بوطیقای فضا

* آرتور سی. دانتو و «اعلام پایان هنر»

یادداشتی به قلم دکتر نیر طهوری

آرتور کلمن دانتو (۱۹۲۴-۲۰۱۳)، از معروف‌ترین منتقدان و نظریه‌پردازان هنر دورۀ پست‌مدرن بود. دانتو از مدافعان هنرمندان آوانگارد همچون اندی وارهول، نظریۀ مهم خود را مبنی بر «اعلام پایان هنر» بر نقد و تبیین آثار او متمرکز کرده بود. او صاحب بیش از ۳۰ اثر تألیفی و تعداد بی‌شماری مقالات انتقادی در هنر معاصر است.

از جمله آثار او، می‌توان به «ورای بریلو باکس» (Beyond the Brillo Box) و «پس از پایان هنر» (After the End of Art) اشاره کرد.

دانتو از سال ۱۹۸۴ تا ۲۰۰۹ منتقد هنری مجلۀ Nation و استاد فلسفۀ دانشگاه کلمبیا بود. یکی از استادان فلسفه در کلمبیا درباره‌اش می‌گوید: «حقیقتاً طرح او این بود که بگوید هنر چیست و با نگریستن به هنر زمان خود این طرح را به انجام رساند.» دانتو به هنر زمانۀ خویش به خاطر گشودگی و آزادبودنش به درپیش‌گرفتن راه‌های دلخواه خود دلبستگی داشت.

مسئلۀ او این بود که اگر اثر هنری می‌تواند هر چیزی باشد، پس وجه تمایز اشیاء معمولی از آثار هنری که کپی یا رونوشت آنها هستند، چیست؟ و پاسخ خود را چنین یافت که اولی هدف کاربردی دارد ولی دومی در یک گالری هنری به نمایش درآمده است! و همین او را به تعریف تازه‌ای از هنر سوق داد: اصطلاح هنر نه به کیفیت‌های استتیکی (زیبایی‌شناختی) درونی و مشخص آثار هنری، بلکه به توافق «عالم هنر» (Artworld) وابسته است، یعنی جمعی از هنرمندان، مورخان هنر، منتقدان، موزه‌داران، دلالان هنر و مجموعه‌دارانی که در فهمی از تاریخ و نظریه‌پردازی هنر مدرن با یکدیگر شریکند.

توجه دانتو به عالم هنر، الهام‌بخش نظریۀ بسیار مهم جورج دیکی، دیگر فیلسوف هنر در دههٔ ۱۹۷۰ با عنوان «نظریه نهادی هنر» (Institutional Theory of Art) شد که هنوز هم هنر معاصر متأثر از آن است. همچنین دانتو به این نتیجه رسید که در دورۀ معاصر، هیچ شیوه یا استایل هنری مشخصی نمی‌تواند بر هنر مسلط شود، مثلاً آن‌طور که اکسپرسیونیسم انتزاعی در دهۀ ۱۹۵۰ حاکمیت داشت. پلورالیسم می‌تواند مبیّن نظم جدید باشد. همین امر، نظریۀ او را مبنی بر «اعلام پایان هنر» رقم زد.

او این سوال را مطرح کرد که اگر انواع بی‌شماری از اشیا می‌توانند هنر باشند، پس وجه مشترک آنها در چیست؟ پاسخ او چنین بود که معنا، مخرج مشترک همۀ آنهاست و این فرضیه را نتیجه گرفت که اساساً فلسفه، هنر زمانۀ ما را تبیین می‌کند. آثار هنری دورۀ پست‌مدرن، می‌توانند به‌مثابه تجربۀ آزمایشی اندیشه‌هایی دربارۀ مسائلی مثل رابطۀ میان بازنمایی و واقعیت، علم و ایمان، عکاسی و حقیقت، و نیز تعریف خودِ هنر نگریسته شوند. اگر هنر جدید تجسد فلسفه است، پس احتمالاً منتقدی که خود نیز فیلسوف باشد، نسبت به منتقدان سنتی از این امتیاز برخوردار است که می‌تواند هنر را بفهمد و توضیح دهد.

خود او، همین نظریه را در مقام منتقد هنری مجله Nation آزمایش کرد. او به‌منزلۀ منتقد هنری این مجله، به بازخوانی و نگارش مقالات گسترده‌ای دربارۀ هنرمندان برجسته در گذشته و حال همت گماشت و با بینشی فلسفی، دانشی تخصصی و تقریباً همیشه با همدلی و کنجکاوی و با اجتناب از نقد منفی، که آن را ظلم تلقی می‌کرد، به دفاع از هنرمندان آوانگارد و تبیین آثار آنها از طریق فلسفه پرداخت.

@poeticsofspace

616 views17:33