بوطیقای فضا

معیار و میزانِ ضروری برای نقد معماری کدام است؟ / آیا منتقد، از این فرانقد می‌گریزد؟

@PoeticsofSpace

106 views18:51

🔳 ⭕️ * چرا برای جوایز معماری سر و دست می‌شکنند؟

احتمالاً تاکنون بارها جملاتی را از دکتر شریعتی، کوروش کبیر، پروفسور سمیعی، اینشتین و بیل گیتس شنیده‌اید که بعداً معلوم شده اصلاً صحبت آن‌ها نبوده است. با این حال، این جملات را صرفاً به‌خاطر گویندهٔ مشهورشان پسندیده‌اید و چه‌بسا برای دیگران هم فرستاده‌اید.

وقتی طرحی را از یکی از برندگان جوایز معماری می‌بینیم، عموماً بخش انتقادی مغزمان خاموش می‌شود. حتی اگر طرحش پُر ایراد و عجیب به‌نظر برسد، پیش خودمان می‌گوییم حتماً استدلالی قوی یا مطالعه‌ای عمیق پشت این طرح نهفته است. به‌هرحال او دارندۀ جایزه است و پروژۀ بدی طراحی نمی‌کند! یک استاد مشهور چطور؟ برندۀ مدال طلا در المپیاد چطور؟ مدیرعامل یک شرکت مشهور چند میلیارد دلاری چطور؟

⚫️ مشکل کجاست؟

جامعه‌شناسی به نام رابرت مِرتون، اولین‌بار این پدیده را «اثر متیو» نامید. داستان چه بود؟ بسیاری از کارهای علمی فوق‌العاده به‌خاطرِ ناشناس‌بودنِ فرد محقق به چشم نمی‌آید، اما اگر یک نامِ شناخته‌شده کنار آن باشد مورد توجه و تقدیر همگان قرار می‌گیرد. چند سال قبل، دکتر رندی شِکمن (Randy Schekman) که خود برندۀ جایزه نوبل پزشکی و سردبیر چند مجلۀ معتبر است، در گاردین مقالۀ عجیبی نوشت. او گفت انتظار می‌رود مجلات معتبری مثل نیچر (Nature) نتایج بهترین تحقیقات را منتشر کنند، اما آن‌ها نتایج کارها و حرف‌های مشهورترین افراد را انتشار می‌دهند.

مغز انسان،‌ با توانی حدود ۲۵وات (کم‌تر از یک لامپ معمولی)،‌ می‌تواند حجم گسترده‌ای از تصمیم‌گیری‌ها را انجام دهد. اما به‌تعبیرِ زیبای پروفسور دنیل کانمن (Daniel Kahneman)، مغز انسان برای این عملکرد بالا‌ طوری طراحی شده که بهینه باشد، نه دقیق! بنابراین مغز به‌دنبالِ میان‌بُرهای ارزشمندی می‌رود که اگرچه موجب بقای نسل بشر شده‌اند، اما منشاءِ بسیاری از خطاهای قضاوتی ما نیز بوده‌اند. یکی از این خطاها این است که ما به‌خاطر زمان محدودی که در اختیار داریم، همواره به‌طور ناخودآگاه انتخاب‌های‌مان را به بهترین‌ها در بالای جدول محدود می‌کنیم.

🔴 این پدیده چه مشکلی را ایجاد می‌کنند؟
ما اسیر «بازیِ نام‌ها و بِرندها» می‌شویم.

۱. خود پروژه نیست که مهم می‌شود، بلکه این طراح آن پروژه است که مهم تلقی می‌گردد. کار به آن‌جا می‌رسد که اگر نامی شناخته‌شده در کنار طرح قرار نگیرد، شانسی برای انتشارِ گسترده در مجلات و سایت‌ها نخواهد داشت. دیگر کیفیت مهم نیست، محتوا مهم نیست. اسامی و نام‌ها (سلبریتی‌ها و برندها) نقش اصلی را بازی می‌کنند.

۲. از آن‌جا که معیارهای دقیق و موردتوافقی برای ارزیابی آثار معماری وجود ندارد، برای برخی معماران آسان‌تر است که از طریق کسب جوایز معتبر یا نامعتبر(!) معماری، به یک برند یا سلبریتی تبدیل شوند و برای خود رزومه‌ای بسازند. این «معمارسلبریتی‌ها»، این روزها معمارانی «موفق» پنداشته می‌شوند، مورد توجه همگان قرار می‌گیرند و هر روز شهرت بیش‌تری می‌یابند.

۳- درنهایت این دارندگان جوایز (که دیگر مشهور شده‌اند و نام‌شان در همۀ محافل معماری بر سر زبان‌ها افتاده) داور یا برگزارکنندۀ جوایز معماری دیگری می‌شوند. چرخه‌ای معیوب، که کم‌تر کسی به خود جرئت می‌دهد آن را نقد کند.

☑️⭕️ چه می‌توان کرد؟

۱. کَندن برچسب‌ها. وقتی می‌خواهیم ایده‌ها، طرح‌ها، پروژه‌ها و ساختمان‌ها را قضاوت کنیم، برچسب‌اش را بکنیم و بگوییم اگر این معمارِ معروف نبود آیا باز هم قضاوتم این‌گونه بود؟ اگر این پروژه برندۀ چندین جایزۀ معماری نشده بود، آیا باز هم چنین طرح و ایده‌ای را با این اشتباه و ابهامات می‌پذیرفتم؟

۲. یکی از دشوارترین کارها در رشته‌ای هنری مثل معماری، تدوین معیارهای نقد و قضاوت است. اما بکوشیم به میزانی برای سنجش آثار معماری دست یابیم و بر اساس آن قضاوت کنیم. تا هنگامی‌که معیاری در کار نباشد، هیچ جایزه‌ای را نه می‌توان نقد کرد و نه تأیید.

۳. پرسه‌زنی‌های هدفمند در کوچۀ گزینه‌های گمنام: حیف نیست تمام عمرمان را فقط از یک خیابان رد شویم؟ شاید کار دیگر معماران، ایده‌های بهتر و طعم‌های تازه‌تری داشته باشد. البته همان‌طور که گفته شد، مغز انسان در طول میلیون‌ها سال طوری رشد پیدا کرده است که فقط به گزینه‌های مشهور توجه کند. اما بیایید برای خودمان استانداردی تعریف کنیم: دست‌کم به‌ازای هر پنج باری که به شیوۀ متعارف عمل می‌کنیم، یک بار را آگاهانه به پرسه‌زنی و بررسی گزینه‌های گمنام اختصاص دهیم.

(اگر این متن را می‌پسندید، برای دیگران هم بفرستید.)

@PoeticsofSpace

4.15K views18:51