🔻 نفتکش کویتی «السلام ۲» در تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفت
🔹 مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) اعلام کرد یک نفتکش هنگام عبور از تنگه هرمز هدف یک «پرتابه ناشناس» قرار گرفته و دچار آتشسوزی شده است.
🔹 مرکز مشترک اطلاعات دریایی (JMIC) این نفتکش را AL SALAM II (السلام ۲)، با پرچم کویت، معرفی کرده و اعلام کرده است که پرتابه به بخش بالای خط آب کشتی اصابت کرده، موجب ایجاد حفرهای کوچک و آتشسوزی شده و خدمه موفق به مهار آتش شدهاند. همه خدمه سالم هستند و آلودگی زیستمحیطی گزارش نشده است.
🔹 بر اساس اطلاعیه UKMTO، این حمله ساعت ۱۷:۳۰ به وقت گرینویچ ۲۵ اوت رخ داده است. UKMTO عامل حمله را معرفی نکرده و صرفاً گفته است نفتکش با یک «پرتابه ناشناس» هدف قرار گرفته و تحقیقات درباره حادثه ادامه دارد.
🔹 مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) اعلام کرد یک نفتکش هنگام عبور از تنگه هرمز هدف یک «پرتابه ناشناس» قرار گرفته و دچار آتشسوزی شده است.
🔹 مرکز مشترک اطلاعات دریایی (JMIC) این نفتکش را AL SALAM II (السلام ۲)، با پرچم کویت، معرفی کرده و اعلام کرده است که پرتابه به بخش بالای خط آب کشتی اصابت کرده، موجب ایجاد حفرهای کوچک و آتشسوزی شده و خدمه موفق به مهار آتش شدهاند. همه خدمه سالم هستند و آلودگی زیستمحیطی گزارش نشده است.
🔹 بر اساس اطلاعیه UKMTO، این حمله ساعت ۱۷:۳۰ به وقت گرینویچ ۲۵ اوت رخ داده است. UKMTO عامل حمله را معرفی نکرده و صرفاً گفته است نفتکش با یک «پرتابه ناشناس» هدف قرار گرفته و تحقیقات درباره حادثه ادامه دارد.
🔻 وەزارەتى پەروەردەى سووریا چەند بڕیارێکى لە بارەى خوێندن بە زمانى کوردى دەرکرد
🔹 وەزارەتى پەروەردەى سووریا بڕیاریدا وانەى زمانى کوردى وەک زمانى نیشتمانى لە خوێندنگە حکومى و تایبەتەکان بخوێندرێت و هەفتانە هاوشێوەى زمانى عەرەبى و ئینگلیزى سێ وانە دەخوێندرێت.
🔹 لەبڕیارەکەدا ئاماژە بۆئەوەکراوە، بۆ ئەمساڵى خوێندن خوێندکاران ئازادن بابەتەکانى کۆمەڵایەتى، مێژوو، جوگرافیا و فەلسەفە بەزمانى کوردى دەخوێنن یاخود زمانى عەرەبى و داواکراوە کە پرۆگرامێکى تایبەت بە بابەتى زمانى کوردى بۆ سەرجەم قۆناغەکانى خوێندن ئامادەبکرێت.
🔹 وەزارەتى پەروەردەى سووریا بڕیاریدا وانەى زمانى کوردى وەک زمانى نیشتمانى لە خوێندنگە حکومى و تایبەتەکان بخوێندرێت و هەفتانە هاوشێوەى زمانى عەرەبى و ئینگلیزى سێ وانە دەخوێندرێت.
🔹 لەبڕیارەکەدا ئاماژە بۆئەوەکراوە، بۆ ئەمساڵى خوێندن خوێندکاران ئازادن بابەتەکانى کۆمەڵایەتى، مێژوو، جوگرافیا و فەلسەفە بەزمانى کوردى دەخوێنن یاخود زمانى عەرەبى و داواکراوە کە پرۆگرامێکى تایبەت بە بابەتى زمانى کوردى بۆ سەرجەم قۆناغەکانى خوێندن ئامادەبکرێت.
QANDIL PRESS|قەندیلپرێس
Photo
🔻 لە خەونی دەوڵەتەوە بۆ واقعی بەشداری: کاروانی پچڕپچڕی بزووتنەوەی کوردی لە چوار پارچەی کوردستاندا
قەندیل پرێس: ڕاپۆرتی شیکاری
ڕێگای خەباتی کورد.. لە مەهابادەوە بۆ ئەنقەرە و بەغدا و دیمەشق.
🔹 کاتێک مەزڵوم عەبدی لە کۆشکی گەلدا بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سووریای دیموکرات قەسەدە، بەڕێوەبەریی خۆسەر و پێکهاتە پەیوەندیدارەکانی ڕاگەیاند و تێکەڵبوونی تەواویان لەگەڵ دەزگاکانی دەوڵەتی سووریادا ڕاگەیاند، قۆناغێکی ناوازەی لە مێژووی کوردی سووریا کۆتایی پێهێنا کە زیاتر لە دەیەیەک خایاند. شەڕی سووریا، سەرهەڵدانی داعش، پشتیوانیی ئەمەریکا و نەبوونی دەسەڵاتی دەوڵەت، واقیعێکی نوێیان لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی وڵاتەکەدا دروست کرد، پێش ئەوەی گۆڕانکارییە سەربازی و سیاسییەکان دیمەشق بگەڕێننەوە بۆ سەنتەری هاوکێشەکە. بەڵام کورتکردنەوەی ئەوەی ڕوویدا لە دەستەواژەی هەڵوەشاندنەوەی قەسەدەدا بەس نییە بۆ تێگەیشتن لە گرنگییەکەی. پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە: ئایا ئەو دەستکەوتانەی لە ساڵانی بەڕێوەبەریی خۆسەر و هێزی سەربازییەوە بەرهەم هاتوون، دەتوانن لەناو دەوڵەتدا ببنە مافی جێگیر؟ ئەم پرسیارە لە نیوەی سەدەی ڕابردووەوە هاوڕێی بزووتنەوەی کوردی بووە: چۆن دەکرێت لە بەرگریکردن لە دۆزەکەوە بگوازرێینەوە بۆ پڕۆژەیەکی سیاسیی ژیانەوە، کە نە بە تفەنگەوە گرێدراو بێت و نە بە گۆڕانی هاوپەيمانەکان هەڵوەشێتەوە؟
🔹 مەهاباد.. کاتێک هاوسەنگیی هێز بەس نەبوو
کۆماری مەهاباد لە ساڵی ١٩٤٦دا، بە سەرکردایەتیی قازی محەمەد، یەکێک بوو لەو وێستگانەی کە زۆرترین جێپەنجەی لە یادەوەریی سیاسیی کوردا جێهێشت. ئەم کۆمارە لە بارودۆخێکی نێودەوڵەتیی نائاساییدا دوای جەنگی جیهانیی دووەم سەری هەڵدا، سوودی لە بوونی سۆڤیەت وەرگرت لە باکووری ئێران، بەڵام زوو لاوازیی پڕۆژەی سیاسیی دەرخست کاتێک لەسەر بنەمای هاوسەنگییەکی دەرەکیی نەگۆڕ نەبوو. لەگەڵ پاشەکشەی سۆڤیەت و گۆڕانی ژینگەی نێودەوڵەتی، هێزەکانی ئێران ناوچەکەیان کۆنتڕۆڵ کردەوە و قازی محەمەد لەسێدارە درا. مەهاباد میراتێکی گەورەی دەروونی و سیاسیی بەجێهێشت، بەڵام وانەیەکی ڕوونی پێشکەش کرد: هاوپەیمانیی دەرەکی لەوانەیە دەرفەت دروست بکات، بەڵام بە تەنیا سیستەمێکی بەردەوام دروست ناکات. جیاوازیی نێوان دۆز و پڕۆژەی سیاسی لەوەدایە کە یەکەمیان لە یادەوەریدا دەمێنێتەوە، بەڵام دووەمیان پێویستی بە دامەزراوە، گەرەنتی و رێککەوتن هەیە.
🔹 عەبدولڕەحمان قاسملۆ و.. سیاسەت پێش تیرۆرکردن
دوای شۆڕشی ئێرانی ١٩٧٩، پرسی کوردی گەڕایەوە پێشەوە و عەبدولڕەحمان قاسملۆ، سکرتێری گشتیی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، وەک سیاسەتمەدارێک دەرکەوت کە هەوڵیدا دۆزەکە لە لۆژیکی بە درێژایی ململانێی کراوە بگوازێتەوە بۆ بەرنامەیەکی ڕوونتر. ئەو پێی وابوو مافە نەتەوەییەکان لە داهاتووی خودی دەوڵەت جیانابنەوە، و هاوکێشە بەناوبانگەکەی داڕشت: دیموکراسی بۆ ئێران و خۆسەری بۆ کوردستان. ناوەرۆکی دیدەکەی بریتی بوو لە بەستنەوەی چارەسەری کوردی بە گۆڕانکارییەکی دیموکراتیی فراوانترەوە، لە جیاتی جیاکردنەوەی دۆزەکە لە داهاتووی ئێران. بەڵام ڕێگەی دانوستان لە ڤیێنا لە ساڵی ١٩٨٩ بە تیرۆرکردنی کۆتایی هات، و دواتریش سادق شەرفکەندی لە بەرلین تیرۆر کرا. سەڕەڕای ئەوەش، دۆزەکە نەبزردا و ون نەبوو، ئەمەش سنووری لێیکردنی ئەمنیی دەرخست: حزبێک دەکرێت لاواز بکرێت یان سەرکردەیەک بکوژرێت، بەڵام ناتوانرێت ئەو هۆکارە سیاسی و کۆمەڵایەتییانە هەڵوەشێنرێنەوە کە دۆزەکەیان بەرهەم هێنراوە.
🔹 عەبدوڵڵا ئۆ,جەلان.. پڕۆژەیەکی ئامادە و ڕێککەوتنی ون
لە تورکیا و ئەنقەرە، پارتی کرێکارانی کوردستان پە,کەکە لە ساڵی ١٩٨٤وە دەستی بە خەباتی چەکداریی درێژخایەن کرد لەگەڵ دەوڵەتدا، پێش ئەوەی بیرۆکەکانی عەبدوڵڵا ئۆ,جەلان پاشان بەرەو لامەرکەزییەت و کۆنفیدراڵی دیموکراتی پەرە بسێنن. سەڕەڕای دەستگیرکردنی لە ساڵی ١٩٩٩دا، ئۆجەلان بە کاریگەر ماوەوە لەناو بزووتنەوەکەدا، تا دەگاتە بانگەوازەکان بۆ کۆتاییهێنان بە چەک و هەڵوەشاندنەوەی حزب و گەڕان بەدوای چارەسەرێکی دیموکراتی بۆ پرسی کوردی. بەڵام ئەزموونی تورکیا دووپاتی دەکاتەوە کە ڕاگرتنی چەک بە مانای چارەسەربوونی خودکارانەی دۆزەکە نایەت. حزبە چەکدارەکە دەتوانێت پێکهاتەکەی کۆتایی پێبهێنێت، بەڵام قۆناغی سیاسی پێویستی بە یاسا، دامەزراوە، نوێنەرایەتی، گەرەنتی و قبووڵکردنی یەکتر هەیە. بە بێ ئەوە، ڕێککەوتنەکە هەڵواسراو دەمێنێتەوە لە نێوان ڕاگەیاندنێکی سیاسی و واقیعێکدا کە هێشتا تەواو نەکراوە.
🔹 عێراق و باشووری کوردستان.. لە خۆسەری و ریفراندۆمەوە بۆ هاوبەشیی دەستووری
قەندیل پرێس: ڕاپۆرتی شیکاری
ڕێگای خەباتی کورد.. لە مەهابادەوە بۆ ئەنقەرە و بەغدا و دیمەشق.
🔹 کاتێک مەزڵوم عەبدی لە کۆشکی گەلدا بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سووریای دیموکرات قەسەدە، بەڕێوەبەریی خۆسەر و پێکهاتە پەیوەندیدارەکانی ڕاگەیاند و تێکەڵبوونی تەواویان لەگەڵ دەزگاکانی دەوڵەتی سووریادا ڕاگەیاند، قۆناغێکی ناوازەی لە مێژووی کوردی سووریا کۆتایی پێهێنا کە زیاتر لە دەیەیەک خایاند. شەڕی سووریا، سەرهەڵدانی داعش، پشتیوانیی ئەمەریکا و نەبوونی دەسەڵاتی دەوڵەت، واقیعێکی نوێیان لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی وڵاتەکەدا دروست کرد، پێش ئەوەی گۆڕانکارییە سەربازی و سیاسییەکان دیمەشق بگەڕێننەوە بۆ سەنتەری هاوکێشەکە. بەڵام کورتکردنەوەی ئەوەی ڕوویدا لە دەستەواژەی هەڵوەشاندنەوەی قەسەدەدا بەس نییە بۆ تێگەیشتن لە گرنگییەکەی. پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە: ئایا ئەو دەستکەوتانەی لە ساڵانی بەڕێوەبەریی خۆسەر و هێزی سەربازییەوە بەرهەم هاتوون، دەتوانن لەناو دەوڵەتدا ببنە مافی جێگیر؟ ئەم پرسیارە لە نیوەی سەدەی ڕابردووەوە هاوڕێی بزووتنەوەی کوردی بووە: چۆن دەکرێت لە بەرگریکردن لە دۆزەکەوە بگوازرێینەوە بۆ پڕۆژەیەکی سیاسیی ژیانەوە، کە نە بە تفەنگەوە گرێدراو بێت و نە بە گۆڕانی هاوپەيمانەکان هەڵوەشێتەوە؟
🔹 مەهاباد.. کاتێک هاوسەنگیی هێز بەس نەبوو
کۆماری مەهاباد لە ساڵی ١٩٤٦دا، بە سەرکردایەتیی قازی محەمەد، یەکێک بوو لەو وێستگانەی کە زۆرترین جێپەنجەی لە یادەوەریی سیاسیی کوردا جێهێشت. ئەم کۆمارە لە بارودۆخێکی نێودەوڵەتیی نائاساییدا دوای جەنگی جیهانیی دووەم سەری هەڵدا، سوودی لە بوونی سۆڤیەت وەرگرت لە باکووری ئێران، بەڵام زوو لاوازیی پڕۆژەی سیاسیی دەرخست کاتێک لەسەر بنەمای هاوسەنگییەکی دەرەکیی نەگۆڕ نەبوو. لەگەڵ پاشەکشەی سۆڤیەت و گۆڕانی ژینگەی نێودەوڵەتی، هێزەکانی ئێران ناوچەکەیان کۆنتڕۆڵ کردەوە و قازی محەمەد لەسێدارە درا. مەهاباد میراتێکی گەورەی دەروونی و سیاسیی بەجێهێشت، بەڵام وانەیەکی ڕوونی پێشکەش کرد: هاوپەیمانیی دەرەکی لەوانەیە دەرفەت دروست بکات، بەڵام بە تەنیا سیستەمێکی بەردەوام دروست ناکات. جیاوازیی نێوان دۆز و پڕۆژەی سیاسی لەوەدایە کە یەکەمیان لە یادەوەریدا دەمێنێتەوە، بەڵام دووەمیان پێویستی بە دامەزراوە، گەرەنتی و رێککەوتن هەیە.
🔹 عەبدولڕەحمان قاسملۆ و.. سیاسەت پێش تیرۆرکردن
دوای شۆڕشی ئێرانی ١٩٧٩، پرسی کوردی گەڕایەوە پێشەوە و عەبدولڕەحمان قاسملۆ، سکرتێری گشتیی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران، وەک سیاسەتمەدارێک دەرکەوت کە هەوڵیدا دۆزەکە لە لۆژیکی بە درێژایی ململانێی کراوە بگوازێتەوە بۆ بەرنامەیەکی ڕوونتر. ئەو پێی وابوو مافە نەتەوەییەکان لە داهاتووی خودی دەوڵەت جیانابنەوە، و هاوکێشە بەناوبانگەکەی داڕشت: دیموکراسی بۆ ئێران و خۆسەری بۆ کوردستان. ناوەرۆکی دیدەکەی بریتی بوو لە بەستنەوەی چارەسەری کوردی بە گۆڕانکارییەکی دیموکراتیی فراوانترەوە، لە جیاتی جیاکردنەوەی دۆزەکە لە داهاتووی ئێران. بەڵام ڕێگەی دانوستان لە ڤیێنا لە ساڵی ١٩٨٩ بە تیرۆرکردنی کۆتایی هات، و دواتریش سادق شەرفکەندی لە بەرلین تیرۆر کرا. سەڕەڕای ئەوەش، دۆزەکە نەبزردا و ون نەبوو، ئەمەش سنووری لێیکردنی ئەمنیی دەرخست: حزبێک دەکرێت لاواز بکرێت یان سەرکردەیەک بکوژرێت، بەڵام ناتوانرێت ئەو هۆکارە سیاسی و کۆمەڵایەتییانە هەڵوەشێنرێنەوە کە دۆزەکەیان بەرهەم هێنراوە.
🔹 عەبدوڵڵا ئۆ,جەلان.. پڕۆژەیەکی ئامادە و ڕێککەوتنی ون
لە تورکیا و ئەنقەرە، پارتی کرێکارانی کوردستان پە,کەکە لە ساڵی ١٩٨٤وە دەستی بە خەباتی چەکداریی درێژخایەن کرد لەگەڵ دەوڵەتدا، پێش ئەوەی بیرۆکەکانی عەبدوڵڵا ئۆ,جەلان پاشان بەرەو لامەرکەزییەت و کۆنفیدراڵی دیموکراتی پەرە بسێنن. سەڕەڕای دەستگیرکردنی لە ساڵی ١٩٩٩دا، ئۆجەلان بە کاریگەر ماوەوە لەناو بزووتنەوەکەدا، تا دەگاتە بانگەوازەکان بۆ کۆتاییهێنان بە چەک و هەڵوەشاندنەوەی حزب و گەڕان بەدوای چارەسەرێکی دیموکراتی بۆ پرسی کوردی. بەڵام ئەزموونی تورکیا دووپاتی دەکاتەوە کە ڕاگرتنی چەک بە مانای چارەسەربوونی خودکارانەی دۆزەکە نایەت. حزبە چەکدارەکە دەتوانێت پێکهاتەکەی کۆتایی پێبهێنێت، بەڵام قۆناغی سیاسی پێویستی بە یاسا، دامەزراوە، نوێنەرایەتی، گەرەنتی و قبووڵکردنی یەکتر هەیە. بە بێ ئەوە، ڕێککەوتنەکە هەڵواسراو دەمێنێتەوە لە نێوان ڕاگەیاندنێکی سیاسی و واقیعێکدا کە هێشتا تەواو نەکراوە.
🔹 عێراق و باشووری کوردستان.. لە خۆسەری و ریفراندۆمەوە بۆ هاوبەشیی دەستووری
QANDIL PRESS|قەندیلپرێس
Photo
لە لایەکی ترەوە، عێراق ئەزموونی جێگیرتری پێشکەش کرد لە وەرگێڕانی پڕۆژەی کوردی بۆ پێگەیەکی دەستووری لەناو دەوڵەتێکی کراوەدا، هەرچەندە ڕێگاکەی درێژ و دژوار بوو. ڕێککەوتنی ١١ی ئاداری ١٩٧٠ وێستگەیەکی سەرەتایی بوو بۆ دانپێدان بە خۆسەری، بەڵام تووشی کۆسپ بوو و ململانێ گەڕایەوە، پاشان ساڵانی ئەنفال، هەڵەبجە، جەنگەکان و ئاوارەبوون هاتن بۆ ئەوەی تێچووی مرۆیی و سیاسی گران بکەن. دوای ساڵی ١٩٩١ لە كوردستانی عێراق ئەزموونێکی دامەزراوەیی جیاواز دەست پێکرد، پاشان ئەوەی دوای ساڵی ٢٠٠٣ هات دەرفەتی بە هێزە کوردییەکان دا شوێنپێیەک لەناو بونیاتنانەوەی دەوڵەتی عێراقدا بۆ خۆیان دابین بکەن. ئیدی کورد لە دەرەوەی دەوڵەتەوە دانوستانی لەگەڵ نەدەکرد، بەڵکو بوون بە بەشێک لە دروستکردنەوەی. دەستووری ٢٠٠٥ ئەم گۆڕانکارییەی چەسپاند، و ناکۆکییەکەی لە پرسی دانپێدانان بە بوونی کوردەوە گواستەوە بۆ ناو گفتوگۆی ناوخۆیی دەوڵەت لەسەر دەسەڵاتەکان، سامان و سنووری ئەرکەکان.
بەڵام لەم کاروانەدا، باشووری کوردستان تاقیکردنەوەیەکی گەورەتر و بوێرتری ئەنجامدا کاتێک لە سێپتێمبەری ٢٠١٧دا ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجامدا. ئەم ڕیفراندۆمە کە لووتکەی خەونی مێژوویی کورد بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ، ڕووبەڕووی کاردانەوەیەکی توندی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بووەوە؛ لە ئەنجامدا گەمارۆی ئابووری، و لەدەستدانی ناوچە جێناکۆکەکان لەوانەش کەرکووک و گوشاری سیاسی زەق دروست بوون. ئەم ئەزموونە پیشانی دا کە خەونی دەوڵەت لە ناوچەیەکی پڕ لە کێبڕکێی وەک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پێویستی بە هاوسەنگییەکی زۆر وردی نێودەوڵەتی هەیە، و سەرکەوتنی لە مەیدانی پراکتیکیدا تەنها بە ڕاگەیاندن نییە، بەڵکو بە دابینکردنی زەمینەسازی و متمانەی نێودەوڵەتییە. هەر بۆیە کورد ناچار بوو دوای ئەو قۆناغە، جارێکی تر بگەڕێتەوە ناو چوارچێوەی بەشداریی سیاسی لە بەغدا و پاراستنی قەوارەی هەرێم لەسەر بنەمای دەستوور.
🔹 سووریا.. ئایا دەبێتە دووەم هەوڵ؟
لە ڕوانگەی ئەم تێڕوانینەوە دەکرێت ئەوەی ئەمڕۆ لە سووریا ڕوودەدا بخوێنرێتەوە. ئەزموونی کوردی سووریا لە بارودۆخێکدا سەری هەڵدا کە لە بنەڕەتدا لە عێراق جیاواز بوو، بەهۆی ڕێککەوتنێکی دەستووری لەگەڵ دیمەشق نەبوو، بەڵکو لە هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت لە کاتی جەنگ و شەڕ لەگەڵ داعشدا دروست بوو، و پاشان بە پشتیوانیی ڕۆژئاوایی گەشەی کرد بۆ بەڕێوەبەرییەکی باڵادەست کە هێزێکی سەربازی، دامەزراوەی مەدەنی، ئەمنی، پەروەردەیی و ئابووریی هەبوو. ئەم ئەزموونە، سەڕەڕای هێزەکەی، بەبێ دانپێدانانێکی کۆتایی دەستووری مایەوە. کاتێکیش بارودۆخەکە گۆڕا دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو و گۆڕانی هەڵوێستی هەرێمی و نێودەوڵەتی، ئەو پرسیارە گەڕایەوە کە ئەزموونکراوی تری کوردی دەیانزانی: نرخی هێز چییە ئەگەر نەتوانرێت لە کۆتاییدا بکرێتە ڕێککەوتنێکی سیاسی؟
وەڵامە سووریاییەکە بە پلەبەندی هات. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا ئەحمەد شهرع فەرمانی ژمارە ١٣ی دەرکرد، تێیدا هاووڵاتییە سووریاییە کوردەکانی بە بەشێکی ڕەسەنی گەلی سووریا دانا، و دانی بە شوناسی کەلتوری و زمانییاندا نا، و زمانی کوردی وەک زمانێکی نیشتمانی لە ناوچە کوردییەکاندا خستە ناو پڕۆگرامی خوێندنەوە، هەروەها کاریگەرییەکانی سەرژمێریی حەسەکەی ١٩٦٢ی هەڵوەشاندەوە و ڕەگەزنامەی بەو کەسانە بەخشی کە دەیانگرتەوە، لەوانەش بێناسنامەکان. پاشان پرۆسەی تێکەڵبوونەکە دەستی پێکرد، تا دەگاتە ڕاگەیاندنەکەی مەزڵوم عەبدی لە ٢٥ی ئابدا. پێویست ناكات لە ڕاگەیاندنی سەرکەوتن بەپەلە بین؛ ئەوەی لە سووریادا ڕوودەدا لەوانەیە دووەم هەوڵ پێکبێنێت دوای عێراق بۆ وەرگێڕانی قورسایی سیاسی و سەربازیی کوردی بۆ ناو هاوبەشیی لەناو دەوڵەتدا. بەڵام ئەمە تەنیا بە واژۆکردنی ڕێککەوتنێک یان هەڵوەشاندنەوەی هێزی سەربازی سەرکەوتوو نابێت، چونکە پێوەرەکە لە جێبەجێکردندا دەبێت.
🔹 دیدگای شرۆڤەکارانی ناوخۆیی و وڵاتانی هەرێمی: نێوان واقیعی نوێ و مەترسییەکان
لە کاتێکدا ئەم گۆڕانکاری و وەرچەرخانە گەورەکان لە جەستەی بزووتنەوەی کوردیدا ڕوو دەدەن، بۆچوون و خوێندنەوەی شرۆڤەکارانی سیاسیی ناوخۆیی و هەڵسەنگاندنی وڵاتانی هەرێمی وەک تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا دابەشبوونە سەر چەند ئاراستەیەکی جیاواز. یەکەم، مامۆستا و ڕۆژنامەوان ئەحمەد میرە پێی وایە ئەم ڕێککەوتنە یەکەم شکستی ئەحمەد شەرعە و ڕێککەوتنەکە زیاتر لەوەی دەستکەوت بێت، هەوڵێک بوو بۆ سپیکردنەوەی رووی ئەحمەد شەرع خۆی. دووەم، نووسەر و شیکارەوی سیاسی مەجید ساڵح لە وتارێکدا لەژێر ناونیشانی مەزڵوم عەبدی، خیانەتکار یان پراگماتیستی سیاسی دەڵێت لە دوای ڕاگەیاندنی کۆتایی هاتنی هەسەدە و تێکەڵبوونی هێزەکانی بە دامەزراوەکانی دەوڵەتی سوریا، دەنگێکی زۆر لە باشووری کوردستان بەرز بووەتەوە دژی مەزڵوم عەبدی و بڕیارە سیاسییەکانی، و هەندێک لە نووسەران و چالاکوانان لە دڵسۆزی و هەستکردن بە بەرپرسیارێتی
بەڵام لەم کاروانەدا، باشووری کوردستان تاقیکردنەوەیەکی گەورەتر و بوێرتری ئەنجامدا کاتێک لە سێپتێمبەری ٢٠١٧دا ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجامدا. ئەم ڕیفراندۆمە کە لووتکەی خەونی مێژوویی کورد بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ، ڕووبەڕووی کاردانەوەیەکی توندی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بووەوە؛ لە ئەنجامدا گەمارۆی ئابووری، و لەدەستدانی ناوچە جێناکۆکەکان لەوانەش کەرکووک و گوشاری سیاسی زەق دروست بوون. ئەم ئەزموونە پیشانی دا کە خەونی دەوڵەت لە ناوچەیەکی پڕ لە کێبڕکێی وەک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پێویستی بە هاوسەنگییەکی زۆر وردی نێودەوڵەتی هەیە، و سەرکەوتنی لە مەیدانی پراکتیکیدا تەنها بە ڕاگەیاندن نییە، بەڵکو بە دابینکردنی زەمینەسازی و متمانەی نێودەوڵەتییە. هەر بۆیە کورد ناچار بوو دوای ئەو قۆناغە، جارێکی تر بگەڕێتەوە ناو چوارچێوەی بەشداریی سیاسی لە بەغدا و پاراستنی قەوارەی هەرێم لەسەر بنەمای دەستوور.
🔹 سووریا.. ئایا دەبێتە دووەم هەوڵ؟
لە ڕوانگەی ئەم تێڕوانینەوە دەکرێت ئەوەی ئەمڕۆ لە سووریا ڕوودەدا بخوێنرێتەوە. ئەزموونی کوردی سووریا لە بارودۆخێکدا سەری هەڵدا کە لە بنەڕەتدا لە عێراق جیاواز بوو، بەهۆی ڕێککەوتنێکی دەستووری لەگەڵ دیمەشق نەبوو، بەڵکو لە هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت لە کاتی جەنگ و شەڕ لەگەڵ داعشدا دروست بوو، و پاشان بە پشتیوانیی ڕۆژئاوایی گەشەی کرد بۆ بەڕێوەبەرییەکی باڵادەست کە هێزێکی سەربازی، دامەزراوەی مەدەنی، ئەمنی، پەروەردەیی و ئابووریی هەبوو. ئەم ئەزموونە، سەڕەڕای هێزەکەی، بەبێ دانپێدانانێکی کۆتایی دەستووری مایەوە. کاتێکیش بارودۆخەکە گۆڕا دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو و گۆڕانی هەڵوێستی هەرێمی و نێودەوڵەتی، ئەو پرسیارە گەڕایەوە کە ئەزموونکراوی تری کوردی دەیانزانی: نرخی هێز چییە ئەگەر نەتوانرێت لە کۆتاییدا بکرێتە ڕێککەوتنێکی سیاسی؟
وەڵامە سووریاییەکە بە پلەبەندی هات. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا ئەحمەد شهرع فەرمانی ژمارە ١٣ی دەرکرد، تێیدا هاووڵاتییە سووریاییە کوردەکانی بە بەشێکی ڕەسەنی گەلی سووریا دانا، و دانی بە شوناسی کەلتوری و زمانییاندا نا، و زمانی کوردی وەک زمانێکی نیشتمانی لە ناوچە کوردییەکاندا خستە ناو پڕۆگرامی خوێندنەوە، هەروەها کاریگەرییەکانی سەرژمێریی حەسەکەی ١٩٦٢ی هەڵوەشاندەوە و ڕەگەزنامەی بەو کەسانە بەخشی کە دەیانگرتەوە، لەوانەش بێناسنامەکان. پاشان پرۆسەی تێکەڵبوونەکە دەستی پێکرد، تا دەگاتە ڕاگەیاندنەکەی مەزڵوم عەبدی لە ٢٥ی ئابدا. پێویست ناكات لە ڕاگەیاندنی سەرکەوتن بەپەلە بین؛ ئەوەی لە سووریادا ڕوودەدا لەوانەیە دووەم هەوڵ پێکبێنێت دوای عێراق بۆ وەرگێڕانی قورسایی سیاسی و سەربازیی کوردی بۆ ناو هاوبەشیی لەناو دەوڵەتدا. بەڵام ئەمە تەنیا بە واژۆکردنی ڕێککەوتنێک یان هەڵوەشاندنەوەی هێزی سەربازی سەرکەوتوو نابێت، چونکە پێوەرەکە لە جێبەجێکردندا دەبێت.
🔹 دیدگای شرۆڤەکارانی ناوخۆیی و وڵاتانی هەرێمی: نێوان واقیعی نوێ و مەترسییەکان
لە کاتێکدا ئەم گۆڕانکاری و وەرچەرخانە گەورەکان لە جەستەی بزووتنەوەی کوردیدا ڕوو دەدەن، بۆچوون و خوێندنەوەی شرۆڤەکارانی سیاسیی ناوخۆیی و هەڵسەنگاندنی وڵاتانی هەرێمی وەک تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا دابەشبوونە سەر چەند ئاراستەیەکی جیاواز. یەکەم، مامۆستا و ڕۆژنامەوان ئەحمەد میرە پێی وایە ئەم ڕێککەوتنە یەکەم شکستی ئەحمەد شەرعە و ڕێککەوتنەکە زیاتر لەوەی دەستکەوت بێت، هەوڵێک بوو بۆ سپیکردنەوەی رووی ئەحمەد شەرع خۆی. دووەم، نووسەر و شیکارەوی سیاسی مەجید ساڵح لە وتارێکدا لەژێر ناونیشانی مەزڵوم عەبدی، خیانەتکار یان پراگماتیستی سیاسی دەڵێت لە دوای ڕاگەیاندنی کۆتایی هاتنی هەسەدە و تێکەڵبوونی هێزەکانی بە دامەزراوەکانی دەوڵەتی سوریا، دەنگێکی زۆر لە باشووری کوردستان بەرز بووەتەوە دژی مەزڵوم عەبدی و بڕیارە سیاسییەکانی، و هەندێک لە نووسەران و چالاکوانان لە دڵسۆزی و هەستکردن بە بەرپرسیارێتی
QANDIL PRESS|قەندیلپرێس
Photo
ترسیان لە داهاتووی ڕۆژئاوای کوردستانەوە قسە دەکەن کە جیێ ڕێزە، بەڵام هەندێکی تر بە شێوەیەکی زۆر توند و رادیکاڵ، عەبدی بە خیانەت و فرۆشتنی خاک و دەستکەوتەکانی کورد تۆمەتبار دەکەن بێ ئەوەی لە خۆیان بپرسن ئەڵتەرناتیڤی ئەم ڕێگایە چییە. مەجید ساڵح ئاماژە بەوە دەکات کە پێش هەموو شتێک دەبێت دان بە ڕاستییەکی مێژوویی بنێین کە هەسەدە و مەزڵوم عەبدی تا دوا نەفەس شەڕیان کرد، و ئەگەر بەرگری و خوێنی ئەوان و پشتیوانی خەڵکی کوردستان و هەڵوێستی هەندێ وڵاتی وەک فەرەنسا نەبوایە، ئەگەری ئەوە زۆر بوو کە کورد لە ڕۆژئاوا تووشی چارەنووسێکی زۆر خراپتر بوایەتەوە و لەبیرمان نەچێت کە جیهان لە بەرامبەر ئەنفال و کیمیابارانکردنی هەڵەبجەدا چۆن بێدەنگ بوو. ئەمڕۆ کە باس لە دەستەبەرداربوون دەکرێت، نابێت ئەوەمان لەبیر بچێت کە کورد لە ڕۆژئاوا لە سەد ساڵی ڕابردوودا لە ژێر سیاسەتی عەرەبکردن و سڕینەوەی ناسنامەی کوردیدا ژیاوە، بۆیە ئەوەی لە ساڵانی دوای شەڕی داعشدا لە ڕۆژئاوا دروست بوو، تەنها هێزی چەکدار نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە پرۆسەیەکی درێژی دامەزراندنی بوونی سیاسی و کۆمەڵایەتی کورد. لە ڕێککەوتنی ١٠ی ئاداری ٢٠٢٥ لەنێوان ئەحمەد شەرع و مەزڵوم عەبدی، بە ڕوونی هاتووە کە کۆمەڵگەی کوردی بە بەشێکی ڕەسەن لە دەوڵەتی سوریا ناسراوە و مافی هاوڵاتیبوون و مافە دەستوورییەکانی بۆ مسۆگەر کراوە، هەروەها مافی بەشداری لە پرۆسەی سیاسی و دامەزراوەکانی دەوڵەت بۆ هەموو پێکهاتەکان بەبێ جیاوازیی ئەتنیکی و ئایینی باس کراوە. بەڵام ئایا ئەمە بە ئەندازەی قوربانییەکانی کوردی ڕۆژئاوا دەگات؟ نەخێر، ئەمە دەسکەوتە بەڵام دەسکەوتێکی تەواو نییە، چونکە کورد دەیەوێت خۆی شار و ناوچەکانی خۆی بپارێزێت کە ئەمە دابین کراوە، زمان و کولتووری خۆی بپارێزێت و خوێندن و زانکۆ بە زمانی کوردی هەبێت، و لە پەرلەمان و دامەزراوەکانی دەوڵەت بەشدار بێت و مافی سیاسی و مەدەنییەکانی بە شێوەیەکی یاسایی و دەستووری پارێزراو بێت و ئەوانە مسۆگەر کراون. بەڵام حەقیقەت ئەوەیە ئەمانە لە ئاستی ئەو قوربانییە گەورانەی گەلەکەمان نین، و لە ساڵانی شەڕی داعشدا هەسەدە بووە هێزی سەرەکیی هاوبەشانی ڕۆژئاوا لە دژی داعش و ئەم ڕاستییەش نابێت بە ئاسانی لە مێژوو بسڕدرێتەوە. مەجید ساڵح جەخت لەوە دەکاتەوە کە بمانەوێ یان نا ئەمڕۆ دۆخەکە گۆڕاوە، و ئەحمەد شەرع کە پێشتر تیرۆریست بووە، ئەمڕۆ بە هۆی گۆڕانکارییە ژێئۆپۆلیتیکییەکانەوە هەنگاو بە هەنگاو لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێ و تەنانەت لە ٢٠٢٥دا ئەمریکا هەنگاوەکانی بەرەو لابردنی ناوی ئەحمەد شەرع لە لیستی سزا و تیرۆری خۆی دەستپێکرد و لە ٢٠٢٦داش ناساندنی سوریا و هەیئەتی تحریری شام لە هەندێک لیستەکانی تیرۆر و سزا گۆڕانکاریی بەسەردا هات. ئەمە چیمان پێ دەڵێت؟ جیهان دۆستی کورد نییە و بۆ بەرژەوەندی خۆی کار دەکات کە ئەمە یاسای سیاسەتی نێودەوڵەتییە، بۆیە ئەگەر لە ڕابردوودا سیاسەتی یان سەرکەوتن یان مردن تاقی کراوەتەوە، دەبێت بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە بپرسین: ئایا هەمیشە مردن بە مانای سەرکەوتنە؟ کورد پێویستی بە سیاسەتێک هەیە کە بوونی کورد بپارێزێت، نەک تەنها کورد هەر قوربانی بێت. لەبەر ئەوە ناوبراو پشتگیری لە هەر ڕەخنەیەکی دڵسۆزانە لە مەزڵوم عەبدی و ڕێککەوتنەکەی دەکات، بەڵام دڵنیاشە کە ئەم بڕیارە نابێت بە چەکێک بۆ سڕینەوەی مافەکانی کورد بگۆڕدرێت، چونکە لە ڕاستیدا مەترسییەکە لە خودی تێکەڵبوون بە دەوڵەتدا نییە؛ مەترسییەکە ئەوەیە کە تێکەڵبوون ببێتە سڕینەوە. ئەگەر کورد لە ناو دەوڵەتی سوریا بتوانێت زمان، ناسنامە، خوێندن، بەشداریی سیاسی، ئاسایش و مافە دەستوورییەکانی خۆی بپارێزێت، ئەوا بەو مانایە دێت سیاسەتی پراگماتیزم دەکرێت ببێتە ڕێگایەک بۆ مانەوە، بەڵام ئەگەر ئەم مافانە لە کاغەزدا بمێننەوە و لە واقیعدا سڕینەوەی سیاسی و کولتووری دەست پێ بکات، ئەوا دەبێت ڕەخنە لە عەبدی و هەموو ئەو لایەنانە بکرێت کە ئەم ڕێککەوتنەیان واژۆ کردووە.
کەواتە پێویستە لە عەبدی بپرسین بۆ کوێ دەڕۆیت نەک بە خێرایی بڵێین تۆ خیانەتت کردووە، چونکە ئەوەی گرنگە ناوی هێزەکە نییە؛ ئەوەی گرنگە ئەوەیە کورد لە دوای هەسەدە چی دەباتەوە. ئەوانەی ئەمڕۆ توندترین ڕەخنە لە عەبدی دەگرن، مەجید ساڵح پرسیارێکی سادەیان لێ دەکات کە ئەڵتەرناتیڤەکەتان چییە؟ ئەگەر ئەڵتەرناتیڤەکە بەرگرییە، بڵێن چۆن، ئەگەر شەڕە بڵێن بە چ هێز و بە پشتیوانی کێ، ئەگەر سەربەخۆییە بڵێن لە ناو ئەم هاوکێشە ژێئۆپۆلیتیکییەدا چۆن، و ئەگەر هەموویان تەنها نەخێر بێت ئەوا ئەوە سیاسەت نییە بەڵکو تووڕەییە.
کەواتە پێویستە لە عەبدی بپرسین بۆ کوێ دەڕۆیت نەک بە خێرایی بڵێین تۆ خیانەتت کردووە، چونکە ئەوەی گرنگە ناوی هێزەکە نییە؛ ئەوەی گرنگە ئەوەیە کورد لە دوای هەسەدە چی دەباتەوە. ئەوانەی ئەمڕۆ توندترین ڕەخنە لە عەبدی دەگرن، مەجید ساڵح پرسیارێکی سادەیان لێ دەکات کە ئەڵتەرناتیڤەکەتان چییە؟ ئەگەر ئەڵتەرناتیڤەکە بەرگرییە، بڵێن چۆن، ئەگەر شەڕە بڵێن بە چ هێز و بە پشتیوانی کێ، ئەگەر سەربەخۆییە بڵێن لە ناو ئەم هاوکێشە ژێئۆپۆلیتیکییەدا چۆن، و ئەگەر هەموویان تەنها نەخێر بێت ئەوا ئەوە سیاسەت نییە بەڵکو تووڕەییە.
QANDIL PRESS|قەندیلپرێس
Photo
مەجید ساڵح پێی وایە مەزڵوم عەبدی لە بەرامبەر دوو هەڵبژاردەی زۆر قورسدا بڕیارێکی پراگماتیکی داوە کە یان کەمکردنەوەی دەستکەوتەکان بۆ پاراستنی بوونی کوردە، یان چوون بەرەو شەڕێک کە دەتوانێت هەموو شتێک بسڕێتەوە، و ئەمەش واتە پشتگیریی بێ مەرج لە عەبدی ناکات بەڵکو دەڵێت بەڵێ بۆ سیاسەتی پراگماتیزمانە، نەخێر بۆ تەسلیمبوون، و بەڵێ بۆ ئاشتی و نەخێر بۆ سڕینەوەی ناسنامە. لە کۆتاییدا، ئەو کەسانەی لە باشووری کوردستان بە توندی دژی عەبدی دەنووسن، پێویستە پرسیارێکی مێژوویی لە خۆیان بکەن: ئایا دەتوانین بە ئاسانی بڕیار لەسەر کەسێک بدەین کە لە ناو ئاگردانی ڕۆژئاوا بڕیاری سیاسی دەدات، لە کاتێکدا خۆمان لە دوورەوە لە سەلامەتیی باشوورەوە لێی دەڕوانین؟ ڕەخنە پێویستە؛ بەڵام ڕەخنە دەبێت ئەڵتەرناتیڤی هەبێت، و لەو کاتەدا کە هەموو دەوڵەتان بە بەرژەوەندی خۆیان کار دەکەن، کورد نابێت بە دەستی خۆی ئەو کەمە دەرفەتەش لە کیسی خۆی ببات کە بۆ مانەوەی سیاسی و نەتەوەیی بەدەستی هێناوە. سێیەم، سەبارەت بە هەڵوێستی وڵاتانی هەرێمی، لە ڕوانگەی پایتەختەکانی هەرێمییەوە وەک ئەنقەرە، تاران و دیمەشق، ئەوان ئەم گۆڕانکارییانە وەک کۆتاییهاتن بە هەڕەشەی جیابوونەوە و سەربەخۆیی دەبینن. بۆ نموونە تورکیا و ئێران هەمیشە هەموو جۆرە قەوارەیەکی کوردیی سەربەخۆ یان خودموختاری بە هەڕەشە بۆ سەر ئەمنیەتی نیشتمانی خۆیان دادەنێن. هەر بۆیە کاتێک هێزە کوردییەکان لە سووریا یان عێراق دەچنە ناو پرۆسەی تێکەڵبوونەوە، وڵاتانی هەرێمی بە هەنگاوێکی ئەرێنی و ناچارکەر دەیدەنە قەڵەم، بە مەرجێک هیچ جۆرە ناسنامەیەکی سەربازیی سەربەخۆ بۆ کورد نەمێنێتەوە کە ببێتە پەناگەیەک بۆ ئۆپۆزسیۆنی چەکداری وڵاتانی دراوسێ. لە هەمان کاتدا، ئەم وڵاتانە پێیان وایە مۆدێلی هاوبەشی لە دەسەڵاتدا دەبێت بە جۆرێک بێت کە دەوڵەتی ناوەندی کۆنتڕۆڵی تەواوی بەسەر سنوور، سامان و بڕیاری سیاسییدا هەبێت.
Karayilan: Di 50 salan de 25 hezar û 922 gerîla şehîd ketine
🔹 Murat Karayilan diyar kir ku ji ber şert û mercên şer û sedemên ewlehiyê, derfeta eşkerekirina nasnameyên hemû endamên PKKê yên ku canê xwe ji dest daye di dema xwe de çênebûye.
🔹 Karayilan got ku ji sala 1976an heta 2026an, 25 hezar û 922 kes di qeydan de ne û bi yên ku neketine qeydan re, ev hejmar nêzîkî 27 hezaran e.
🔹 Li gorî daxuyaniya wî, PKKê di rojên dawiyê de nasnameyên 230 endamên xwe yên ji Amed, Wan, Gever, Cizîr û Mêrdînê eşkere kir.
🔹 Wî da zanîn ku di salên dawiyê de, ji ber şerê dijwar û şertên ewlehiyê, ragihandina agahiyên hinek kesan dereng gihîştiye biryargehê. Li gorî wî, 520 kes hîn li benda eşkerekirina nasnameyên wan in û di hefte û mehên pêş de dê hewl bidin ku agahiyên hemûyan bi raya giştî û malbatan re parve bikin.
🔹 Karayilan di hevpeyvîna xwe de jî amarên berfireh parve kir. Wî got ji sala 1976an heta 1983yan 173 kes, ji 1984an heta 2000î 13 hezar û 778 kes û ji 2001ê heta 2026an 7 hezar û 949 kes hatine qeyd kirin.
🔹 Li gorî daxuyaniya wî, di şerê li dijî DAIŞê de li Kobanî, Rojava û Şingalê 3 hezar û 262 kes canê xwe ji dest dane. Wî her wiha got ku hejmara kesên sivîl ên ku canê xwe ji dest dane hîn bi temamî nehatîye zelalkirin û li gorî texmînan di navbera 5 hezar û 10 hezaran de ye.
🔹 Karayilan di dawiya axaftina xwe de got ku cihên cenazeyên piraniya kesên ku navên wan di daxuyaniyên dawiyê de hatine eşkerekirin, li gorî wî, têne zanîn. Wî diyar kir ku hewldan tên meşandin ku cenazeyên wan werin civandin û li goristanên şehîdan bi hev re werin cihkirin.
🔹 Murat Karayilan diyar kir ku ji ber şert û mercên şer û sedemên ewlehiyê, derfeta eşkerekirina nasnameyên hemû endamên PKKê yên ku canê xwe ji dest daye di dema xwe de çênebûye.
🔹 Karayilan got ku ji sala 1976an heta 2026an, 25 hezar û 922 kes di qeydan de ne û bi yên ku neketine qeydan re, ev hejmar nêzîkî 27 hezaran e.
🔹 Li gorî daxuyaniya wî, PKKê di rojên dawiyê de nasnameyên 230 endamên xwe yên ji Amed, Wan, Gever, Cizîr û Mêrdînê eşkere kir.
🔹 Wî da zanîn ku di salên dawiyê de, ji ber şerê dijwar û şertên ewlehiyê, ragihandina agahiyên hinek kesan dereng gihîştiye biryargehê. Li gorî wî, 520 kes hîn li benda eşkerekirina nasnameyên wan in û di hefte û mehên pêş de dê hewl bidin ku agahiyên hemûyan bi raya giştî û malbatan re parve bikin.
🔹 Karayilan di hevpeyvîna xwe de jî amarên berfireh parve kir. Wî got ji sala 1976an heta 1983yan 173 kes, ji 1984an heta 2000î 13 hezar û 778 kes û ji 2001ê heta 2026an 7 hezar û 949 kes hatine qeyd kirin.
🔹 Li gorî daxuyaniya wî, di şerê li dijî DAIŞê de li Kobanî, Rojava û Şingalê 3 hezar û 262 kes canê xwe ji dest dane. Wî her wiha got ku hejmara kesên sivîl ên ku canê xwe ji dest dane hîn bi temamî nehatîye zelalkirin û li gorî texmînan di navbera 5 hezar û 10 hezaran de ye.
🔹 Karayilan di dawiya axaftina xwe de got ku cihên cenazeyên piraniya kesên ku navên wan di daxuyaniyên dawiyê de hatine eşkerekirin, li gorî wî, têne zanîn. Wî diyar kir ku hewldan tên meşandin ku cenazeyên wan werin civandin û li goristanên şehîdan bi hev re werin cihkirin.
🔻 لە چیای برادۆست دەنگی دوو تەقینەوە بیستراوە و ئاگر لە چیاكە كەوتووەتەوە
🔹 بەرەبەیانی ئەمڕۆ هەینی، لە ناوچەی برادۆستی ئیدارەی سەربەخۆی سۆران، دەنگی دوو تەقینەوەی بەهێز بیستراوە بە گوتەی خەڵکی ناوچەکە ئاگر لە چیای برادۆست کەوتووەتەوە.
🔹 بەپێی زانیاری و ڤیدیۆ بڵاوكراوەكان، لەکاتی هاتنی دەنگی تەقینەوەکە دەنگی فڕۆکە هەبووە، دواتر دەنگێکی دیکە بیستراوە و ئاگرەکە لە چیای برادۆست کەوتووەتەوە.
🔹 ئاگرەکە پاش چەند کاتژمێرێک هێشتا بەردەوامە و ڕووبەرێکی فروانی دارستان و پاوان و لەوەڕگای لە چیاکە سووتاندووە.
🔹 تاوەکوو ئێستا لانەیە فەرمییەکان هیچ ڕاگەیەنراوێکیان لەبارەی ڕووداوەکەوە نەبووە، بەڵام وەکوو خەڵکی ناوچەکە دەڵێن، گومان دەکرێت ئاگرەکە بەهۆی تێکشاکاندنی فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانەوە بووبێت.
🔹 بەرەبەیانی ئەمڕۆ هەینی، لە ناوچەی برادۆستی ئیدارەی سەربەخۆی سۆران، دەنگی دوو تەقینەوەی بەهێز بیستراوە بە گوتەی خەڵکی ناوچەکە ئاگر لە چیای برادۆست کەوتووەتەوە.
🔹 بەپێی زانیاری و ڤیدیۆ بڵاوكراوەكان، لەکاتی هاتنی دەنگی تەقینەوەکە دەنگی فڕۆکە هەبووە، دواتر دەنگێکی دیکە بیستراوە و ئاگرەکە لە چیای برادۆست کەوتووەتەوە.
🔹 ئاگرەکە پاش چەند کاتژمێرێک هێشتا بەردەوامە و ڕووبەرێکی فروانی دارستان و پاوان و لەوەڕگای لە چیاکە سووتاندووە.
🔹 تاوەکوو ئێستا لانەیە فەرمییەکان هیچ ڕاگەیەنراوێکیان لەبارەی ڕووداوەکەوە نەبووە، بەڵام وەکوو خەڵکی ناوچەکە دەڵێن، گومان دەکرێت ئاگرەکە بەهۆی تێکشاکاندنی فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانەوە بووبێت.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔻 بارودۆخی بەندەریی ڕەجایی ئێران دوای گەمارۆ دەریاییەکەی ئەمریکا.
QANDIL PRESS|قەندیلپرێس
Photo
🔻 ژنراڵێ کە دێر بوو بە ژنراڵ
✍ د. مەسعوود ڕۆستەمی
🔹 رۆژئاوا لە ماوەی دە ساڵ نیشتبوو بە دڵەوە، ھەم بۆ ھەستی کوردانەکەی، ھەم بۆ رێبەرایەتی مەزڵوم و ھەمیش بۆ بەرخۆدانی کۆبانێ. مەخابن نەیانھێشت رۆژئاوا، رۆژئاوا بمێنێت و مەزڵوم-یش ژنراڵێکی دەست و قۆڵ باز.
🔹 رۆژاوا لە ھەموو ئەو ماوەیە زیاتر لە دیلێ ئەچوو تا پارچەیێکی ئازاد؛ دیلی قەندیل و باکور.
🔹 بۆچی رۆژئاوا بەم جێگە گەییشت ئەبێ ھۆکاری ناوخۆیی، ناوچەیی و نێونەتەوەیی لە بەرچاو بگرین کە ئەوەش بۆ نوسینێکی کورت نابێ، ھەرچەن ئەم رەھەندگەلە لەیەک دابڕیاگ نین.
🔹 پەکەکە ھیچ ئایدیایێکی بۆ داھاتووی کورد و فۆڕمێ لە دەوڵەت نیە؛ ئەمە یەکەم نەخوەشینێ بوو کە داوێنی رۆژئاوای گرتبوو. لێرە مەبەست سەربەخۆیی نیە؛ ئەوان نە باسی خۆدمۆختاری بۆ کورد ئەکەن و نەیش باس لە سیستمێکی دەوڵەتی فێدڕاڵ. بە راستی کەس نازانێ پەکەکە چ شتێکی بۆ کورد ئەوێ! بابەتێ وەک «برایەتی گەلان» بابەتێکی ئەرزشیە، نە نوسخەیێک لە فۆڕمی دەوڵەت، بەم ھۆیەوە رۆژئاوا زەمەنێکی زۆری لە دەست دا. زەمەنێ کە ئەیتوانی لەراستای چۆنیەتی فۆڕمێ لە دەوڵەتی داھاتووی سوریا کاری بۆ بکات.
🔹 مەزڵوم ھەم ئەسیری قەندیل بوو کە ئەوانیش ھەموو سیاسەتەکانیان لە راستای باکور بوو، ھەمیش ئەسیری «ئۆستورەی ئۆجەڵان».
🔹 ئۆستورەی ئۆجەڵان ئیتر لە کارکردی «بسیج اجتماعی» و قارەمان سازی تێپەڕیگە. رەنگە ئۆستورەی ئۆجەڵان لە شاخا بگەیێ بە داوتا، لێ لە سیاسەتگوزاری یەخەت ئەگرێ.
✍ د. مەسعوود ڕۆستەمی
🔹 رۆژئاوا لە ماوەی دە ساڵ نیشتبوو بە دڵەوە، ھەم بۆ ھەستی کوردانەکەی، ھەم بۆ رێبەرایەتی مەزڵوم و ھەمیش بۆ بەرخۆدانی کۆبانێ. مەخابن نەیانھێشت رۆژئاوا، رۆژئاوا بمێنێت و مەزڵوم-یش ژنراڵێکی دەست و قۆڵ باز.
🔹 رۆژاوا لە ھەموو ئەو ماوەیە زیاتر لە دیلێ ئەچوو تا پارچەیێکی ئازاد؛ دیلی قەندیل و باکور.
🔹 بۆچی رۆژئاوا بەم جێگە گەییشت ئەبێ ھۆکاری ناوخۆیی، ناوچەیی و نێونەتەوەیی لە بەرچاو بگرین کە ئەوەش بۆ نوسینێکی کورت نابێ، ھەرچەن ئەم رەھەندگەلە لەیەک دابڕیاگ نین.
🔹 پەکەکە ھیچ ئایدیایێکی بۆ داھاتووی کورد و فۆڕمێ لە دەوڵەت نیە؛ ئەمە یەکەم نەخوەشینێ بوو کە داوێنی رۆژئاوای گرتبوو. لێرە مەبەست سەربەخۆیی نیە؛ ئەوان نە باسی خۆدمۆختاری بۆ کورد ئەکەن و نەیش باس لە سیستمێکی دەوڵەتی فێدڕاڵ. بە راستی کەس نازانێ پەکەکە چ شتێکی بۆ کورد ئەوێ! بابەتێ وەک «برایەتی گەلان» بابەتێکی ئەرزشیە، نە نوسخەیێک لە فۆڕمی دەوڵەت، بەم ھۆیەوە رۆژئاوا زەمەنێکی زۆری لە دەست دا. زەمەنێ کە ئەیتوانی لەراستای چۆنیەتی فۆڕمێ لە دەوڵەتی داھاتووی سوریا کاری بۆ بکات.
🔹 مەزڵوم ھەم ئەسیری قەندیل بوو کە ئەوانیش ھەموو سیاسەتەکانیان لە راستای باکور بوو، ھەمیش ئەسیری «ئۆستورەی ئۆجەڵان».
🔹 ئۆستورەی ئۆجەڵان ئیتر لە کارکردی «بسیج اجتماعی» و قارەمان سازی تێپەڕیگە. رەنگە ئۆستورەی ئۆجەڵان لە شاخا بگەیێ بە داوتا، لێ لە سیاسەتگوزاری یەخەت ئەگرێ.
QANDIL PRESS|قەندیلپرێس
Photo
🔻 نقشهراه کوردها برای عبور از ابربحرانهای خاورمیانه
✍ ریوار آبدانان (سخنگوی پژاک)
🔹 گشودن درهای سیاست دموکراتیک بهجای تعمیق جنگ و درگیری، پروژهی تشکیل جمهوریهای دموکراتیک بهجای دولتهای مرکزگرا در ترکیه-ایران-سوریه-عراق، همپیوندی (انتگراسیون) دموکراتیک میان دولت دموکراتیک و جامعهی دموکراتیک بر پایهی بهرسمیتشناختن حقوق و آزادیهای جمعی و فردی کوردها و تضمین آن در قانون اساسی.
🔹 در هر جای این روند، حملهای علیه جامعه و نیروهای سیاسیاش صورت بگیرد، در چارچوب حق خوددفاعی پاسخ داده خواهد شد. آنچه جنبش آزادیخواهی کوردها در ترکیه و سوریه در حال اجرای آن میباشد، همین نقشهراه است تا به انسداد سیاسی یکصدسالهی این کشورها پایان داده شود. این، یک سرآغاز بزرگ برای کوردها و همهی ملتهای تحت ستم منطقه است. یا «جنگ بیپایان و ویرانگر» یا «چارهیابی سیاسی»، گزینهی سومی وجود ندارد!
✍ ریوار آبدانان (سخنگوی پژاک)
🔹 گشودن درهای سیاست دموکراتیک بهجای تعمیق جنگ و درگیری، پروژهی تشکیل جمهوریهای دموکراتیک بهجای دولتهای مرکزگرا در ترکیه-ایران-سوریه-عراق، همپیوندی (انتگراسیون) دموکراتیک میان دولت دموکراتیک و جامعهی دموکراتیک بر پایهی بهرسمیتشناختن حقوق و آزادیهای جمعی و فردی کوردها و تضمین آن در قانون اساسی.
🔹 در هر جای این روند، حملهای علیه جامعه و نیروهای سیاسیاش صورت بگیرد، در چارچوب حق خوددفاعی پاسخ داده خواهد شد. آنچه جنبش آزادیخواهی کوردها در ترکیه و سوریه در حال اجرای آن میباشد، همین نقشهراه است تا به انسداد سیاسی یکصدسالهی این کشورها پایان داده شود. این، یک سرآغاز بزرگ برای کوردها و همهی ملتهای تحت ستم منطقه است. یا «جنگ بیپایان و ویرانگر» یا «چارهیابی سیاسی»، گزینهی سومی وجود ندارد!
QANDIL PRESS|قەندیلپرێس
Photo
🔻 محمد ماملی و سیاستِ نمادها در کوردستان
امید نامدار- قندیل پرس-یادداشت تحلیلی
🔹 یک ملت را شاید بتوان نه فقط از روی آنچه دوست میدارد، بلکه از روی چیزهایی شناخت که جرئت نمیکند به آنها بخندد. هر فرهنگی مجموعهای از نامها، چهرهها، آوازها، زبانها، افسانهها، قهرمانان و مردگانی دارد که در حافظهی جمعیاش جای گرفتهاند؛ اما نسبت یک جامعه با این میراث یکسان نیست. گاهی یک نام آنقدر در بافت نهادها، آموزش، ادبیات، هنر و زندگی روزمره ریشه دوانده که یک شوخی نمیتواند جایگاهش را متزلزل کند. گاهی اما یک چهره، یک آواز، یک لباس یا یک واژه بار چیزی بسیار سنگینتر از خود را حمل میکند: بار اثبات وجود یک جماعت. در چنین وضعیتی، شوخی دیگر فقط شوخی به نظر نمیرسد. ممکن است در روان جمعی بهصورت تعرض به حافظه، تحقیر هویت و حتی تهدید به محو شدن تجربه شود. از همینجا میتوان به یکی از دشوارترین مسائل فرهنگ سیاسی کوردی رسید. چگونه ملتی که تاریخاً از بسیاری از ابزارهای دولت برای ساخت و بازتولید تصویر خویش محروم بوده، میتواند از نمادهای خود محافظت کند بیآنکه آنها را به اشیای مقدس و غیرقابل لمس بدل سازد؟
🔹 ماجرای اخیر مهاباد، دقیقاً به همین دلیل، از یک نزاع کوچک در شبکههای اجتماعی مهمتر است. طبق گزارش شبکه حقوق بشر کوردستان، هانا و چند رسانه حقوق بشری دیگر، سیران عربی، بلاگر جوان اهل مهاباد، در ۲۳ اوت ۲۰۲۶ پس از انتشار محتوایی که مقام انتظامی آن را «توهین و تمسخر» محمد ماملی، هنرمند نامدار کورد، توصیف کرد، توسط پلیس فتا بازداشت شد و صفحه اینستاگرامش نیز با دستور قضایی از دسترس خارج شد. گزارشها میگویند او پیش از بازداشت محتوای مورد اعتراض را حذف و از خانواده محمد ماملی و مردم مهاباد عذرخواهی کرده بود. جزئیات دقیق اتهام و وضعیت قضایی او در زمان تنظیم این گزارشها روشن نبود. اهمیت پرونده اما دقیقاً در این نیست که آن شوخی خوب بوده یا بد، زیبا بوده یا مبتذل و حتی در این نیست که آیا اعتراض مردم به آن موجه بوده است یا نه. اهمیت در آن نقطهای است که یک اختلاف فرهنگی و عاطفی درون جامعه، از سطح واکنش اجتماعی عبور میکند و به عرصهی مجازات دولتی وارد میشود.
🔹 در همین جا باید سه چیز را از یکدیگر تفکیک کرد: حق جامعه برای رنجیدن، حق افراد برای اعتراض و حق دولت برای مداخله کیفری. جامعه حق دارد از چیزی که آن را بیاحترامی به میراث فرهنگی خود میداند ناراحت شود. آدمها حق دارند نویسنده یا بلاگری را نقد کنند، حتی با او مخالفت شدید داشته باشند. اما این امر بهخودیخود به دولت حق نمیدهد وارد شود و میان شهروندان تعیین کند چه سطحی از تمسخر نسبت به یک هنرمند مجاز است. سازمان هانا نیز در گزارش خود دقیقاً بر همین تمایز انگشت گذاشته و تصریح کرده است که حمایت از حیثیت افراد هدفی مشروع است، اما مشروعیت هدف بهتنهایی برای توجیه بازداشت، تعقیب کیفری و مسدودسازی یک رسانه شخصی کافی نیست و اصل ضرورت و تناسب باید رعایت شود. این تمایز در این مقاله مهم است، زیرا مسئلهی دفاع از ماملی و مسئلهی دفاع از آزادی سیران عربی را نباید در یک دستگاه ارزشی واحد حل کرد. میتوان همزمان گفت «شوخی تحقیرآمیز بود» و «بازداشت به خاطر آن ناموجه است». این دو گزاره هیچ تناقضی با یکدیگر ندارند.
🔹 اما چرا چنین شوخیای توانست این همه انرژی عاطفی تولید کند؟ برای پاسخ باید از روانشناسی سادهی «تعصب» عبور کنیم. محمد ماملی برای بسیاری از کوردها صرفاً یک خوانندهی قدیمی نیست. او بخشی از حافظهی موسیقایی و زبانی یک دوره، بخشی از فرهنگ مهاباد و یکی از چهرههایی است که در حافظهی کوردی، فراتر از صنعت سرگرمی، بار هویتی پیدا کرده است. پژوهش دربارهی هویت جمعی کوردی نشان داده است که زبان، موسیقی، نمادها و حافظه چگونه در شرایط سرکوب سیاسی به عناصر مرکزی بازسازی هویت کوردی تبدیل شدهاند؛ رسانههای کوردی و شبکههای اجتماعی نیز در چند دههی اخیر نقش مهمی در بازتولید، بحث و بازسازی این هویت داشتهاند. این امر تصادفی نیست. در جوامعی که امکان دولتسازی، آموزش رسمی، آرشیو ملی و بازتولید نمادینِ مستقل محدود بوده است، فرهنگ ناگزیر بخشی از بار سیاست را به دوش میکشد. زبان فقط ابزار ارتباط نیست؛ حافظه است. ترانه فقط سرگرمی نیست؛ سند استمرار است. نام یک شاعر فقط نام یک نویسنده نیست؛ ممکن است شاهدی باشد بر اینکه جامعهای، برخلاف روایت مسلط، تاریخ و صدای خود را داشته است.
🔹 اینجا به مفهومی میرسیم که میتوان برای این بحث از آن استفاده کرد. کمیابی نمادین. این اصطلاح را بهعنوان یک مفهوم تحلیلی به کار میبرم، نه بهعنوان یک نظریه تثبیتشده در ادبیات.
امید نامدار- قندیل پرس-یادداشت تحلیلی
🔹 یک ملت را شاید بتوان نه فقط از روی آنچه دوست میدارد، بلکه از روی چیزهایی شناخت که جرئت نمیکند به آنها بخندد. هر فرهنگی مجموعهای از نامها، چهرهها، آوازها، زبانها، افسانهها، قهرمانان و مردگانی دارد که در حافظهی جمعیاش جای گرفتهاند؛ اما نسبت یک جامعه با این میراث یکسان نیست. گاهی یک نام آنقدر در بافت نهادها، آموزش، ادبیات، هنر و زندگی روزمره ریشه دوانده که یک شوخی نمیتواند جایگاهش را متزلزل کند. گاهی اما یک چهره، یک آواز، یک لباس یا یک واژه بار چیزی بسیار سنگینتر از خود را حمل میکند: بار اثبات وجود یک جماعت. در چنین وضعیتی، شوخی دیگر فقط شوخی به نظر نمیرسد. ممکن است در روان جمعی بهصورت تعرض به حافظه، تحقیر هویت و حتی تهدید به محو شدن تجربه شود. از همینجا میتوان به یکی از دشوارترین مسائل فرهنگ سیاسی کوردی رسید. چگونه ملتی که تاریخاً از بسیاری از ابزارهای دولت برای ساخت و بازتولید تصویر خویش محروم بوده، میتواند از نمادهای خود محافظت کند بیآنکه آنها را به اشیای مقدس و غیرقابل لمس بدل سازد؟
🔹 ماجرای اخیر مهاباد، دقیقاً به همین دلیل، از یک نزاع کوچک در شبکههای اجتماعی مهمتر است. طبق گزارش شبکه حقوق بشر کوردستان، هانا و چند رسانه حقوق بشری دیگر، سیران عربی، بلاگر جوان اهل مهاباد، در ۲۳ اوت ۲۰۲۶ پس از انتشار محتوایی که مقام انتظامی آن را «توهین و تمسخر» محمد ماملی، هنرمند نامدار کورد، توصیف کرد، توسط پلیس فتا بازداشت شد و صفحه اینستاگرامش نیز با دستور قضایی از دسترس خارج شد. گزارشها میگویند او پیش از بازداشت محتوای مورد اعتراض را حذف و از خانواده محمد ماملی و مردم مهاباد عذرخواهی کرده بود. جزئیات دقیق اتهام و وضعیت قضایی او در زمان تنظیم این گزارشها روشن نبود. اهمیت پرونده اما دقیقاً در این نیست که آن شوخی خوب بوده یا بد، زیبا بوده یا مبتذل و حتی در این نیست که آیا اعتراض مردم به آن موجه بوده است یا نه. اهمیت در آن نقطهای است که یک اختلاف فرهنگی و عاطفی درون جامعه، از سطح واکنش اجتماعی عبور میکند و به عرصهی مجازات دولتی وارد میشود.
🔹 در همین جا باید سه چیز را از یکدیگر تفکیک کرد: حق جامعه برای رنجیدن، حق افراد برای اعتراض و حق دولت برای مداخله کیفری. جامعه حق دارد از چیزی که آن را بیاحترامی به میراث فرهنگی خود میداند ناراحت شود. آدمها حق دارند نویسنده یا بلاگری را نقد کنند، حتی با او مخالفت شدید داشته باشند. اما این امر بهخودیخود به دولت حق نمیدهد وارد شود و میان شهروندان تعیین کند چه سطحی از تمسخر نسبت به یک هنرمند مجاز است. سازمان هانا نیز در گزارش خود دقیقاً بر همین تمایز انگشت گذاشته و تصریح کرده است که حمایت از حیثیت افراد هدفی مشروع است، اما مشروعیت هدف بهتنهایی برای توجیه بازداشت، تعقیب کیفری و مسدودسازی یک رسانه شخصی کافی نیست و اصل ضرورت و تناسب باید رعایت شود. این تمایز در این مقاله مهم است، زیرا مسئلهی دفاع از ماملی و مسئلهی دفاع از آزادی سیران عربی را نباید در یک دستگاه ارزشی واحد حل کرد. میتوان همزمان گفت «شوخی تحقیرآمیز بود» و «بازداشت به خاطر آن ناموجه است». این دو گزاره هیچ تناقضی با یکدیگر ندارند.
🔹 اما چرا چنین شوخیای توانست این همه انرژی عاطفی تولید کند؟ برای پاسخ باید از روانشناسی سادهی «تعصب» عبور کنیم. محمد ماملی برای بسیاری از کوردها صرفاً یک خوانندهی قدیمی نیست. او بخشی از حافظهی موسیقایی و زبانی یک دوره، بخشی از فرهنگ مهاباد و یکی از چهرههایی است که در حافظهی کوردی، فراتر از صنعت سرگرمی، بار هویتی پیدا کرده است. پژوهش دربارهی هویت جمعی کوردی نشان داده است که زبان، موسیقی، نمادها و حافظه چگونه در شرایط سرکوب سیاسی به عناصر مرکزی بازسازی هویت کوردی تبدیل شدهاند؛ رسانههای کوردی و شبکههای اجتماعی نیز در چند دههی اخیر نقش مهمی در بازتولید، بحث و بازسازی این هویت داشتهاند. این امر تصادفی نیست. در جوامعی که امکان دولتسازی، آموزش رسمی، آرشیو ملی و بازتولید نمادینِ مستقل محدود بوده است، فرهنگ ناگزیر بخشی از بار سیاست را به دوش میکشد. زبان فقط ابزار ارتباط نیست؛ حافظه است. ترانه فقط سرگرمی نیست؛ سند استمرار است. نام یک شاعر فقط نام یک نویسنده نیست؛ ممکن است شاهدی باشد بر اینکه جامعهای، برخلاف روایت مسلط، تاریخ و صدای خود را داشته است.
🔹 اینجا به مفهومی میرسیم که میتوان برای این بحث از آن استفاده کرد. کمیابی نمادین. این اصطلاح را بهعنوان یک مفهوم تحلیلی به کار میبرم، نه بهعنوان یک نظریه تثبیتشده در ادبیات.
QANDIL PRESS|قەندیلپرێس
Photo
منظور این است که یک جامعه وقتی از شبکهی گستردهای از نهادهای رسمی تولید و بازتولید فرهنگ برخوردار نیست، ممکن است روی تعداد محدودی از نمادها بار بسیار زیادی بگذارد. یک ملت تثبیتشده میتواند دهها و صدها نویسنده، موسیقیدان، قهرمان، سیاستمدار و اسطوره را همزمان در حافظه داشته باشد؛ یک شکست یا رسوایی یا شوخی درباره یکی از آنها کل ساختمان هویت را متزلزل نمیکند. اما در یک فرهنگ تحت فشار، ممکن است یک نام بهتنهایی وزن تاریخی نامتناسبی پیدا کند. در این حالت، ماملی دیگر فقط ماملی نیست؛ بخشی از چیزی میشود که جامعه با آن به خودش میگوید: ما بودهایم، صدایی داشتهایم، فرهنگی داشتهایم و هنوز ادامه داریم.
🔹 این همان نقطهای است که نظریهی «ضربهی فرهنگی» جفری الکساندر به کار میآید. الکساندر میان رویداد دردناک و «تروما فرهنگی» تمایز میگذارد: یک رویداد زمانی به تروما فرهنگی تبدیل میشود که یک جماعت آن را در شبکهی معنایی هویت خود چنان جای دهد که اثرش به حافظه، تصویر جمعی و افق آینده گره بخورد. تروما در این معنا صرفاً زخم روانی فرد نیست؛ یک فرایند اجتماعی تولید معناست که در آن گذشته به زبان هویت جمعی ترجمه میشود. برنارد گیزن نیز نشان میدهد که «تروما» و «پیروزی» هر دو میتوانند به اسطورهموتورهای هویت ملی تبدیل شوند؛ یعنی ملتها خود را از خلال روایتهای فشردهای از مصیبت و بقا، شکست و پیروزی، تحقیر و بازسازی، تعریف میکنند. در مورد کوردها، تاریخ تکهتکهشدگی سرزمینی، سرکوب زبان و هویت، خشونت دولتی و حافظهی نسلبهنسلِ شکست و مقاومت، زمینهای مساعد برای چنین بارگذاری نمادینی ایجاد کرده است. پژوهشهای مربوط به حافظه جمعی حلبچه، برای نمونه، نشان دادهاند که چگونه یک فاجعه تاریخی در حافظهی نسلها به ساخت هویت جمعی و مطالبهی عدالت پیوند خورده است.
🔹 اما از اینجا یک تناقض آغاز میشود. چیزی که در آغاز برای بقا ضروری بوده، میتواند بهتدریج به مانع زندگی آزاد تبدیل شود. یک جامعه در شرایط سرکوب طبیعی است که حساس باشد؛ اما اگر این حساسیت دائمی شود، به بیشهشیاری هویتی تبدیل میشود. جامعه مدام محیط خود را برای یافتن نشانههای تحقیر اسکن میکند: یک شوخی، یک لباس، یک لهجه، یک واژه، یک شخصیت سریال، یک کاریکاتور، یک برنامه تلویزیونی، یک اظهار نظر، یک اشتباه تاریخی. همهچیز ممکن است به «نشانهی حمله» تبدیل شود. اینجا دیگر مسئله فقط مراقبت از فرهنگ نیست؛ یک رژیم ادراکی شکل گرفته است که در آن جامعه دائماً منتظر زخم بعدی است.
🔹 این وضعیت را از منظر روانکاوانه میتوان با مفهوم درونیشدن نگاه دیگری فهمید. فرانتس فانون در تحلیل استعمار نشان میدهد که سلطه فقط از طریق پلیس، قانون و اقتصاد عمل نمیکند؛ نگاه قدرت میتواند در روان سوژه رسوخ کند و انسان تحت سلطه را وادار سازد که خود را از چشم دیگری ببیند. در مورد کوردها، پژوهشهای تاریخی و جامعهشناختی از یک قرن فشار بر زبان، فرهنگ و حافظه در ایران و ترکیه سخن گفتهاند؛ سرکوب زبانی در هر دو کشور در برهههایی نه فقط یک سیاست اداری، بلکه ابزار شکلدهی به سوژهی مطلوبِ ملت مسلط بوده است. پژوهش دربارهی ایران مدرن، از «دیگریسازی زبانی» کوردها و تثبیت فارسی بهعنوان زبان معیار از یک سو و بازتعریف کوردی بهعنوان زبان حاشیهای از سوی دیگر سخن میگوید؛ مطالعات جدیدتر نیز از استفادهی نهادهای دولتی و رسانهای برای تضعیف یا اهلیکردن هویت کوردی بحث کردهاند. در ترکیه نیز پژوهشها نشان دادهاند که محدودیت زبان کوردی، تغییر نام مکانها و حذف نشانههای زبانی و نمادین، بخشی از فرایند گستردهتر ترکسازی فضای اجتماعی بوده است.
🔹 در چنین شرایطی، عجیب نیست که نمادهای فرهنگی اهمیتی بسیار بیشتر از ارزش مصرفی خود پیدا کنند. اما همین جا باید یک تمایز تعیینکننده را وارد کرد. نماد مهم با نماد مقدس یکی نیست. اگر جامعهای به دلیل تاریخ سرکوب، همهی نمادهایش را از دایرهی طنز خارج کند، در واقع یک چیز مهم را از خودش میگیرد: امکان بازتفسیر. فرهنگ فقط با حفظ میراث زنده نمیماند؛ با تغییر دادن میراث زنده میماند. اگر هر نسل موظف باشد دقیقاً همان نسبت احترام نسل قبل را با یک شاعر، خواننده یا قهرمان حفظ کند، آن میراث دیگر به «میراث» تبدیل نشده است؛ تبدیل به قانون شده است. احترام، اگر به مصونیت تبدیل شود، دیگر احترام نیست؛ نوعی حاکمیت بر تخیل دیگری است.
🔹 این جمله را میتوان دقیقاً دربارهی محمد ماملی به کار برد. هیچ چیز مانع آن نیست که یک جامعه بگوید ماملی برای ما عزیز است، زندگی و آثارش را حفظ کنیم، آرشیوش را سامان دهیم، دربارهاش پژوهش کنیم و نسلهای بعد را با موسیقی او آشنا کنیم. اما لحظهای که از این گزاره به گزارهی «پس هیچ کوردی حق ندارد او را به طنز بکشد» برسیم، وارد مرحله دیگری شدهایم.
🔹 این همان نقطهای است که نظریهی «ضربهی فرهنگی» جفری الکساندر به کار میآید. الکساندر میان رویداد دردناک و «تروما فرهنگی» تمایز میگذارد: یک رویداد زمانی به تروما فرهنگی تبدیل میشود که یک جماعت آن را در شبکهی معنایی هویت خود چنان جای دهد که اثرش به حافظه، تصویر جمعی و افق آینده گره بخورد. تروما در این معنا صرفاً زخم روانی فرد نیست؛ یک فرایند اجتماعی تولید معناست که در آن گذشته به زبان هویت جمعی ترجمه میشود. برنارد گیزن نیز نشان میدهد که «تروما» و «پیروزی» هر دو میتوانند به اسطورهموتورهای هویت ملی تبدیل شوند؛ یعنی ملتها خود را از خلال روایتهای فشردهای از مصیبت و بقا، شکست و پیروزی، تحقیر و بازسازی، تعریف میکنند. در مورد کوردها، تاریخ تکهتکهشدگی سرزمینی، سرکوب زبان و هویت، خشونت دولتی و حافظهی نسلبهنسلِ شکست و مقاومت، زمینهای مساعد برای چنین بارگذاری نمادینی ایجاد کرده است. پژوهشهای مربوط به حافظه جمعی حلبچه، برای نمونه، نشان دادهاند که چگونه یک فاجعه تاریخی در حافظهی نسلها به ساخت هویت جمعی و مطالبهی عدالت پیوند خورده است.
🔹 اما از اینجا یک تناقض آغاز میشود. چیزی که در آغاز برای بقا ضروری بوده، میتواند بهتدریج به مانع زندگی آزاد تبدیل شود. یک جامعه در شرایط سرکوب طبیعی است که حساس باشد؛ اما اگر این حساسیت دائمی شود، به بیشهشیاری هویتی تبدیل میشود. جامعه مدام محیط خود را برای یافتن نشانههای تحقیر اسکن میکند: یک شوخی، یک لباس، یک لهجه، یک واژه، یک شخصیت سریال، یک کاریکاتور، یک برنامه تلویزیونی، یک اظهار نظر، یک اشتباه تاریخی. همهچیز ممکن است به «نشانهی حمله» تبدیل شود. اینجا دیگر مسئله فقط مراقبت از فرهنگ نیست؛ یک رژیم ادراکی شکل گرفته است که در آن جامعه دائماً منتظر زخم بعدی است.
🔹 این وضعیت را از منظر روانکاوانه میتوان با مفهوم درونیشدن نگاه دیگری فهمید. فرانتس فانون در تحلیل استعمار نشان میدهد که سلطه فقط از طریق پلیس، قانون و اقتصاد عمل نمیکند؛ نگاه قدرت میتواند در روان سوژه رسوخ کند و انسان تحت سلطه را وادار سازد که خود را از چشم دیگری ببیند. در مورد کوردها، پژوهشهای تاریخی و جامعهشناختی از یک قرن فشار بر زبان، فرهنگ و حافظه در ایران و ترکیه سخن گفتهاند؛ سرکوب زبانی در هر دو کشور در برهههایی نه فقط یک سیاست اداری، بلکه ابزار شکلدهی به سوژهی مطلوبِ ملت مسلط بوده است. پژوهش دربارهی ایران مدرن، از «دیگریسازی زبانی» کوردها و تثبیت فارسی بهعنوان زبان معیار از یک سو و بازتعریف کوردی بهعنوان زبان حاشیهای از سوی دیگر سخن میگوید؛ مطالعات جدیدتر نیز از استفادهی نهادهای دولتی و رسانهای برای تضعیف یا اهلیکردن هویت کوردی بحث کردهاند. در ترکیه نیز پژوهشها نشان دادهاند که محدودیت زبان کوردی، تغییر نام مکانها و حذف نشانههای زبانی و نمادین، بخشی از فرایند گستردهتر ترکسازی فضای اجتماعی بوده است.
🔹 در چنین شرایطی، عجیب نیست که نمادهای فرهنگی اهمیتی بسیار بیشتر از ارزش مصرفی خود پیدا کنند. اما همین جا باید یک تمایز تعیینکننده را وارد کرد. نماد مهم با نماد مقدس یکی نیست. اگر جامعهای به دلیل تاریخ سرکوب، همهی نمادهایش را از دایرهی طنز خارج کند، در واقع یک چیز مهم را از خودش میگیرد: امکان بازتفسیر. فرهنگ فقط با حفظ میراث زنده نمیماند؛ با تغییر دادن میراث زنده میماند. اگر هر نسل موظف باشد دقیقاً همان نسبت احترام نسل قبل را با یک شاعر، خواننده یا قهرمان حفظ کند، آن میراث دیگر به «میراث» تبدیل نشده است؛ تبدیل به قانون شده است. احترام، اگر به مصونیت تبدیل شود، دیگر احترام نیست؛ نوعی حاکمیت بر تخیل دیگری است.
🔹 این جمله را میتوان دقیقاً دربارهی محمد ماملی به کار برد. هیچ چیز مانع آن نیست که یک جامعه بگوید ماملی برای ما عزیز است، زندگی و آثارش را حفظ کنیم، آرشیوش را سامان دهیم، دربارهاش پژوهش کنیم و نسلهای بعد را با موسیقی او آشنا کنیم. اما لحظهای که از این گزاره به گزارهی «پس هیچ کوردی حق ندارد او را به طنز بکشد» برسیم، وارد مرحله دیگری شدهایم.
QANDIL PRESS|قەندیلپرێس
Photo
در اینجا یک رابطهی فرهنگی به یک نظم هنجاری تبدیل شده است: بعضی نامها دیگر فقط موضوع محبت نیستند، بلکه به حوزهی غیرقابل لمس هویت منتقل شدهاند. و همین انتقال است که میتواند بعداً جامعه را به سمت پلیس هویت ببرد.
🔹 روانشناسی اجتماعی برای این وضعیت چند ابزار مهم دارد. مفهوم «نارسیسیسم جمعی» در پژوهشهای معاصر به نوعی باور دربارهی عظمت گروه اشاره میکند که همزمان احساس میشود دیگران این عظمت را به اندازه کافی به رسمیت نمیشناسند. در چنین شرایطی، تهدید هویت میتواند خشم گروهی و میل به واکنش تلافیجویانه را بالا ببرد. مطالعهای منتشرشده در ۲۰۲۵، با یک آزمایش درباره تهدید هویت ملی، نشان داد که تهدید شدیدتر با افزایش نارسیسیسم جمعی، خشم گروهی و خصومت تلافیجویانه همراه است؛ دشواری در تنظیم هیجان نیز این زنجیره را تشدید میکرد. البته این یافته را نباید بهطور مستقیم به «کوردها» نسبت داد؛ مطالعه روی نمونهای از مشارکتکنندگان ترک انجام شده و دربارهی سازوکار روانشناختی است، نه دربارهی شخصیت یک ملت. دقیقاً همین احتیاط ضروری است، زیرا تفاوت میان «احساس تهدید» و «نارسیسیسم جمعی» را اگر نادیده بگیریم، بهسرعت به روانشناسیکردن یک ملت فرو میغلتیم.
🔹 در واقع، آنچه در اینجا اهمیت دارد یک «ویژگی کوردی» نیست؛ مکانیزمی انسانی است که در شرایط تاریخی خاص میتواند تشدید شود. هنگامی که هویت فردی و جمعی به چند نماد فشرده میشود، تهدید یک نماد ممکن است بیش از ارزش واقعی آن نماد واکنش تولید کند. پژوهشهای روانشناختی درباره نمادهای گروهی نشان دادهاند که پرچمها و لوگوها میتوانند انسجام ادراکشدهی گروه و تصور آن از «یک کل واحد» را افزایش دهند؛ نمادها صرفاً تزئین نیستند، بلکه به شکلدهی به ادراک جمعی از وحدت و مرزبندی گروه کمک میکنند. پژوهشهای دیگری درباره ارزشهای مقدس و «fusion» هویتی نیز نشان دادهاند که وقتی یک ارزش یا نماد به هستهی تعریف فرد از «ما» تبدیل میشود، تهدید آن میتواند واکنشهای دفاعی و تهاجمی بیشتری برانگیزد.
🔹 از همین روست که در ماجرای ماملی باید از مفهوم «انتقال بار شکست» نیز استفاده کرد. این بار نیز اصطلاح را بهعنوان یک ابزار تحلیلی به کار میبرم. جامعهای که در سطوحی از سیاست، نهادسازی، قدرت اقتصادی، بازنمایی رسانهای یا رقابت سیاسی شکست خورده یا احساس ناتوانی میکند، گاهی میتواند انرژی انباشتهی شکست را روی یک رخداد بسیار در دسترس تخلیه کند. ساختن یک دانشگاه قدرتمند، تولید صنعت موسیقی، ایجاد آرشیوهای بزرگ، گسترش ترجمه، بازسازی نظام آموزش زبان و ایجاد رسانههای پایدار دشوار است. اما پیدا کردن یک ویدیوی توهینآمیز و بسیج خشم علیه سازندهی آن آسان است. در این نقطه، خشم جای قدرت را میگیرد و واکنش جای سیاست را.
🔹 این مکانیسم را باید جدی گرفت، چون میتواند شکلی از «رادیکالیسم مصنوعی» ایجاد کند؛ رادیکالیسمی که نه به معنای تولید ظرفیت تازه، بلکه به معنای تولید نشانههای مکرر خشم است. هر بار که فرهنگ مسلط چیزی را مسخره میکند، بخشی از جامعه واکنش نشان میدهد، هویت خود را اعلام میکند، هشتگ میسازد، دشمن را معرفی میکند، چند روزی خشمگین میشود و بعد مسئله فروکش میکند. اما چیزی ساخته نشده است. نه نهاد جدیدی ایجاد شده، نه آرشیوی شکل گرفته، نه صنعت فرهنگی رشد کرده، نه ظرفیت آموزشی بالا رفته است. فقط انرژی روانی دوباره در چرخهی «تحقیر-خشم-دفاع-تخلیه» مصرف شده است. ملتی که برای اثبات وجودش دائماً در حال واکنش به توهین دیگران است، هنوز مرکز جهانش را به دیگری سپرده است.
🔹 اینجا تفاوت یک فرهنگ تحت سلطه با یک فرهنگ تثبیتشده را بهتر میتوان فهمید. فرانسه فقط ناپلئون نیست، ایتالیا فقط دانته نیست، بریتانیا فقط شکسپیر نیست. بتهوون، با آنکه یکی از بزرگترین نمادهای فرهنگ آلمانی است، موضوع کاریکاتور، کمیک و پارودی قرار گرفته و حتی یک نمایشگاه رسمی در Beethoven-Haus در بن، تاریخ این طنزها را از قرن نوزدهم تا امروز به نمایش گذاشته است. شکسپیر نیز بارها در بریتانیا پارودی شده، حتی از سوی نهادی مانند Royal Shakespeare Company که خود مسئول بخشی از میراث اوست. دانته نیز در ایتالیا، با وجود جایگاهش در هویت فرهنگی و ادبی کشور، بارها وارد پارودی و طنز شده است. تفاوت مهم در این جوامع آن است که یک شوخی با دانته، به معنای پایان زبان ایتالیایی نیست؛ یک کارتون درباره بتهوون، به معنای فروپاشی آلمان نیست.
🔹 در مقابل، وقتی نماد ملی به بنیان مشروعیت دولت پیوند میخورد، وضعیت تغییر میکند. ترکیه قانون ۵۸۱۶ را دارد که توهین علنی به یاد آتاتورک را جرمانگاری میکند؛ قوانین دیگری نیز توهین به دولت، ملت یا رئیسجمهور را محدود کردهاند و این چارچوب سالها مورد انتقاد نهادهای آزادی بیان قرار گرفته است.
🔹 روانشناسی اجتماعی برای این وضعیت چند ابزار مهم دارد. مفهوم «نارسیسیسم جمعی» در پژوهشهای معاصر به نوعی باور دربارهی عظمت گروه اشاره میکند که همزمان احساس میشود دیگران این عظمت را به اندازه کافی به رسمیت نمیشناسند. در چنین شرایطی، تهدید هویت میتواند خشم گروهی و میل به واکنش تلافیجویانه را بالا ببرد. مطالعهای منتشرشده در ۲۰۲۵، با یک آزمایش درباره تهدید هویت ملی، نشان داد که تهدید شدیدتر با افزایش نارسیسیسم جمعی، خشم گروهی و خصومت تلافیجویانه همراه است؛ دشواری در تنظیم هیجان نیز این زنجیره را تشدید میکرد. البته این یافته را نباید بهطور مستقیم به «کوردها» نسبت داد؛ مطالعه روی نمونهای از مشارکتکنندگان ترک انجام شده و دربارهی سازوکار روانشناختی است، نه دربارهی شخصیت یک ملت. دقیقاً همین احتیاط ضروری است، زیرا تفاوت میان «احساس تهدید» و «نارسیسیسم جمعی» را اگر نادیده بگیریم، بهسرعت به روانشناسیکردن یک ملت فرو میغلتیم.
🔹 در واقع، آنچه در اینجا اهمیت دارد یک «ویژگی کوردی» نیست؛ مکانیزمی انسانی است که در شرایط تاریخی خاص میتواند تشدید شود. هنگامی که هویت فردی و جمعی به چند نماد فشرده میشود، تهدید یک نماد ممکن است بیش از ارزش واقعی آن نماد واکنش تولید کند. پژوهشهای روانشناختی درباره نمادهای گروهی نشان دادهاند که پرچمها و لوگوها میتوانند انسجام ادراکشدهی گروه و تصور آن از «یک کل واحد» را افزایش دهند؛ نمادها صرفاً تزئین نیستند، بلکه به شکلدهی به ادراک جمعی از وحدت و مرزبندی گروه کمک میکنند. پژوهشهای دیگری درباره ارزشهای مقدس و «fusion» هویتی نیز نشان دادهاند که وقتی یک ارزش یا نماد به هستهی تعریف فرد از «ما» تبدیل میشود، تهدید آن میتواند واکنشهای دفاعی و تهاجمی بیشتری برانگیزد.
🔹 از همین روست که در ماجرای ماملی باید از مفهوم «انتقال بار شکست» نیز استفاده کرد. این بار نیز اصطلاح را بهعنوان یک ابزار تحلیلی به کار میبرم. جامعهای که در سطوحی از سیاست، نهادسازی، قدرت اقتصادی، بازنمایی رسانهای یا رقابت سیاسی شکست خورده یا احساس ناتوانی میکند، گاهی میتواند انرژی انباشتهی شکست را روی یک رخداد بسیار در دسترس تخلیه کند. ساختن یک دانشگاه قدرتمند، تولید صنعت موسیقی، ایجاد آرشیوهای بزرگ، گسترش ترجمه، بازسازی نظام آموزش زبان و ایجاد رسانههای پایدار دشوار است. اما پیدا کردن یک ویدیوی توهینآمیز و بسیج خشم علیه سازندهی آن آسان است. در این نقطه، خشم جای قدرت را میگیرد و واکنش جای سیاست را.
🔹 این مکانیسم را باید جدی گرفت، چون میتواند شکلی از «رادیکالیسم مصنوعی» ایجاد کند؛ رادیکالیسمی که نه به معنای تولید ظرفیت تازه، بلکه به معنای تولید نشانههای مکرر خشم است. هر بار که فرهنگ مسلط چیزی را مسخره میکند، بخشی از جامعه واکنش نشان میدهد، هویت خود را اعلام میکند، هشتگ میسازد، دشمن را معرفی میکند، چند روزی خشمگین میشود و بعد مسئله فروکش میکند. اما چیزی ساخته نشده است. نه نهاد جدیدی ایجاد شده، نه آرشیوی شکل گرفته، نه صنعت فرهنگی رشد کرده، نه ظرفیت آموزشی بالا رفته است. فقط انرژی روانی دوباره در چرخهی «تحقیر-خشم-دفاع-تخلیه» مصرف شده است. ملتی که برای اثبات وجودش دائماً در حال واکنش به توهین دیگران است، هنوز مرکز جهانش را به دیگری سپرده است.
🔹 اینجا تفاوت یک فرهنگ تحت سلطه با یک فرهنگ تثبیتشده را بهتر میتوان فهمید. فرانسه فقط ناپلئون نیست، ایتالیا فقط دانته نیست، بریتانیا فقط شکسپیر نیست. بتهوون، با آنکه یکی از بزرگترین نمادهای فرهنگ آلمانی است، موضوع کاریکاتور، کمیک و پارودی قرار گرفته و حتی یک نمایشگاه رسمی در Beethoven-Haus در بن، تاریخ این طنزها را از قرن نوزدهم تا امروز به نمایش گذاشته است. شکسپیر نیز بارها در بریتانیا پارودی شده، حتی از سوی نهادی مانند Royal Shakespeare Company که خود مسئول بخشی از میراث اوست. دانته نیز در ایتالیا، با وجود جایگاهش در هویت فرهنگی و ادبی کشور، بارها وارد پارودی و طنز شده است. تفاوت مهم در این جوامع آن است که یک شوخی با دانته، به معنای پایان زبان ایتالیایی نیست؛ یک کارتون درباره بتهوون، به معنای فروپاشی آلمان نیست.
🔹 در مقابل، وقتی نماد ملی به بنیان مشروعیت دولت پیوند میخورد، وضعیت تغییر میکند. ترکیه قانون ۵۸۱۶ را دارد که توهین علنی به یاد آتاتورک را جرمانگاری میکند؛ قوانین دیگری نیز توهین به دولت، ملت یا رئیسجمهور را محدود کردهاند و این چارچوب سالها مورد انتقاد نهادهای آزادی بیان قرار گرفته است.