🐺 Togʻli Oltoy turk dafn marosimlari

🏔️ Togʻli Oltoy asrlar davomida turli qabila va xalqlarning yashash maskani boʻlib kelgan. Biroq arxeologik yodgorliklar orasida turkutlarga oid dafn marosimlari ancha yaqqol ajralib turadi. Ularning madaniyati oʻziga xosligi bilan farqlanadi hamda mustaqil anʼana haqida soʻz yuritish imkonini beradigan barqaror belgilariga ega.

🤩 Xitoy yilnomalarida turkutlarning dafn marosimi batafsil tasvirlangan. Annallarga koʻra, marhumning jasadi chodirga qoʻyilgan. Qarindoshlari qurbonliklar keltirib, ot va qoʻylarni soʻyganlar, soʻngra chodir atrofida yetti marta ot minib aylanishgan. Shundan keyin ular yuzlarini pichoq bilan tilib, koʻz yoshlari bilan birga qon oqizishgan. Bu maʼlumotlar Vizantiya manbalarida ham tasdiqlanadi: 576-yilda Istemi qoqon dafn marosimida ishtirokchilar ham “odat boʻyicha” yuzlarini tirnaganlari qayd etilgan.
Xitoy tasviriga koʻra, marhumning oti va shaxsiy buyumlari jasad bilan birga kuydirilgan. Kul yigʻib olinib, maʼlum faslda dafn etilgan: bahor va yozda vafot etganlar — kuzda, kuz va qishda vafot etganlar — bahorda dafn qilingan. Dafn kuni yana qurbonliklar keltirilib, marosim amallari bajarilgan.

🤩Qabr yoniga marhumning tasviri va tosh haykallar — balballar oʻrnatilgan. Bu maʼlumotlar Oʻrxun bitiklarida ham tasdiqlanadi. Bilga xoqon yodgorligida nomli balballar tilga olinadi. Shuningdek, Qutlugʻ Eltarish xoqon va Qapagʻon xoqon qabrlari tavsiflarida ham shunga oʻxshash maʼlumotlar uchraydi. 🤩Balballar magʻlub etilgan dushmanlarni ramziy ifodalab, harbiy shon-shuhrat belgisi vazifasini bajargan.

🤩 Qiziqarli maʼlumotlarni Abulgʻozi Bahodirxon ham oʻzining Shajarayi Turk (“Turk qavmining shajarasi”) asarida keltiradi. U qadimiy odatga koʻra vafot etgan qarindosh haykalini oʻrnatish va uning oldida xotira marosimlari oʻtkazish haqida yozadi. Bu esa islom qabul qilingandan keyin ham haykal va ajdodlar xotirasini ulugʻlash anʼanasi uzoq vaqt saqlanib qolganini koʻrsatadi.

🙏Oltoy hududidagi arxeologik tadqiqotlar ham ushbu tasvirlarga mos yodgorliklar mavjudligini tasdiqlagan. Chuya vodiysi, Bashkaus va Ulagan hududlarida olib borilgan qazishmalar VII–VIII asrlarga oid tosh inshootlarni aniqlagan. Biroq ayrim qoʻrgʻonlarda krematsiya izlari topilmagan, bu esa tadqiqotchilarni ularni turkutlarga emas, balki qarindosh qabilalar — chuyue va chumyu bilan bogʻlashga undagan.
Tavsiflangan marosimga yanada aniq mos keladigan yodgorliklar “tosh o‘ralar” yoki maydonchalar deb ataladi. Ularning ostidan kuydirish izlari — kul, koʻmir, qizdirilgan toshlar, baʼzan qurbonlik hayvonlari suyaklari topilgan. Inson qoldiqlarining yoʻqligi olimlar oʻrtasida munozaralarga sabab boʻlgan. L.A. Yevtyuxova ularni xotira inshootlari deb hisoblagan boʻlsa, S.I. Rudenko ularni krematsiya marosimi bilan bogʻliq qabristonlar deb talqin qilgan.

⬅️Shunday qilib, yozma manbalar — xitoy yilnomalari, Oʼrxun bitiklari va keyingi davr tarixchilari asarlari — arxeologik maʼlumotlar bilan uygʻun holda turkut dafn marosimini murakkab va chuqur ramziy rituallar majmuasi sifatida tiklash imkonini beradi. U jamiyatning harbiy ruhini, ajdodlar kultini va marhum xotirasiga boʻlgan alohida munosabatni aks ettirgan.

📚Manba: Lev Gumilyov, “Oltoy tarmogʻi turk-tugyulari”.

😎@hstpkiut