan joyiga, o'tgan hafta ChatGPTning eng qimmat DeepResearch modelini ishlatib ko'rdim. O'zbekiston sharoitida xususiy maktab ochishning aniq rejasini so'radim. Ancha o'ylab javob bilan qaytib keldi. Jadvallar qilib berdi. Ishlarni qadam-ma qadam yozib chiqdi. Agar xuddi shu hisobotni galstukdagi bir aqlli amaki gapirganda uni kurs qilib sotib olsa ham bo'lardi balki.
Faqat bitta muammo bor. Reja to'g'ri edi-ku, nyuanslari bor edi. Ularning ko'pligidan rejani foydasiz desa ham bo'lar edi. Ba'zan bolalarimga mashina rasmini chizib beraman.
pic58.png
Mashina-mi? Mashina. Tushunmagan yosh bola uchun bo'laveradi. Haqiqiy mashinani yaxshi tushunadiganlar bilishadi. Bu chizma 99% nyuanslarni hisobga olmagan. Bu qovoq emas, mashina deyiladigan darajada chizilgan xolos.
Sun'iy intellekt bergan reja ham shunga o'xshardi. Qog'ozda zo'r. Amaliyotdagi nyuanslarni umuman hisobga olmagandi.
"Odamlar bilan bog'liq ishlarda kitoblarning foydasi yo'qmi?" Qiziqadi o'quvchimiz. Aslo. Istalgan kitob befoyda ketmaydi. Hayotimiz chet tilidagi filmga o'xshaydi. Tomosha qilar ekanmiz, voqealarni tushunamiz. Nega unday bo'layotganini tushunmaymiz. Suhbatlar chet tilida-ku.
Odamlar (psixologiya, tarix, biznes, badiiy) haqida kitob o'qish, mana shu filmga subtitrlar qo'yish demakdir. Voqealarni to'liq tushuna boshlaysiz. Kitoblar hayotingizni tarjima qilib berib turadi.
Rob Henderson ota-onasiz, yetti yilda o'nta oila almashtirib katta bo'ladi. Har yili aka-ukalari boshqa odamlar. Tasavvur qilish qiyin. Bu muammolarini qanday yechadi? Kitoblar o'qiydi. O'zidek qiynalganlar hayoti. Ichidagi jarayonlarni his qila boshlaydi. Chet tilidagi filmga subtitr qo'ygandek bo'ladi.
Film ko'rib yoki kitob o'qib turganingizda, o'zingizni ko'ra boshlaysiz. Shu payt sizda ham mana shu jarayon ketayotgan bo'ladi.
Subtitrning xususiyati shuki, filmni ko'rmasangiz uning foydasi bo'lmaydi. Shu sababli o'qiganlarimizni qilishimiz, qilayotganlarimiz haqida o'qishimiz hayotimizni tushunarliroq qiladi.
O'qiganlarini qilmayotganlar konsultant bo'lib qolish ehtimollari oshadi. Faqat maslahat berib pul topishga o'tib oladilar. Buning yomon joyi yo'q. Shunchaki maslahatlar nyuanslarni hisobga olmagani uchun, ko'pincha befoyda bo'ladi.
Nyuanslarni hisobga olmay maslahat berishni sun'iy intellekt ham eplaydi. Uning maslahatlari yuz barobar arzon ham bo'ladi.
Qilayotgani haqida o'qimayotganlar, o'zlariga o'xshaganlarni chiqarishlari qiyin bo'lib qoladi va faqat o'z xatolaridan o'rganishga majbur bo'ladilar. Bu kichik masaladek tuyulishi mumkin. Aslida buyuk ish qilayotgan hamma shogird qoldirishni orzu qiladi. Faqat o'z muammolaridan o'rganish ham yomon emas. Shunchaki, inson umri hamma muammo bilan to'qnashishga yetmay qoladi.
Faqat bitta muammo bor. Reja to'g'ri edi-ku, nyuanslari bor edi. Ularning ko'pligidan rejani foydasiz desa ham bo'lar edi. Ba'zan bolalarimga mashina rasmini chizib beraman.
pic58.png
Mashina-mi? Mashina. Tushunmagan yosh bola uchun bo'laveradi. Haqiqiy mashinani yaxshi tushunadiganlar bilishadi. Bu chizma 99% nyuanslarni hisobga olmagan. Bu qovoq emas, mashina deyiladigan darajada chizilgan xolos.
Sun'iy intellekt bergan reja ham shunga o'xshardi. Qog'ozda zo'r. Amaliyotdagi nyuanslarni umuman hisobga olmagandi.
"Odamlar bilan bog'liq ishlarda kitoblarning foydasi yo'qmi?" Qiziqadi o'quvchimiz. Aslo. Istalgan kitob befoyda ketmaydi. Hayotimiz chet tilidagi filmga o'xshaydi. Tomosha qilar ekanmiz, voqealarni tushunamiz. Nega unday bo'layotganini tushunmaymiz. Suhbatlar chet tilida-ku.
Odamlar (psixologiya, tarix, biznes, badiiy) haqida kitob o'qish, mana shu filmga subtitrlar qo'yish demakdir. Voqealarni to'liq tushuna boshlaysiz. Kitoblar hayotingizni tarjima qilib berib turadi.
Rob Henderson ota-onasiz, yetti yilda o'nta oila almashtirib katta bo'ladi. Har yili aka-ukalari boshqa odamlar. Tasavvur qilish qiyin. Bu muammolarini qanday yechadi? Kitoblar o'qiydi. O'zidek qiynalganlar hayoti. Ichidagi jarayonlarni his qila boshlaydi. Chet tilidagi filmga subtitr qo'ygandek bo'ladi.
Film ko'rib yoki kitob o'qib turganingizda, o'zingizni ko'ra boshlaysiz. Shu payt sizda ham mana shu jarayon ketayotgan bo'ladi.
Subtitrning xususiyati shuki, filmni ko'rmasangiz uning foydasi bo'lmaydi. Shu sababli o'qiganlarimizni qilishimiz, qilayotganlarimiz haqida o'qishimiz hayotimizni tushunarliroq qiladi.
O'qiganlarini qilmayotganlar konsultant bo'lib qolish ehtimollari oshadi. Faqat maslahat berib pul topishga o'tib oladilar. Buning yomon joyi yo'q. Shunchaki maslahatlar nyuanslarni hisobga olmagani uchun, ko'pincha befoyda bo'ladi.
Nyuanslarni hisobga olmay maslahat berishni sun'iy intellekt ham eplaydi. Uning maslahatlari yuz barobar arzon ham bo'ladi.
Qilayotgani haqida o'qimayotganlar, o'zlariga o'xshaganlarni chiqarishlari qiyin bo'lib qoladi va faqat o'z xatolaridan o'rganishga majbur bo'ladilar. Bu kichik masaladek tuyulishi mumkin. Aslida buyuk ish qilayotgan hamma shogird qoldirishni orzu qiladi. Faqat o'z muammolaridan o'rganish ham yomon emas. Shunchaki, inson umri hamma muammo bilan to'qnashishga yetmay qoladi.
❤2
Hamma narsani biladiganlardan qochish
Charlie Manger bilmaydigan narsasi haqida ishonch bilan gapiradigan odamdan qochaman deydi. Unday odamga ishonib bo'lmaydi, deydi.
Bugun nega ishonib bo'lmasligi haqida gaplashamiz.
Bitta odam hamma narsani bilishi qiyin. Umr yetmaydi. Ham sohasi haqida gapiradi. Ham siyosatni tushunadi. Ham bitta gaplashgan Hind asosida butun Hindiston haqida biladi. Ham to'g'ri yashash sirlarini o'rgatadi. Ham iqtisodimiz o'sishi uchun qilinishi kerak ishlarni aytadi. Ham nima uchun hozirgi ahvoldaligimizni tushuntirib beradi. "Kimgadir tayanyabsizmi?" so'raysiz. "Yo'q, mustaqil fikrim" deydi.
Istalgan mavzudagi savolga javob berib ketadigan odam – hamma narsani bilishi dargumon. U shunchaki bilaman deb o'ylayapti. Bu yaxshi gumonimiz.
Aniq-ki, o'zini aldayapti. O'zini aldagan odam, bizni aldamaydi-mi?
Yomon gumonga boradigan bo'lsak, bilmaydigan narsasini biladigan odam – o'zini aqlliroq, ilmliroq ko'rsatmoqchi.
pic60.png
(Bed of procrustes. NNT page 5)
Haqiqiy ilmli, bilganidan kamroq ko'rsatadi. Konsultant va jurnalist bilganidan ko'proq ko'rsatadi.
O'zini aqlliroq ko'rsatishning nima keragi bor? Aqlli ko'ringani bilan haqiqatda aqlliroq bo'lib qolmaydi-ku. Balki, o'zi haqida "ilmli", "aqlli" degan fikr paydo qilish maqsadi bo'ladi.
Bu fikr nega kerak? Odamlar hurmat qilsin deydi.
Boshqa odamlarning hurmati nega kerak? Yana soxtalik evaziga?
Qachon odam nima qilib bo'lsa ham hurmat olishga intiladi?
pic61.png
Ichki hurmat bo'lmasa, tashqi hurmat zarur bo'lib qoladi.
O'zini hurmat qilmagan odam, qo'shnisi hurmatini istab qoladi. Tayinli narsaga erishmaganlar, erishganlar bilan bog'liqligini e'tirof qiladi.
Bu hurmat soxta-ku. Yoshligimizda Xitoyda chiqarilgan soxta ayfonlar bo'lardi. Bolalar o'shani olishardi. Nega? Haqiqiysiga pullari yetmasdi. Noqulaylikning ahamiyati yo'q. Muhimi, atrofdagilar uni baribir haqiqiy deb o'ylaydi.
Haqiqiy hurmatdan quruq qolganlar, balki shunday soxta tashqi hurmat qidirib qolishadi. Haqiqiy hurmat, ichkaridan kelgan hurmat bo'ladi.
pic62.png
O'z hurmatini qozonish – qozoniladigan hurmatning eng qiyini.
Odam ichkaridan o'zini nega hurmat qilmay qo'yadi? Hurmat nima edi o'zi? Qadrlash emas-mi?
Eng yaxshi joyga o'tkazish. Yaxshi gaplar gapirish. Gapini bo'lmaslik. Fikriga e'tibor qilish. Vaqtini bekorga olmaslik. Kuttirmaslik.
Ruchkamiz tilla rangli bo'lsa berkitib qo'ymaymiz. Printerdan chiqarilgan 100$ lik oyoq ostida ham yotaveradi. Nega ko'rinishidan qadrli bo'lgan narsalarni qadrlamayapmiz?
Aslida qadrli narsa emasligini bilamiz. Tashqarisi va ichkarisi boshqaligini sezib turibmiz.
pic63.png
Ichimizda kimligimizni bilamiz. Yomon ishlari ko'p bo'lgan odam oxiri o'zini hurmat qilmay qo'yadi.
Tashqarisi boshqa, ichkarisi boshqa odamlar shu sabab o'zlarini hurmat qilmay qo'yadi. Ko'ringanidek emasligi, o'ziga bo'lgan hurmatni tushirib yuboradi. To'ldirish uchun tashqi hurmat ketidan quvadi.
Bu quvlash ham kokainga o'xshaydi. Doza olishni boshlasa, kelasi safar yanada ko'proq kerak bo'ladi. Oldin uchta odam hurmat qilishini xohlaganlar, endi o'nta odam hurmatini xohlab qolishadi.
Ijtimoiy tarmoqda buni yaqqol ko'ramiz. Ozgina auditoriya yig'ildi-mi, bas. Gapiruvchi o'zini istalgan mavzuda gapirishga haqliman deb o'ylaydi. Uni eshitishyapti-ku, axir.
Fikrining xatoligini aytishdan foyda yo'q. U fikrini o'zgarita olmaydi. Birorta odamni/narsani yomonlab ko'tarildi-mi? O'sha narsa 180 gradusga o'zgarsa ham, uning fikri o'zgarmaydi. Chunki fikri hurmatiga bog'langan. Hurmatini yo'qitishni kim ham istardi?
Ibn Hazm bahsda yutgandi. Yarim yo'lda asli nohaq ekanligini tushungandi. Hammani oldida tan oldi. Sababini so'rashdi. Haqni topish, yutishdan muhimroq deb javob berdi.
Uning fikri hurmatiga bog'lanmagandi. O'zini hurmat qilgan odam, fikri xato bo'lsa yopishib olmaydi. Hurmat ichkaridan kelgani uchun, tashqaridagi ishlar sabab ketib qolmaydi.
Bir qiziq fakt eshitib qolgandim. Erkak kishining qornida pressi bo'lish ehtimoli, uning millioner bo'lish ehtimolidan kam ekan. Ya'ni press chiqarish, millioner bo'lishdan ham qiyinroq.
Charlie Manger bilmaydigan narsasi haqida ishonch bilan gapiradigan odamdan qochaman deydi. Unday odamga ishonib bo'lmaydi, deydi.
Bugun nega ishonib bo'lmasligi haqida gaplashamiz.
Bitta odam hamma narsani bilishi qiyin. Umr yetmaydi. Ham sohasi haqida gapiradi. Ham siyosatni tushunadi. Ham bitta gaplashgan Hind asosida butun Hindiston haqida biladi. Ham to'g'ri yashash sirlarini o'rgatadi. Ham iqtisodimiz o'sishi uchun qilinishi kerak ishlarni aytadi. Ham nima uchun hozirgi ahvoldaligimizni tushuntirib beradi. "Kimgadir tayanyabsizmi?" so'raysiz. "Yo'q, mustaqil fikrim" deydi.
Istalgan mavzudagi savolga javob berib ketadigan odam – hamma narsani bilishi dargumon. U shunchaki bilaman deb o'ylayapti. Bu yaxshi gumonimiz.
Aniq-ki, o'zini aldayapti. O'zini aldagan odam, bizni aldamaydi-mi?
Yomon gumonga boradigan bo'lsak, bilmaydigan narsasini biladigan odam – o'zini aqlliroq, ilmliroq ko'rsatmoqchi.
pic60.png
(Bed of procrustes. NNT page 5)
Haqiqiy ilmli, bilganidan kamroq ko'rsatadi. Konsultant va jurnalist bilganidan ko'proq ko'rsatadi.
O'zini aqlliroq ko'rsatishning nima keragi bor? Aqlli ko'ringani bilan haqiqatda aqlliroq bo'lib qolmaydi-ku. Balki, o'zi haqida "ilmli", "aqlli" degan fikr paydo qilish maqsadi bo'ladi.
Bu fikr nega kerak? Odamlar hurmat qilsin deydi.
Boshqa odamlarning hurmati nega kerak? Yana soxtalik evaziga?
Qachon odam nima qilib bo'lsa ham hurmat olishga intiladi?
pic61.png
Ichki hurmat bo'lmasa, tashqi hurmat zarur bo'lib qoladi.
O'zini hurmat qilmagan odam, qo'shnisi hurmatini istab qoladi. Tayinli narsaga erishmaganlar, erishganlar bilan bog'liqligini e'tirof qiladi.
Bu hurmat soxta-ku. Yoshligimizda Xitoyda chiqarilgan soxta ayfonlar bo'lardi. Bolalar o'shani olishardi. Nega? Haqiqiysiga pullari yetmasdi. Noqulaylikning ahamiyati yo'q. Muhimi, atrofdagilar uni baribir haqiqiy deb o'ylaydi.
Haqiqiy hurmatdan quruq qolganlar, balki shunday soxta tashqi hurmat qidirib qolishadi. Haqiqiy hurmat, ichkaridan kelgan hurmat bo'ladi.
pic62.png
O'z hurmatini qozonish – qozoniladigan hurmatning eng qiyini.
Odam ichkaridan o'zini nega hurmat qilmay qo'yadi? Hurmat nima edi o'zi? Qadrlash emas-mi?
Eng yaxshi joyga o'tkazish. Yaxshi gaplar gapirish. Gapini bo'lmaslik. Fikriga e'tibor qilish. Vaqtini bekorga olmaslik. Kuttirmaslik.
Ruchkamiz tilla rangli bo'lsa berkitib qo'ymaymiz. Printerdan chiqarilgan 100$ lik oyoq ostida ham yotaveradi. Nega ko'rinishidan qadrli bo'lgan narsalarni qadrlamayapmiz?
Aslida qadrli narsa emasligini bilamiz. Tashqarisi va ichkarisi boshqaligini sezib turibmiz.
pic63.png
Ichimizda kimligimizni bilamiz. Yomon ishlari ko'p bo'lgan odam oxiri o'zini hurmat qilmay qo'yadi.
Tashqarisi boshqa, ichkarisi boshqa odamlar shu sabab o'zlarini hurmat qilmay qo'yadi. Ko'ringanidek emasligi, o'ziga bo'lgan hurmatni tushirib yuboradi. To'ldirish uchun tashqi hurmat ketidan quvadi.
Bu quvlash ham kokainga o'xshaydi. Doza olishni boshlasa, kelasi safar yanada ko'proq kerak bo'ladi. Oldin uchta odam hurmat qilishini xohlaganlar, endi o'nta odam hurmatini xohlab qolishadi.
Ijtimoiy tarmoqda buni yaqqol ko'ramiz. Ozgina auditoriya yig'ildi-mi, bas. Gapiruvchi o'zini istalgan mavzuda gapirishga haqliman deb o'ylaydi. Uni eshitishyapti-ku, axir.
Fikrining xatoligini aytishdan foyda yo'q. U fikrini o'zgarita olmaydi. Birorta odamni/narsani yomonlab ko'tarildi-mi? O'sha narsa 180 gradusga o'zgarsa ham, uning fikri o'zgarmaydi. Chunki fikri hurmatiga bog'langan. Hurmatini yo'qitishni kim ham istardi?
Ibn Hazm bahsda yutgandi. Yarim yo'lda asli nohaq ekanligini tushungandi. Hammani oldida tan oldi. Sababini so'rashdi. Haqni topish, yutishdan muhimroq deb javob berdi.
Uning fikri hurmatiga bog'lanmagandi. O'zini hurmat qilgan odam, fikri xato bo'lsa yopishib olmaydi. Hurmat ichkaridan kelgani uchun, tashqaridagi ishlar sabab ketib qolmaydi.
Bir qiziq fakt eshitib qolgandim. Erkak kishining qornida pressi bo'lish ehtimoli, uning millioner bo'lish ehtimolidan kam ekan. Ya'ni press chiqarish, millioner bo'lishdan ham qiyinroq.
❤2
Menda shunga o'xshagan yana bitta nazariya bor. Intellektual jasoratning bo'lishi, pressning bo'lishidan ham qiyinroq. Fikrlarimiz xato bo'lganini tan olish, intellektual jasorat talab qiladi.
Ichki hurmat qanday quriladi? Odam o'zini qachon qadrli deb biladi? Qachon o'zini hurmat qilishi, boshqalar fikri bilan bog'liq bo'lmay qoladi?
pic65.png
Harakat. Jidd-u jahd. Mehnat. Bor kuchimiz bilan harakat qilish. Shu ishlarni qilish bizga o'z hurmatimizni qaytarib beradi.
Bor kuchimiz bilan harakat qilishdan oldin, borimizni bermayotganimizni anglashimiz kerak.
Buning uchun o'zimizni aldashni to'xtatishimiz kerak.
-Nega ulgurmading?
-Internet sekin ishladi. (O'zini aldayapti. Xohlaganida bu muammoni hal qilar edi)
-Nega ulgurmading?
-Dangasalik qildim. Erindim. (Katta ehtimol, rost gapiryapti. Nega erinayotganini sababini topish qoldi).
Rost gapirish, o'zimizga rost gapirishdan boshlanadi.
pic64.png
Rost gapirib ayblarimizni bila olsak, qolgan xislatlarni ham rivojlantirish oson bo'ladi.
O'zimizni aldashni to'xtatsak, balki boshqalarni ham aldamay qo'yarmiz. Boshqalarni aldamay qo'ygan odam, ishonchli bo'la boshlaydi. Unga hurmat oshadi.
Rasulimizning barcha xislatlaridan oldingisi, rost gapirish xislatlari edi. Birgina yolg'on 40 yillik "amin" taxallusini olib qo'yishi mumkin edi.
Zamonaviy dunyomiz buning teskarisini mukofotlaydi. Bilib-bilmay aqlli gapirganlar, oldinga o'tib ketayotganlarini ko'ramiz. Bunga o'zim guvoh bo'lganman. Bitta shunday odamni o'zimiz ko'targandik ham.
O'shandaylarni yetarlicha tanigan odam sifatida aytaman – ular, yolg'iz qolganlarida o'zlarini bo'sh his qiladilar. Bu bo'shliqni to'ldirish uchun qimmat xaridlar qiladilar. "Men bekor yashamayapman. Ana buyumlarimga qara" demoqchi bo'lishadi go'yo. Hayotlari sifati oshadi-ku, uyqulari sifati tusha boshlaydi. Yengil uxlay olmasak, shuncha erishganimizdan bizga nima foyda bor?
Aqllidek ko'rinish haqida bunchalik aniq gapirishim qayerdan deysiz? "Odamni ichini qayerdan bilasiz?" Savol keladi. Juda yaxshi bilaman. O'tmishdagi o'zimni ta'rifladim. Balki hozir ham shundaydirman.
Rost gapirish qiyin bo'ladi. "Bilmadim" darajamizni tushurgandek tuyuladi. Qisqa muddatda rost gapirib, yutqazishimiz mumkindir. Uzoq muddatda o'z oldimizda hurmatimiz ortadi. Ahmad ibn Hanbal savollarga "bilmadim" deb javob berardilar. Hurmatlari tushib qolmadi.
Biznes boshlamoqchi bo'lar ekansiz, yoningizdan pul ishlatasiz. Hozirgi miqdori kamaygandek bo'ladi. Baribir ichingizdan aniq bilib turasiz. Bir kuni ko'proq bo'lib qaytadi. Rost gapirish bilan ham shunday.
Rost gapirishni mensimaganlar bekor qiladi. Bu erishish eng qiyin narsa. Bunga erisha olganlar, hayotda boshqa narsalarga oson erisha olishadi.
P.S.
O'zi O'zbekiston-Xitoy munosabatlari haqida yozmoqchi edim. Hali ko'p narsa bilmasligimni tushunib qoldim. Yozishga tayyor bo'lgunimcha surib turibman. Ijtimoiy tarmoqda gapirayotganlarni qarasam, men tushungan narsani tushunmay turib ham gapirib yotishibdi. Bu inshoni tugatishga shu ilhom bo'lgandir balki.
Ichki hurmat qanday quriladi? Odam o'zini qachon qadrli deb biladi? Qachon o'zini hurmat qilishi, boshqalar fikri bilan bog'liq bo'lmay qoladi?
pic65.png
Harakat. Jidd-u jahd. Mehnat. Bor kuchimiz bilan harakat qilish. Shu ishlarni qilish bizga o'z hurmatimizni qaytarib beradi.
Bor kuchimiz bilan harakat qilishdan oldin, borimizni bermayotganimizni anglashimiz kerak.
Buning uchun o'zimizni aldashni to'xtatishimiz kerak.
-Nega ulgurmading?
-Internet sekin ishladi. (O'zini aldayapti. Xohlaganida bu muammoni hal qilar edi)
-Nega ulgurmading?
-Dangasalik qildim. Erindim. (Katta ehtimol, rost gapiryapti. Nega erinayotganini sababini topish qoldi).
Rost gapirish, o'zimizga rost gapirishdan boshlanadi.
pic64.png
Rost gapirib ayblarimizni bila olsak, qolgan xislatlarni ham rivojlantirish oson bo'ladi.
O'zimizni aldashni to'xtatsak, balki boshqalarni ham aldamay qo'yarmiz. Boshqalarni aldamay qo'ygan odam, ishonchli bo'la boshlaydi. Unga hurmat oshadi.
Rasulimizning barcha xislatlaridan oldingisi, rost gapirish xislatlari edi. Birgina yolg'on 40 yillik "amin" taxallusini olib qo'yishi mumkin edi.
Zamonaviy dunyomiz buning teskarisini mukofotlaydi. Bilib-bilmay aqlli gapirganlar, oldinga o'tib ketayotganlarini ko'ramiz. Bunga o'zim guvoh bo'lganman. Bitta shunday odamni o'zimiz ko'targandik ham.
O'shandaylarni yetarlicha tanigan odam sifatida aytaman – ular, yolg'iz qolganlarida o'zlarini bo'sh his qiladilar. Bu bo'shliqni to'ldirish uchun qimmat xaridlar qiladilar. "Men bekor yashamayapman. Ana buyumlarimga qara" demoqchi bo'lishadi go'yo. Hayotlari sifati oshadi-ku, uyqulari sifati tusha boshlaydi. Yengil uxlay olmasak, shuncha erishganimizdan bizga nima foyda bor?
Aqllidek ko'rinish haqida bunchalik aniq gapirishim qayerdan deysiz? "Odamni ichini qayerdan bilasiz?" Savol keladi. Juda yaxshi bilaman. O'tmishdagi o'zimni ta'rifladim. Balki hozir ham shundaydirman.
Rost gapirish qiyin bo'ladi. "Bilmadim" darajamizni tushurgandek tuyuladi. Qisqa muddatda rost gapirib, yutqazishimiz mumkindir. Uzoq muddatda o'z oldimizda hurmatimiz ortadi. Ahmad ibn Hanbal savollarga "bilmadim" deb javob berardilar. Hurmatlari tushib qolmadi.
Biznes boshlamoqchi bo'lar ekansiz, yoningizdan pul ishlatasiz. Hozirgi miqdori kamaygandek bo'ladi. Baribir ichingizdan aniq bilib turasiz. Bir kuni ko'proq bo'lib qaytadi. Rost gapirish bilan ham shunday.
Rost gapirishni mensimaganlar bekor qiladi. Bu erishish eng qiyin narsa. Bunga erisha olganlar, hayotda boshqa narsalarga oson erisha olishadi.
P.S.
O'zi O'zbekiston-Xitoy munosabatlari haqida yozmoqchi edim. Hali ko'p narsa bilmasligimni tushunib qoldim. Yozishga tayyor bo'lgunimcha surib turibman. Ijtimoiy tarmoqda gapirayotganlarni qarasam, men tushungan narsani tushunmay turib ham gapirib yotishibdi. Bu inshoni tugatishga shu ilhom bo'lgandir balki.
❤1
Turmush qurishdagi kuzatuvlar
Bir guruh talabalar bilan uchrashuvda o'tirgan edim. Qiziq savol berib qolishdi. "Qanday odam bilan turmush qurish kerak?" Javob berishdan qochishga harakat qildim-u, o'ylab qoldim. 20 yoshlik paytlarimda men ham shunday maslahatga muhtoj edim. O'shalardan ba'zilariga amal qilib, yutqazmadim deb o'ylayman. Inshoga mavzu tanlashda shu savol sababchi bo'ldi.
Bugun kimga uylanish yoki kimga turmushga chiqish haqida maslahatlar bo'lmaydi, do'stlar. Zero bu maslahatlarni insho muallifidan emas, hikmatli bobo-buvilarimizdan olgan yaxshi. Bugun turmush qurishdagi kuzatuvlarim haqida gaplashamiz.
Kuzatuv #1. Dunyoqarash.
Ajoyib tabiatimiz bor. O'tirib o'ylab ko'rsak, biror jiddiy masalada qachon fikrimizni o'zgartirganimizni eslay olmaymiz. Qachon oxirgi marta o'ta yomon ko'rib yurgan odamimizni yaxshi ko'rib qoldik? Qachon oxirgi marta kuzatishni umuman istamagan blogerimizni kuzatishni boshladik? Qachon oxirgi marta foydali deb o'ylagan ishimiz befoyda ekanligini tan oldik? Bunaqa hodisalar hayotda kam bo'ladi. Shuning uchun ham balki, Charlie Manger o'z fikrini o'zgartira olishi – o'zining eng kuchli qobiliyati ekanligini aytgandi.
O'zimizning fikrimizni o'zgartirishga qiynalamiz-ku, boshqalar fikrini o'zgartira olamiz deb o'ylaymiz. Mana shu illyuziya (sarob) bilan turmush ham quramiz. "O'zgarib qolar." Yaxshi ko'rgan ovqatimiz, mualliflarimiz, seriallarimiz haqida fikrimiz oson o'zgaraveradi. Bular shaxsiyatdan yiroq. Statusga bog'lanmagan fikrlar.
Dinga, oilaga, siyosatga, rahbarlarga, pulga, mehnatga bo'lgan qarashlarni o'zgartirish qiyinroq. Bular haqidagi fikrning o'zgarishi o'zini xo'rlangan his qilish bilan kechadi.
Dunyoqarashlari tushmaydigan odam bilan turmush qurib qiynalganlarni ko'p ko'rdim. Bittasi faqat sayohat-u dam olishlarni xohlasa, ikkinchisi uyim-joyim desa, bu oilani uzoq muddatda muvaffaqiyatini ko'rish qiyin. Biri pul yig'ib o'z ishini ochmoqchi bo'lsa, ikkinchisi yig'ishdan emas, sarflashdan maza qilsa, haftalik janjallar kafolat deyavering. Biri bolani o'qitaylik deydi, ikkinchisi chiqib ishlasin deydi. Nafaqat oila, farzandning ruhiyati ham mo'rt bo'lib qoladi.
Amerikaliklarda qiziq statistikani ko'rib qoldim.
pic66.png
10 foizdan 40 foizgacha bo'lgan amerikaliklar boshqa millat bilan turmush qurib kelyapti. Eng boylardan bo'lgan Zukerberg (Xitoylik), Murdoch (Xitoylik), Bezos (Meksikalik) ham boshqa millatdagilar bilan yashab yurishibdi.
Shu vaqtning o'zida atigi 4 % amerikaliklar boshqa partiyadagi millatdoshi bilan turmush qurishga rozi. Mana shu to'rt foizning yarmidan ko'pi ayni vaqtda baxtsiz yashamoqda ham.
Yoki Hindlarni olaylik. Germaniyada yashovchi hindlarning 5 foizi nemislar bilan turmush qurishgan.
Hindistonda yashovchi hindu va islomga e'tiqod qiluvchilar orasida bir-biri bilan turmush qurish foizi esa atigi 1 foiz.
Ya'ni, dunyoqarashi boshqacha bo'lganlar, bitta millatdan bo'lsa ham 96 - 99% holatda turmush qurishmayapti. Dunyoqarashi bir xil bo'lsa, millatning ham ahamiyati qolmayapti. Fikrdosh bo'lish, millatdosh bo'lishdan ustunroq bo'lib chiqyapti.
O'zbek bo'lib turib, Xudodan qo'rqish, katta oila, tejamkor ro'zg'or, konservativ siyosat, qattiq mehnat tarafdori bo'lsak, xuddi shuni xohlaydigan Yapon bilan ham baxtli yashab keta olamiz. Xudodan qo'rqmaslik, kichik oila, to'xtovsiz xarajat, liberal siyosat, minimal mehnat tarafdori bilan esa yashashga qiynalamiz. U odam qo'shnimizning qizi, tagi toza O'zbek bo'lsa ham.
Kuzatuv #2. Hakam kim?
Futbolchilarni stadionda bir-birlaring oyog'ini sindirib yuborishdan nima to'sib turadi? Ya'ni nima uchun oddiy futbol, Amerika futboliga aylanib ketmaydi?(Bilmaganlar uchun eslatma, Amerika futbolida raqib ustiga chiqib, uni ezib o'tirishga ruxsat bor)
Asosiy sabab hakam. Futbolchilar uchun eng qo'rqinchli voqea, o'tkazib yuborilgan gol emas. Mana bu:
pic67.jpg
Haydovchilar radar jarima qiladigan tezlikkacha bosishadi. Bokschilar hakam to'xtatmagunicha uraverishadi. Imtihonda ko'chirishdan aksar odamni kuzatib turgan hakamlar to'sib turadi.
Bir guruh talabalar bilan uchrashuvda o'tirgan edim. Qiziq savol berib qolishdi. "Qanday odam bilan turmush qurish kerak?" Javob berishdan qochishga harakat qildim-u, o'ylab qoldim. 20 yoshlik paytlarimda men ham shunday maslahatga muhtoj edim. O'shalardan ba'zilariga amal qilib, yutqazmadim deb o'ylayman. Inshoga mavzu tanlashda shu savol sababchi bo'ldi.
Bugun kimga uylanish yoki kimga turmushga chiqish haqida maslahatlar bo'lmaydi, do'stlar. Zero bu maslahatlarni insho muallifidan emas, hikmatli bobo-buvilarimizdan olgan yaxshi. Bugun turmush qurishdagi kuzatuvlarim haqida gaplashamiz.
Kuzatuv #1. Dunyoqarash.
Ajoyib tabiatimiz bor. O'tirib o'ylab ko'rsak, biror jiddiy masalada qachon fikrimizni o'zgartirganimizni eslay olmaymiz. Qachon oxirgi marta o'ta yomon ko'rib yurgan odamimizni yaxshi ko'rib qoldik? Qachon oxirgi marta kuzatishni umuman istamagan blogerimizni kuzatishni boshladik? Qachon oxirgi marta foydali deb o'ylagan ishimiz befoyda ekanligini tan oldik? Bunaqa hodisalar hayotda kam bo'ladi. Shuning uchun ham balki, Charlie Manger o'z fikrini o'zgartira olishi – o'zining eng kuchli qobiliyati ekanligini aytgandi.
O'zimizning fikrimizni o'zgartirishga qiynalamiz-ku, boshqalar fikrini o'zgartira olamiz deb o'ylaymiz. Mana shu illyuziya (sarob) bilan turmush ham quramiz. "O'zgarib qolar." Yaxshi ko'rgan ovqatimiz, mualliflarimiz, seriallarimiz haqida fikrimiz oson o'zgaraveradi. Bular shaxsiyatdan yiroq. Statusga bog'lanmagan fikrlar.
Dinga, oilaga, siyosatga, rahbarlarga, pulga, mehnatga bo'lgan qarashlarni o'zgartirish qiyinroq. Bular haqidagi fikrning o'zgarishi o'zini xo'rlangan his qilish bilan kechadi.
Dunyoqarashlari tushmaydigan odam bilan turmush qurib qiynalganlarni ko'p ko'rdim. Bittasi faqat sayohat-u dam olishlarni xohlasa, ikkinchisi uyim-joyim desa, bu oilani uzoq muddatda muvaffaqiyatini ko'rish qiyin. Biri pul yig'ib o'z ishini ochmoqchi bo'lsa, ikkinchisi yig'ishdan emas, sarflashdan maza qilsa, haftalik janjallar kafolat deyavering. Biri bolani o'qitaylik deydi, ikkinchisi chiqib ishlasin deydi. Nafaqat oila, farzandning ruhiyati ham mo'rt bo'lib qoladi.
Amerikaliklarda qiziq statistikani ko'rib qoldim.
pic66.png
10 foizdan 40 foizgacha bo'lgan amerikaliklar boshqa millat bilan turmush qurib kelyapti. Eng boylardan bo'lgan Zukerberg (Xitoylik), Murdoch (Xitoylik), Bezos (Meksikalik) ham boshqa millatdagilar bilan yashab yurishibdi.
Shu vaqtning o'zida atigi 4 % amerikaliklar boshqa partiyadagi millatdoshi bilan turmush qurishga rozi. Mana shu to'rt foizning yarmidan ko'pi ayni vaqtda baxtsiz yashamoqda ham.
Yoki Hindlarni olaylik. Germaniyada yashovchi hindlarning 5 foizi nemislar bilan turmush qurishgan.
Hindistonda yashovchi hindu va islomga e'tiqod qiluvchilar orasida bir-biri bilan turmush qurish foizi esa atigi 1 foiz.
Ya'ni, dunyoqarashi boshqacha bo'lganlar, bitta millatdan bo'lsa ham 96 - 99% holatda turmush qurishmayapti. Dunyoqarashi bir xil bo'lsa, millatning ham ahamiyati qolmayapti. Fikrdosh bo'lish, millatdosh bo'lishdan ustunroq bo'lib chiqyapti.
O'zbek bo'lib turib, Xudodan qo'rqish, katta oila, tejamkor ro'zg'or, konservativ siyosat, qattiq mehnat tarafdori bo'lsak, xuddi shuni xohlaydigan Yapon bilan ham baxtli yashab keta olamiz. Xudodan qo'rqmaslik, kichik oila, to'xtovsiz xarajat, liberal siyosat, minimal mehnat tarafdori bilan esa yashashga qiynalamiz. U odam qo'shnimizning qizi, tagi toza O'zbek bo'lsa ham.
Kuzatuv #2. Hakam kim?
Futbolchilarni stadionda bir-birlaring oyog'ini sindirib yuborishdan nima to'sib turadi? Ya'ni nima uchun oddiy futbol, Amerika futboliga aylanib ketmaydi?(Bilmaganlar uchun eslatma, Amerika futbolida raqib ustiga chiqib, uni ezib o'tirishga ruxsat bor)
Asosiy sabab hakam. Futbolchilar uchun eng qo'rqinchli voqea, o'tkazib yuborilgan gol emas. Mana bu:
pic67.jpg
Haydovchilar radar jarima qiladigan tezlikkacha bosishadi. Bokschilar hakam to'xtatmagunicha uraverishadi. Imtihonda ko'chirishdan aksar odamni kuzatib turgan hakamlar to'sib turadi.
1977 - yilda Nyu Yorkdagi 25 soatlik elektr o'chishi oqibatida, bir kunda 1600 dan oshiq do'kon o'marilib, mingdan oshiq joy yoqib yuborilgandi. Jinoyatchi ko'pligidan qamoqlarda joy qolmagandi. Hakamlar yo'qligi odamlarni o'zidan chiqarib yuborgan edi.
Hakamlar harakatlarimiz chegaralarini belgilab beradi. Bizga hukm o'quvchi tashqarida bo'lsa, u ketishi bilan o'z holimizga qaytamiz. Uzoq vaqt yolg'iz qolganlar, kim ekanliklarini ko'rib, o'zlari ham hayron qolgan bo'lsalar, ajab emas.
Hakam ichkaridan bo'lsa, u doimo biz bilan. Chegaralar ham doimiy.
Hakami tashqarida bo'lganlar bor. Ular odamlarga yoqishga harakat qilishadi. Yoqish uchun prinsiplar, harakatlar, fikrlar qurbon beriladi. Ichadiganlar bilan o'tirib qolsa, ichib qo'yadi. Bekorchilar bilan bo'lganda g'iybatga qo'shiladi, yomon ko'rinmaslik uchun yolg'on gapiradi.
Bu qismi endi yigitlarga tegishli. Hakami tashqarida bo'lgan qizlarning belgisi bor: qoshlarini terish, tor kiyinish, ko'p bo'yanish. Odam o'z qoshlarini ko'rmaydi. Terish og'ritadi. Tor kiyim noqulay bo'ladi. Uzoq bo'yanish vaqt oladi. Bugun odamlarga yoqish uchun og'riq, noqulaylik, vaqt isrofiga rozi bo'layotganlar, kelajakda odamlarga yoqish uchun erga yoqishni qurbon qilib yuborishlari katta ehtimol.
O'z tengdoshlarimda ham xuddi shuni ko'rdim. Maktabimiz/Institutimiz havasida yuradigan qizlar bor edi. E'tibordan xursand bo'lishar edi chamamda. Hozir aksarlari bolalari bilan qizlik uylarida o'tirishibdi. Sinfning bir chekkasida borligi bilinmay yurgan qizlar esa, o'z oilalarida baxtni qurishyapti.
Tashqi belgilarga qarab xulosa qilaveramizmi? Odamning dili pok bo'lishi mumkin-ku? E'tiroz bildiradi o'quvchimiz. Mumkin. Bo'lmasligi ham mumkin. Ovqatim zaharli bo'lish ehtimoli 30% bo'lsa ham yemagan bo'lardim. Hayotimni zaharlash ham shunday. Tashqariga qarayotganda men tashqariga qaramayapman. Axir Sakandariy hazratlari aytgandilar: tashqari ichkarining belgisi.
Kuzatuv #3. Kutuvlar.
Charlie Manger biznes borasida yuzlab maslahatlar bergandi. Turmush qurish haqida esa birgina maslahatiga ko'zim tushgan xolos. Deyarli yuz yil yashagan aqlli odamdan qanday maslahat chiqqan bo'lishi mumkin? Hayotdan kutilmalari kam bo'lganlar bilan turmush quring.
Bunyodkor stadionidek keladigan Santa Cruz del Istole oroli bor. 800 dan oshiq odam yashaydi. Yashash holatlariga qarang:
pic68.png
Suvdan muammo. Elektr yo'qligi. Tiqilinch. Ta'lim va tibbiyot yo'q. Shunga qaramay motor tuzatishni biladigan usta bu oroldan hecham ketmoqchi emas. "Shu yerda tug'ildim. Shu yerda o'laman" deyapti. Uning kutuvlari shunday. Bundan ortig'ini xohlamaydi.
Endi mana bu uyga qaraylik:
pic67.png
Qo'shiqchi Janet Jacksonning har safar boyroq yigit bilan munosabatga o'tib ketish odati bor edi. Yuqoridagi uyning egasi bo'lgan millioner Jerman Dupri bilan yashab yurgan edi. Shu payt uni Qatarlik milliarder bilan tanishtirishadi. Savol, yuqoridagi munosabatlar necha yil davom etgan deb o'ylaysiz?
Yangi kuyov yuqoridagi uyning narxidan 2x pulni to'yning o'ziga sarflab yuboradi. "Muhabbat bo'lgandir balki? Pul emasdir" deb o'ylaganlar topilishi mumkin. Sodda o'quvchilarimiz uchun eslataman, millati, kasbi, dunyoqarashi bir xil bo'lgan yigitni tashlab, dini, yashash joyi, millati boshqa bo'lgan odamga turmushga chiqyapti. Nima sabab bo'lgan bo'lishi mumkin? Katta ehtimol opa o'zlarini milliarderlarga loyiq deb o'ylaganlar. Ular dunyo bo'yicha atigi 3000 ta, axir.
Taleb ham beozor deb o'ylagan sinfdosh qizi xuddi shunday ishlarni qilganini yozadi.
pic68 1.png
Baxt uchun birinchi qoida: Kichkina kutuvlar.
Kutuvlari katta bo'lgan odam doimo baxtsiz. Hayotida nima bo'lib turgan bo'lsa ham. Soat sovg'a qilasiz, u iPhone kutgandi. Samarqandga olib borasiz, u Istanbulni xohlagandi. Bir vaqtning o'zida sizdan modellardagi qomatni va o'zbeklardagi itoatni xohlaydi.
Hakamlar harakatlarimiz chegaralarini belgilab beradi. Bizga hukm o'quvchi tashqarida bo'lsa, u ketishi bilan o'z holimizga qaytamiz. Uzoq vaqt yolg'iz qolganlar, kim ekanliklarini ko'rib, o'zlari ham hayron qolgan bo'lsalar, ajab emas.
Hakam ichkaridan bo'lsa, u doimo biz bilan. Chegaralar ham doimiy.
Hakami tashqarida bo'lganlar bor. Ular odamlarga yoqishga harakat qilishadi. Yoqish uchun prinsiplar, harakatlar, fikrlar qurbon beriladi. Ichadiganlar bilan o'tirib qolsa, ichib qo'yadi. Bekorchilar bilan bo'lganda g'iybatga qo'shiladi, yomon ko'rinmaslik uchun yolg'on gapiradi.
Bu qismi endi yigitlarga tegishli. Hakami tashqarida bo'lgan qizlarning belgisi bor: qoshlarini terish, tor kiyinish, ko'p bo'yanish. Odam o'z qoshlarini ko'rmaydi. Terish og'ritadi. Tor kiyim noqulay bo'ladi. Uzoq bo'yanish vaqt oladi. Bugun odamlarga yoqish uchun og'riq, noqulaylik, vaqt isrofiga rozi bo'layotganlar, kelajakda odamlarga yoqish uchun erga yoqishni qurbon qilib yuborishlari katta ehtimol.
O'z tengdoshlarimda ham xuddi shuni ko'rdim. Maktabimiz/Institutimiz havasida yuradigan qizlar bor edi. E'tibordan xursand bo'lishar edi chamamda. Hozir aksarlari bolalari bilan qizlik uylarida o'tirishibdi. Sinfning bir chekkasida borligi bilinmay yurgan qizlar esa, o'z oilalarida baxtni qurishyapti.
Tashqi belgilarga qarab xulosa qilaveramizmi? Odamning dili pok bo'lishi mumkin-ku? E'tiroz bildiradi o'quvchimiz. Mumkin. Bo'lmasligi ham mumkin. Ovqatim zaharli bo'lish ehtimoli 30% bo'lsa ham yemagan bo'lardim. Hayotimni zaharlash ham shunday. Tashqariga qarayotganda men tashqariga qaramayapman. Axir Sakandariy hazratlari aytgandilar: tashqari ichkarining belgisi.
Kuzatuv #3. Kutuvlar.
Charlie Manger biznes borasida yuzlab maslahatlar bergandi. Turmush qurish haqida esa birgina maslahatiga ko'zim tushgan xolos. Deyarli yuz yil yashagan aqlli odamdan qanday maslahat chiqqan bo'lishi mumkin? Hayotdan kutilmalari kam bo'lganlar bilan turmush quring.
Bunyodkor stadionidek keladigan Santa Cruz del Istole oroli bor. 800 dan oshiq odam yashaydi. Yashash holatlariga qarang:
pic68.png
Suvdan muammo. Elektr yo'qligi. Tiqilinch. Ta'lim va tibbiyot yo'q. Shunga qaramay motor tuzatishni biladigan usta bu oroldan hecham ketmoqchi emas. "Shu yerda tug'ildim. Shu yerda o'laman" deyapti. Uning kutuvlari shunday. Bundan ortig'ini xohlamaydi.
Endi mana bu uyga qaraylik:
pic67.png
Qo'shiqchi Janet Jacksonning har safar boyroq yigit bilan munosabatga o'tib ketish odati bor edi. Yuqoridagi uyning egasi bo'lgan millioner Jerman Dupri bilan yashab yurgan edi. Shu payt uni Qatarlik milliarder bilan tanishtirishadi. Savol, yuqoridagi munosabatlar necha yil davom etgan deb o'ylaysiz?
Yangi kuyov yuqoridagi uyning narxidan 2x pulni to'yning o'ziga sarflab yuboradi. "Muhabbat bo'lgandir balki? Pul emasdir" deb o'ylaganlar topilishi mumkin. Sodda o'quvchilarimiz uchun eslataman, millati, kasbi, dunyoqarashi bir xil bo'lgan yigitni tashlab, dini, yashash joyi, millati boshqa bo'lgan odamga turmushga chiqyapti. Nima sabab bo'lgan bo'lishi mumkin? Katta ehtimol opa o'zlarini milliarderlarga loyiq deb o'ylaganlar. Ular dunyo bo'yicha atigi 3000 ta, axir.
Taleb ham beozor deb o'ylagan sinfdosh qizi xuddi shunday ishlarni qilganini yozadi.
pic68 1.png
Baxt uchun birinchi qoida: Kichkina kutuvlar.
Kutuvlari katta bo'lgan odam doimo baxtsiz. Hayotida nima bo'lib turgan bo'lsa ham. Soat sovg'a qilasiz, u iPhone kutgandi. Samarqandga olib borasiz, u Istanbulni xohlagandi. Bir vaqtning o'zida sizdan modellardagi qomatni va o'zbeklardagi itoatni xohlaydi.
Kutuvlari katta odam baxtsiz bo'lar ekan, aybni sizdan ko'rib qolishi mumkin. Yuqorida gaplashdik. Odam fikrini qiyin o'zgartiradi. Demak kutuvlari ham qiyin o'zgaradi. O'z kutuvlarini o'zgartirgandan, odamlar, nikohlarini o'zgartirishni ma'qul ko'rishyapti. Hayot tarzi o'sdi, yaxshiroq yashayapmiz, to'g'ri. Kutuvlarimiz esa yana ham o'sib ketdi. Yashab berishdan boshqasini qoyil qilmaganlar, mahr so'zining ma'nosini bilmaganlar, mahriga Gelentwagen so'rashni boshlashdi.
Dunyoqarashni bilish osondir. Hakamni esa tashqi ko'rinishiga qarab toparmiz. Kutuvlarni qayerdan bilamiz? Kutuvlarimiz havas qiladigan odamlarimizdan keladi. Havas qiladigan odamlarini so'rash, kuzatadigan blogerlarini so'rash, kuzatish sababini so'rash, ichki dunyoga tashqaridan bir teshik bo'ladi. To'g'ri, bu teshik xona ichiga kalit tuynugidan qarashdek gap bo'ladi. Turmush qurishdek muhim mavzuda shu kichik ma'lumot ham yaxshi asqotadi.
Kuzatuv #4. Daraja
Do'konda sotuvchi bo'lib ishlagan paytimda ikkita oila hayron qoldirardi. Ikkalovida ham ayoli eridan bo'yi baland edi. Notabiiy nikohdek tuyulardi menga. Ayollarida eridan uyalish, ularga mensimasdan qarashni ko'rardim go'yo. O'sha oilalar birga qolishmadi. Bunga bo'y sabab bo'ldi deya olmayman. Katta ehtimol boshqa sabablar ham bo'lgan. Keltirgan misolimni esa metafora uchun ishlatmoqchiman.
Ayol ancha baland bo'lgan nikohlar yoki erni mensimaslik yoki ajralish bilan tugaydi, do'stlar. Balandlik daromadda, bo'yda, nasabda, ilmda bo'lishi mumkin. Bu kuzatuvim albatta. Borib, tekshirib keldim. Tadqiqotlar ham shuni ko'rsatar ekan.
Ibn Ataulloh sakandariy ham axloqi o'zingizdan pastlar bilan yurmaslikni tavsiya qiladilar. Yurmaslik muhim bo'lsa, turmush qurmaslik yanada muhimroq bo'ladi.
Qizlarimiz o'qiyotgan bo'lishsa, har tomonlama o'zlaridan ustun yigitga rozilik xavfsizroq ekanligini tushungan bo'lsalar kerak. Erkak ham homiy, ham ustoz bo'lgan oilalar uzoqqa borganini ko'rdim.
Yigitlarimiz esa o'zidan ustunroqlarni quvlash, yutqazish strategiyasi ekanligini tushungan bo'lsalar kerak. Yuzlab ota-onalar bilan ishlaymiz. Ko'plari bilan o'zim gaplashganman. Ba'zida amallab o'zidan ustun ayollarga uylanib olganlar bilan gaplashib qolaman. (Yoshlikda muhabbat nimalar qilmaydi-ya?) Erlarini mensimaslik ohanglaridan shundoqqina bilinib turadi.
Romantika-chi? Muhabbat? Ishq qayerda qoldi? Uff, yana-mi. Mayli, ko'zingizni bir ochib qo'yay. Aqlli va muvaffaqiyatli yigit(va qiz)lar yoshlik vaqtlarini romantikaga sarflab o'tirmaydilar. (1) (2) (Yoshligimda qizlar ignor qilganiga zo'r bahona topdim, ha-ha). Bu inshoni o'qiyotganlar shu toifaga kiradi deb umid qilaman. Yo'qsa harflar bilan ko'zingizni qiynash o'rniga, instagramda o'tirgan bo'lishingiz mumkin edi.
Romantikaga yoshligini sarflagan tengdoshlarim bor edi. Gullar tashib yurishardi. Doimiy sms almashishar edi. Kontaktlarida hamma qiz bola ismlari bor edi. O'n yil o'tdi. Nima bo'ldi? Aksarlari sochlari to'kilib, semirib ketishdi. Qizlar qaramay qo'ydi. Vaqtlari bekor ketgani uchun karyerani ham zo'r qila olishmadi. Oxiri o'zlari tengini topib, turmush qurishdi. Ilm ham olishmadi. Ilm va romantika – suv va olov. Bittasi ikkinchisini yashashga qo'ymaydi. Buni maktabimizdan bilaman. Eng dangasalar, romantikaga eng ko'p berilganlar bo'lib chiqadi.
Yigitlardan ortmaydigan qizlar taqdirini yuqorida yozdim. Yana qo'shib o'tirmayman.
Yoshlikda jimgina dars qilgan/ishni bosganlar esa, orzularidan ham ustunroq qizlarga uylanishdi. "To'xtang. Axir, ustunroq qizga uylanish xavfli edi-ku." Ha, faqat bir jihati bor. Bu yillar davomida ular ham o'sib borishdi. Oldin ham gaplashgandik. Orzumizdagi qizga uylanish uchun, uning ortidan yugurilmaydi. Ustimizda ishlanadi. Ilmliroq, odobliroq, boyroq, mehnatkashroq bo'linadi. Shunda yugurishga hojat qolmaydi. O'zi keladi. (Endi buyog'i o'zbekchilik, rasmiyatchilik uchun baribir yigit taraf sovchi qo'yadi.)
Dunyoqarashni bilish osondir. Hakamni esa tashqi ko'rinishiga qarab toparmiz. Kutuvlarni qayerdan bilamiz? Kutuvlarimiz havas qiladigan odamlarimizdan keladi. Havas qiladigan odamlarini so'rash, kuzatadigan blogerlarini so'rash, kuzatish sababini so'rash, ichki dunyoga tashqaridan bir teshik bo'ladi. To'g'ri, bu teshik xona ichiga kalit tuynugidan qarashdek gap bo'ladi. Turmush qurishdek muhim mavzuda shu kichik ma'lumot ham yaxshi asqotadi.
Kuzatuv #4. Daraja
Do'konda sotuvchi bo'lib ishlagan paytimda ikkita oila hayron qoldirardi. Ikkalovida ham ayoli eridan bo'yi baland edi. Notabiiy nikohdek tuyulardi menga. Ayollarida eridan uyalish, ularga mensimasdan qarashni ko'rardim go'yo. O'sha oilalar birga qolishmadi. Bunga bo'y sabab bo'ldi deya olmayman. Katta ehtimol boshqa sabablar ham bo'lgan. Keltirgan misolimni esa metafora uchun ishlatmoqchiman.
Ayol ancha baland bo'lgan nikohlar yoki erni mensimaslik yoki ajralish bilan tugaydi, do'stlar. Balandlik daromadda, bo'yda, nasabda, ilmda bo'lishi mumkin. Bu kuzatuvim albatta. Borib, tekshirib keldim. Tadqiqotlar ham shuni ko'rsatar ekan.
Ibn Ataulloh sakandariy ham axloqi o'zingizdan pastlar bilan yurmaslikni tavsiya qiladilar. Yurmaslik muhim bo'lsa, turmush qurmaslik yanada muhimroq bo'ladi.
Qizlarimiz o'qiyotgan bo'lishsa, har tomonlama o'zlaridan ustun yigitga rozilik xavfsizroq ekanligini tushungan bo'lsalar kerak. Erkak ham homiy, ham ustoz bo'lgan oilalar uzoqqa borganini ko'rdim.
Yigitlarimiz esa o'zidan ustunroqlarni quvlash, yutqazish strategiyasi ekanligini tushungan bo'lsalar kerak. Yuzlab ota-onalar bilan ishlaymiz. Ko'plari bilan o'zim gaplashganman. Ba'zida amallab o'zidan ustun ayollarga uylanib olganlar bilan gaplashib qolaman. (Yoshlikda muhabbat nimalar qilmaydi-ya?) Erlarini mensimaslik ohanglaridan shundoqqina bilinib turadi.
Romantika-chi? Muhabbat? Ishq qayerda qoldi? Uff, yana-mi. Mayli, ko'zingizni bir ochib qo'yay. Aqlli va muvaffaqiyatli yigit(va qiz)lar yoshlik vaqtlarini romantikaga sarflab o'tirmaydilar. (1) (2) (Yoshligimda qizlar ignor qilganiga zo'r bahona topdim, ha-ha). Bu inshoni o'qiyotganlar shu toifaga kiradi deb umid qilaman. Yo'qsa harflar bilan ko'zingizni qiynash o'rniga, instagramda o'tirgan bo'lishingiz mumkin edi.
Romantikaga yoshligini sarflagan tengdoshlarim bor edi. Gullar tashib yurishardi. Doimiy sms almashishar edi. Kontaktlarida hamma qiz bola ismlari bor edi. O'n yil o'tdi. Nima bo'ldi? Aksarlari sochlari to'kilib, semirib ketishdi. Qizlar qaramay qo'ydi. Vaqtlari bekor ketgani uchun karyerani ham zo'r qila olishmadi. Oxiri o'zlari tengini topib, turmush qurishdi. Ilm ham olishmadi. Ilm va romantika – suv va olov. Bittasi ikkinchisini yashashga qo'ymaydi. Buni maktabimizdan bilaman. Eng dangasalar, romantikaga eng ko'p berilganlar bo'lib chiqadi.
Yigitlardan ortmaydigan qizlar taqdirini yuqorida yozdim. Yana qo'shib o'tirmayman.
Yoshlikda jimgina dars qilgan/ishni bosganlar esa, orzularidan ham ustunroq qizlarga uylanishdi. "To'xtang. Axir, ustunroq qizga uylanish xavfli edi-ku." Ha, faqat bir jihati bor. Bu yillar davomida ular ham o'sib borishdi. Oldin ham gaplashgandik. Orzumizdagi qizga uylanish uchun, uning ortidan yugurilmaydi. Ustimizda ishlanadi. Ilmliroq, odobliroq, boyroq, mehnatkashroq bo'linadi. Shunda yugurishga hojat qolmaydi. O'zi keladi. (Endi buyog'i o'zbekchilik, rasmiyatchilik uchun baribir yigit taraf sovchi qo'yadi.)
Xulosa qiladigan bo'lsak. Turmush qurishdagi kuzatuvlarimiz shuni ko'rsatyapti: Nomzodimiz bilan dunyoqarashimiz bir xil bo'lsa, odamlar uchun tuslanmasa, hayotda harakati ko'p-u, lekin kutuvlari kam bo'lsa, darajamiz tushsa – baxtli bo'lmaslik uchun deyarli sabablar qolmaydi.
🔥1
Robotlar va sun'iy intellekt kelishiga tayyorlanamiz
Robot va sun'iy intellekt olami hayron qoldirishda davom etyapti, do'stlar. Oldinlari o'quvchilarimiz kasb tanlashga maslahat so'rashganda, qobiliyat, maosh, qiziqish haqida savollar bo'lardi. Hozir shu savollarga yana bittasi qo'shildi: Bu kasbni sun'iy intellekt/robot olib qo'ymaydimi?
O'z kasbidan xavotir olayotganlarni tushunaman. Antropik rahbari yil oxirigacha kodlarni hammasini sun'iy intellekt yozadi deyapti. Mashinalar o'zini boshqarish sifati ham borgan sari yaxshilanib boryapti. Mersedes zavodlarida robotlar tajribaviy ishlashni boshlabdi, bemalol raqsga tushyapti, Boston dynamicsning robotlari esa odam harakatlarini takrorlay olyapti:
Screenshot 2025-03-20 at 17.47.39.png
Eng hayron qoldiradigani esa kechagina e'lon qilingan Disneyning roboti. Changyutgichdek keladigan qurilma aniqki ko'p uylarda mushuk va kuchuklar o'rniga sevimli jonzot bo'la oladi.
Sohani yaxshi tushunadiganlar robot texnologiyalari orqasida nVidianing o'rni kattaligini yaxshi bilishadi. Hech kim qila olmaydigan chiplarni chiqarishni boshlashdi. 3-4 yilda, cho'zilib yurgan robotlar ham, sun'iy intellekt ham rivojlanishi tezlashib ketdi.
nVidia kompaniyasining o'zi ham 30 yilda trillion dollarlik kompaniyaga aylandi. Egalarini milliarder qildi. Odamlar hayotida katta o'zgarishlar olib kelishdi.
Kompaniyani shu holga olib kelgan eng katta sababchi Jensen Huan. O'qituvchi va muhandis oilasidan chiqqan muhojir endi karyera haqida maslahat berib yursa yarashadi. Berib yuribdi ham:
Screenshot 2025-03-20 at 18.22.43.png
Buyuklik aqldan(intellektdan) kelmaydi. Buyuklik xarakterdan (fe'l-atvor) keladi. Xarakter esa aqlli odamlarda emas, qiynalgan (azob chekkan) odamlarda rivojlanadi.
Yana kechagi inshomizdagi kamchilikni ham sanab o'tyapti:
Katta kutilmalik odamlar chidamsiz bo'lishadi. Muvaffaqiyat uchun esa chidam kerak.
Xarakterning muhimligi haqida avvalgi insholarimizda ham gaplashgan edik. Parcha keltirishga ruxsat berasiz:
Tyler Cowen (eng kuchli iqtisodchilardan): "Sun'iy intellekt kuchli sifatlar yig'ilgan odamlar o'rnini bosa olmaydi deyapti". Chunki unda faqat intellekt (aql) bor, odamlarda esa yana o'nlab sifatlar bor.
Qaysi sifatlar deysiz. Abdulla Avloniyning Axloq kitobini ochaylik. Inson sifatlari sanalgan joyga qaraylik:
pic18.png
Aql (fatonat) ulardan bittasi (muhimi albatta) ekanligini ko'ramiz. Qolgan sifatlarni rivojlantirish bizni qomusiy sifatli (komil) insonga yaqinlashtiradi.
Aytmoqchi bo'layotgan gapimni tushunyapsiz menimcha. Xarakterimiz qanday bo'lishi borgan sari muhim bo'lib boradi shekilli. Odamlarni va texnologiyalarni tushunadiganlarning eng yaxshilari shunday deyishyapti xar holda. Jismoniy mehnatda robotlar o'tib ketishiga oz qoldi. Aqliy mehnatda ham yaqinda yetib olishadi. Kreativlikda zo'r bo'la olishmagandir hali, son bilan baribir yutib ketishadi.
Robotlar (sun'iy intellekt) erisha olmaydigan narsa - kuchli xarakter. Kuchli xarakter uchun qiynalish kerak. Qiynalish uchun esa nafs bo'lishi kerak. Noutbukimiz qotayotganida u qiynalmayapti. Quvvati yetmayapti xolos. Bugun qiynalib qolsa, "iye, yanayam yaxshiroq harakat qilmasam bo'lmas ekan" demaydi. Bugun qotayotgan noutbuk ertaga ham qotadi. Nafsi qiynalganida, kelajakda qiynalmasligi uchun o'zgarishga majbur bo'lar edi.
Boston dynamics robotlari kundan kun yaxshilashib borayotgani, robot kuchli xarakterga ega bo'lganidan emas. Balki yuzlab modellarni sinab ko'rishgani sababidan. 20 yil davomida daromad ko'rmasa ham, izlanishda davom etayotgan Mark Raybertning sabrli bo'lib kelayotganidan.
Kuchli xarakter deganda yuqoridagilarning hammasini nazarda tutmayapmiz. Karyeramizga eng ko'p kerak bo'ladigan sabr(chidamlilik), intizom, g'ayrat, shijoat, haqqoniyatlarni nazarda tutyapmiz. Aynan shularning bo'lishi xarakterimizga asosiy kuchni beradi. Ro'yxatdagi qolganlari chiroy qo'shadi.
Robot va sun'iy intellekt olami hayron qoldirishda davom etyapti, do'stlar. Oldinlari o'quvchilarimiz kasb tanlashga maslahat so'rashganda, qobiliyat, maosh, qiziqish haqida savollar bo'lardi. Hozir shu savollarga yana bittasi qo'shildi: Bu kasbni sun'iy intellekt/robot olib qo'ymaydimi?
O'z kasbidan xavotir olayotganlarni tushunaman. Antropik rahbari yil oxirigacha kodlarni hammasini sun'iy intellekt yozadi deyapti. Mashinalar o'zini boshqarish sifati ham borgan sari yaxshilanib boryapti. Mersedes zavodlarida robotlar tajribaviy ishlashni boshlabdi, bemalol raqsga tushyapti, Boston dynamicsning robotlari esa odam harakatlarini takrorlay olyapti:
Screenshot 2025-03-20 at 17.47.39.png
Eng hayron qoldiradigani esa kechagina e'lon qilingan Disneyning roboti. Changyutgichdek keladigan qurilma aniqki ko'p uylarda mushuk va kuchuklar o'rniga sevimli jonzot bo'la oladi.
Sohani yaxshi tushunadiganlar robot texnologiyalari orqasida nVidianing o'rni kattaligini yaxshi bilishadi. Hech kim qila olmaydigan chiplarni chiqarishni boshlashdi. 3-4 yilda, cho'zilib yurgan robotlar ham, sun'iy intellekt ham rivojlanishi tezlashib ketdi.
nVidia kompaniyasining o'zi ham 30 yilda trillion dollarlik kompaniyaga aylandi. Egalarini milliarder qildi. Odamlar hayotida katta o'zgarishlar olib kelishdi.
Kompaniyani shu holga olib kelgan eng katta sababchi Jensen Huan. O'qituvchi va muhandis oilasidan chiqqan muhojir endi karyera haqida maslahat berib yursa yarashadi. Berib yuribdi ham:
Screenshot 2025-03-20 at 18.22.43.png
Buyuklik aqldan(intellektdan) kelmaydi. Buyuklik xarakterdan (fe'l-atvor) keladi. Xarakter esa aqlli odamlarda emas, qiynalgan (azob chekkan) odamlarda rivojlanadi.
Yana kechagi inshomizdagi kamchilikni ham sanab o'tyapti:
Katta kutilmalik odamlar chidamsiz bo'lishadi. Muvaffaqiyat uchun esa chidam kerak.
Xarakterning muhimligi haqida avvalgi insholarimizda ham gaplashgan edik. Parcha keltirishga ruxsat berasiz:
Tyler Cowen (eng kuchli iqtisodchilardan): "Sun'iy intellekt kuchli sifatlar yig'ilgan odamlar o'rnini bosa olmaydi deyapti". Chunki unda faqat intellekt (aql) bor, odamlarda esa yana o'nlab sifatlar bor.
Qaysi sifatlar deysiz. Abdulla Avloniyning Axloq kitobini ochaylik. Inson sifatlari sanalgan joyga qaraylik:
pic18.png
Aql (fatonat) ulardan bittasi (muhimi albatta) ekanligini ko'ramiz. Qolgan sifatlarni rivojlantirish bizni qomusiy sifatli (komil) insonga yaqinlashtiradi.
Aytmoqchi bo'layotgan gapimni tushunyapsiz menimcha. Xarakterimiz qanday bo'lishi borgan sari muhim bo'lib boradi shekilli. Odamlarni va texnologiyalarni tushunadiganlarning eng yaxshilari shunday deyishyapti xar holda. Jismoniy mehnatda robotlar o'tib ketishiga oz qoldi. Aqliy mehnatda ham yaqinda yetib olishadi. Kreativlikda zo'r bo'la olishmagandir hali, son bilan baribir yutib ketishadi.
Robotlar (sun'iy intellekt) erisha olmaydigan narsa - kuchli xarakter. Kuchli xarakter uchun qiynalish kerak. Qiynalish uchun esa nafs bo'lishi kerak. Noutbukimiz qotayotganida u qiynalmayapti. Quvvati yetmayapti xolos. Bugun qiynalib qolsa, "iye, yanayam yaxshiroq harakat qilmasam bo'lmas ekan" demaydi. Bugun qotayotgan noutbuk ertaga ham qotadi. Nafsi qiynalganida, kelajakda qiynalmasligi uchun o'zgarishga majbur bo'lar edi.
Boston dynamics robotlari kundan kun yaxshilashib borayotgani, robot kuchli xarakterga ega bo'lganidan emas. Balki yuzlab modellarni sinab ko'rishgani sababidan. 20 yil davomida daromad ko'rmasa ham, izlanishda davom etayotgan Mark Raybertning sabrli bo'lib kelayotganidan.
Kuchli xarakter deganda yuqoridagilarning hammasini nazarda tutmayapmiz. Karyeramizga eng ko'p kerak bo'ladigan sabr(chidamlilik), intizom, g'ayrat, shijoat, haqqoniyatlarni nazarda tutyapmiz. Aynan shularning bo'lishi xarakterimizga asosiy kuchni beradi. Ro'yxatdagi qolganlari chiroy qo'shadi.