👀Ресей шынында да Қазақстанмен визалық режим орнатпақ па?
1/2 - бөлім.

7 маусымда еліміздің ақпараттық кеңістігінде Ресей Қазақстанмен визалық режим орнатпақ екен деген жаңалық тарады. Содан бері қазнетте талқылау жүріп жатыр. Басым бөлігі Кремльдің саясатына қатысты жағымсыз пікір екенін байқаймыз.
Бұл сұраққа жауап беру үшін Ресейдің уәкілетті органдары таратқан ақпаратқа көз жүгірттік. Сондай-ақ көрші елдің БАҚ-ы жаңалықты қалай таратқанын білу үшін ақпараттық кеңістігін талдадық.
Ресейдің миграциялық саясатында өзгеріс болатынын көрші елдің Ішкі істер министрлігінің ресми өкілі Ирина Волк 30 мамырда Telegram арнасы арқылы хабарлаған. Оның сөзінше 30 маусымнан бастап шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ адамдардың Ресейге келу және одан кету ережелері мен шарттарын бақылаудан өткізу бойынша эксперименттің екінші кезеңі басталады. Бұл бастама РФ Үкіметінің 07.11.2024 жылғы №1510 қаулысы негізінде жүзеге асып жатқан көрінеді.
Енді Ресейге визасыз түрде келетін шетелдік азаматтар Ресейге барардан 72 сағат бұрын электронды өтініш беруі қажет. Егер шұғыл емдеу қажеттілігі, жақын туысының қайтыс болуы секілді себептер болса 4 сағат қалғанда өтініш беруге болады-мыс. Өтінішті RuID мобильді қосымшасын пайдалана отырып толтыру қажет екенін хабарлаған.
Мұндай шектеу шаралары Ресейдегі миграциялық бақылауды жетілдіру мақсатында енгізіліп жатқан көрінеді.
Бірақ мұнда тек Қазақстан азаматтарына шектеу қою туралы айтылмаған. 2025 жылғы 21 қаңтардағы жағдай бойынша Ресей 50-дей мемлекетпен визасыз режим орнатқан. Әрине әр мемлекетпен келісім әрқалай. Дегенмен миграциялық саясатты қаталдату тек Қазақстанға ғана арналған шара емес.

🇷🇺Ресей әлемнен оқшауланып барады

Тіпті Ресейдің ішінде де бұл шарамен келіспейтіндер бар. Мысалы Ресейдің туроператорлар ассоциациясы миграциялық саясатты қаталдату елге келетін туристер санын азайтуы мүмкін екенін айтуда. Себебі өзге елдің азаматы мобильді қосымшаны қолдануда қиындыққа тап болу ықтималдығы басым дейді.
Ал «Шекарасыз әлем» атты туризмдегі халықаралық ынтымақтастық қауымдастығы кеңесінің президенті Иван Введенский жаңа талаптар Қытайдан Ресейге туристердің келуін қиындатуы мүмкін екенін мәлімдеген. Оның сөзінше соңғы жылдары Қытайдан келетін туристер саны артқан. Алайда миграциялық өзгерістер олардың санын азайтуы мүмкін.
Ресей мен Қытай арасында топтық визасыз режим туристер үшін арнайы енгізілген. Яғни екі елдің азаматтары туристік фирманың тізімімен ғана бір-біріне саяхаттай алады. Осы жерде Қазақстанның жетістігін атап өткен. Еліміз Қытаймен визасыз режимді енгізе алды. Яғни, Қазақстанның кез-келген азаматы көрші елге бара алады. Ал Ресей азаматтары тек саяхаттау мақсатында ғана Қытайға бару мүмкіндігіне ие.

👀Ресей шынында да Қазақстанмен визалық режим орнатпақ па?
2/2 - бөлім.
🇰🇿Астана қандай позиция ұстануы қажет?

Біріншіден, көші-қон саясатын бақылауды күшейту әр суверенді елдің ішкі мәселесі. Миграциялық саясатты қаталдату әрекетттері Ресейдің ішкі мәселесі. Біз оған араласа алмаймыз. Тіпті сыни пікір айтудың өзі халықаралық құқыққа қайшы болар еді.
Екіншіден, қазір әлеуметтік желіде Қазақстан да Ресей азаматтары үшін шектеу қойып, зеркальды жауап беруі керек деген пікір айтылуда. Бұл шара Ресей тек қазақстандықтарға ғана шектеу қойған жағдайда орынды болар еді. Біз жоғарыда миграциялық саясаттағы өзгеріс барлық визалық режим бар елдерге қатысты енгізілгенін атап өттік. Сондықтан қарама-қарсы шара қолдану дұрыс болмас.
Ал енді Қазақстанның СІМ-ң ресми өкілі Айбек Смадияровтың осы мәселеге байланысты жауабын талдап көрейік. Зеркальды жауап беріле ме деген сұраққа:

«Біз бұл мәселені мұқият зерттеп жатырмыз. Бұл біздің мемлекеттік органдармен кеңесті талап етеді. Ресейге баратын Қазақстан азаматтары шекарадан өту бойынша жаңа талаптармен алдын ала танысуы керек. Бұл тосын сый болмауы және шекарада сұрақтар туындамас үшін қажет», - деп мәлімдеді.

Яғни оның жауабынан зеркальды әрекет болмайтынын байқаймыз.
Оның сөзінше біздің кейбір БАҚ Ресейдің миграциялық талаптарын «визалық режим» деп дұрыс түсіндірмей жатыр. Біз де бұл пікірмен келісеміз. Себебі ақпаратты таратпай тұрып фактчекинг жасау қажет. Ол үшін алдымен кім таратты, соны қараған жөн.
Дегенмен Қазақстан көрші елдің миграциялық саясатын зерттеуі де мүмкін. Бірақ біз секілді ашық мемлекетке дәл осы тәжірибе тиімді емес. Астана керісінше әлем елдерімен визасыз режим орнатуға, осылайша туристік ағынды арттыруға мүдделі. Бірақ көршінің цифрлық тіркеу тәжірибесін үйренуге болады. Бұл Қазақстанға келген шет елдік туристерге ыңғайлы болу үшін қажет. Мобильді қосымша арқылы өзіне керек ақпарат алуына жағдай жасаған жөн.

👤Мешітке барған Назарбаев нені меңзеді?
1/2 - бөлім.

НАЗАРБАЕВТЫҢ МЕШІТКЕ КЕЛУІ ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ТЕКЕТІРЕСТІҢ КӨРІНІСІ БОЛУЫ МҮМКІН

21 маусымда экс-президент Н. Назарбаев Астанадағы Орталық мешітке барды. Бұл оқиға қоғамда қызу талқыға түсті. Себебі әлеуметтік желіде мешітте жиналғандардың Назарбаевты жылы қабылдаған видеосы кең тарады.

Соңғы бір айда Н. Назарбаев туралы екі ірі жаңалық шықты. Бұған дейін, 29 мамырда ол Мәскеуде Ресей президенті В. Путинмен кездескен еді. Бұл жаңалықтар кездейсоқтық па, әлде саяси астары бар ма?

👀Тоқаев идеологиялық алшақтауды, ал Назарбаев текетірес жолын таңдады

Қасіретті қаңтар оқиғасынан кейін Қасым-Жомарт Тоқаев пен Нұрсұлтан Назарбаев арасында идеологиялық қарама-қайшылық белгілері көріне бастады.

Тоқаев 2022 жылдан бері ескі биліктен идеологиялық алшақтай бастады. 2022 жылғы Конституциялық реформа, билік тармақтарының тепе-теңдігін сақтау, жаңа парламенттің қалыптасуы, Елбасы институтының жойылуы, 1 желтоқсан мерекесінің саяси мәнін өзгерту, Республика күнін қайтару секілді бастамалар алшақтаудың белгілері болып саналады.

Бірақ бұл қадамдар экс-президентпен тікелей күрес емес, оның мұрасын институционалды тұрғыда өзгерту әрекеті. Себебі Тоқаев 2023 жылы 24 қазанда Республика күніне орай өткен шарада Назарбаевтың тарихи рөлін ұмытпауға шақырды. Оның сөзінен ымыраға келуге бірінші болып қадам жасағанын байқаймыз.

Алайда 2024 жылы 3 қаңтарда «Egemen Qazaqstan» газетіне берген сұхбатта президент: «Кеттің бе – қайы-рыл-ма!», - деп тағы бір месседж жіберді. Себебі Назарбаев идеологиялық текетірес жолын таңдады.

2023 жылы 1 желтоқсанда экс-президенттің «Менің өмірім. Бодандықтан – бостандыққа» атты мемуарлық туындысы жарыққа шықты. 12 желтоқсанда «Astana club» форумында Назарбаев соңғы 30 жылда сыртқы саясаттағы жетістіктері мемуарда жазылғанын айтқан.

Форумда айтылған сөздердің саяси астары бар. Себебі Тоқаев биыл «Ana tili» газетіне берген сұхбатта, 2021 жылғы қарашада өткен Astana Club жиынында Назарбаевтың 92 жастағы Махатхир Мохамадты мысалға келтіріп, Ақордаға қайтып келуі мүмкін екенін мәлімдеуі билік дағдарысына әкеп соқтырған оқиға деп атады.

👤Мешітке барған Назарбаев нені меңзеді?
2/2 - бөлім.

НАЗАРБАЕВ ТЕКЕТІРЕСТІ ЖАЛҒАСТЫРА МА?

Астанадағы Орталық мешіт діни құрылыс ғана емес, экс-президент билігінің символы. Себебі Назарбаев 2019 жылы 18 наурызда биліктен кетпес бұрын мешіттің негізін қалады.

Сондықтан оның мешітке келуінің саяси астары бар. Біздің ойымызша Мәскеуге сапары мен мешітке баруы Тоқаевтың «Ana tili» газетіне берген сұхбаты мен 19 наурыздағы Мәжіліс спикері Қошановтың Назарбаев құрған режимді сынаған сөздеріне жауабы болды.

Алайда ол идеологиялық текетіресті жалғастыра ма деген сұраққа нақты жауап беру қиын. Себебі Назарбаевтың іс-әрекеттерінен екіұшты ой қалыптасады. 29 мамырда В. Путинмен кездескеннен кейін қоғамда Назарбаевқа қарсы сын артып еді. Бұған экс-президенттің кеңесшісі, әрі баспасөз хатшысы А. Үкібай былай деп жауап берді: «Жеңістің 80 жылдығына арналған іс-шараларға шақырту алған болатын. Алайда объективті себептерге байланысты ресми мерекелік күндерде қатыса алмады және Мәскеуге кейінірек, жеке тәртіпте барды».

В. Путин Жеңіс күнін атап өтетін шараға екеуін де қатар шақыруы түрлі сұрақ тудырады. А. Үкібайдың айтқан «объективті себептер» дегені осы болар. Яғни, Назарбаев 9 мамырда Мәскеуге бармай, Тоқаевқа саяси жол берді. Алайда мұның өзге де себебі болуы мүмкін. Ол Сара Назарбаеваның қайтыс болғаны туралы тараған ақпарат. А. Үкібай бұл ақпаратты жоққа шығарды. Алайда «Orda» С. Назарбаеваның қайтыс болғаны жайлы ақпараттың рас екенін бірнеше рет хабарлаған. Ал «Elmedia» экс-президенттің 21 маусымда мешітке баруын С. Назарбаеваның қырқымен байланыстырды. Осы орайда мынадай заңдылықты байқаймыз. Назарбаевтың әр белсенділігі отбасындағы қайғылы оқиғамен тұспа-тұс келеді. 2023 жылы қарашада Б. Назарбаев қайтыс болған, ал биыл жоққа шығарылса да С. Назарбаева туралы ақпарат тарады.

Қалай десек те, Назарбаевтың Әділетті Қазақстанмен идеологиялық текетіресі жалғаса ма, жоқ па алдағы уақыттағы іс-әрекеттерінен байқауға болады. Егер 6 шілде, 1 желтоқсан секілді өз атымен байланысты күндерде ақпараттық кеңістікте бой көрсетсе, текетірес әлі жүріп жатыр деген сөз.

🇮🇱🇮🇷Израиль–Иран қақтығысы қазақстандықтарға қалай әсер етті?
1/2 - бөлім.

Кез келген егеменді мемлекеттің сыртқы саясатына ұлттық мүдде мен қоғамдық пікір ықпал етеді. Әсіресе әлемде қақтығыстар өршіген кезеңде бұл екі фактордың өзара байланысы ерекше байқалады. Мысалы, Қазақстанның сыртқы саясатына Ресей–Украина, Израиль–ХАМАС (Палестина) және жақында аяқталған Израиль–Иран арасындағы қарулы жанжал әсер етті.
Бұл қақтығыстардың Қазақстанға ықпалы әркелкі болды. Оған географиялық алшақтық, тарихи-мәдени сабақтастық деңгейі және діни факторлар түрткі болды.

🇰🇿Қазақстандықтар Израиль–Иран қақтығысына бейтарап көзқарас танытты

2025 жылы 13 маусымда Израиль мен Иран арасындағы қақтығыс басталды. Прокси соғыс сипатына ие болған бұл жанжал ұзаққа созылған жоқ. 24 маусымда АҚШ президенті Дональд Трамп екі ел арасындағы қақтығыстың тоқтағанын жариялады. Осылайша, 12 күнге созылған соғыс аяқталды. Бұл жанжалда Израиль–АҚШ тандемі Ираннан басым түсті.
Қақтығыстың басталуына Иранның ядролық бағдарламасы себеп болды. Ең алдымен, Израиль ядролық нысандарға соққы берді. Кейін, 22 маусымда АҚШ соғысқа араласып, Иранның үш стратегиялық нысанын жойды.
Таяу Шығыстағы жағдайға байланысты Қазақстан бейтарап ұстанымда қалды. 13 маусымда ҚР Сыртқы істер министрлігі қақтығысты БҰҰ Жарғысы мен халықаралық құқық нормаларына сәйкес, саяси-дипломатиялық жолмен жедел шешуді қолдайтынын мәлімдеді.
Ал 22 маусымда АҚШ-тың әскери араласуына қатысты Астана тарапынан кеңірек мәлімдеме жасалды. СІМ Қазақстанның Каспий маңы елдерінің бірі екенін және Иранмен көпсалалы ынтымақтастық орнатқанын атап өтті. Бұл мәлімдемеде АҚШ-тың әскери қимылдары қақтығысты ушықтырып, Қазақстанның ұлттық мүддесіне теріс әсер етуі мүмкін деген алаңдаушылық білдірілді. Қазақстанның ресми ұстанымы бойынша, бұл жанжалға қатысушы тараптар ядролық қаруды таратпау қағидатын ұстанатын мемлекеттердің қауіпсіздігіне кепілдік беруі тиіс.
Аталған мәселеде қазақстандықтардың пікірі ұлттық мүддемен үйлесім тапты. Бұл әлеуметтік желілер мен ақпараттық кеңістіктегі талқылаулардан аңғарылды. Қоғамдық пікір де ресми саясат сияқты бейтарап сипатта болды.
Алайда қазақтілді және орыстілді аудиторияда пікірталас ерекшелігі байқалды. Қазақтілді сегментте Ирандағы қазақ диаспорасын елге көшіру жөнінде ұсыныстар айтылды. Дегенмен бұл бастама жаппай қоғамдық пікірге айналған жоқ. Ал орыстілді ортада сарапшылар негізінен экономикалық аспектілерді талқылады. Саясаттанушылар мен экономистер соғыс салдарынан мұнай бағасының көтерілуі Қазақстан үшін белгілі бір деңгейде пайдалы болуы мүмкін екенін атап өтті.
Қазақстан халқының Израиль–Иран қақтығысына бейтарап қарауы тарихи-мәдени және діни алшақтықпен түсіндіріледі. Иран негізінен шииттік ел, ал Қазақстанда сунниттік бағыт кең тараған. Географиялық тұрғыда бұл қақтығыстың бізге ықпалы болмады, себебі екі елдің арасын Каспий теңізі бөліп жатыр.

🇮🇱🇮🇷Израиль–Иран қақтығысы қазақстандықтарға қалай әсер етті?
2/2 - бөлім.

👀Соғыс жалғасқанда Қазақстанға ықпалы қандай болар еді?

Иран көптеген жылдар бойы Батыс елдерінің санкциялары жағдайында өмір сүріп келеді. Бұл санкциялардың басым көпшілігін АҚШ енгізген. Олар Иранның мұнай-газ, қаржы, авиация, технология және басқа да салаларына шектеу қояды. Сонымен қатар, «екінші деңгейлі» санкциялар арқылы Иранмен жұмыс істейтін үшінші елдерге де қысым көрсетіледі.
Бұл шектеулердің Қазақстан үшін тиімді әрі тиімсіз тұстары бар. Иранмен толыққанды сауда-экономикалық және көлік-логистикалық байланыс орната алмау – айқын кемшілік. Екінші жағынан, егер Иранға салынған санкциялар алынса, ол Қазақстан секілді мұнай экспорттайтын елге бәсекелеске айналады. Бұл жағынан алғанда, Иранға қарсы санкциялар Қазақстан үшін пайдалы, себебі мұнай бағасының өсуі бюджетке қосымша табыс әкеледі.
Алайда прокси соғыс ауқымды қақтығысқа ұласса, оның жағымсыз салдары да болар еді. Ирандағы гуманитарлық дағдарыстың ушығуы – босқындар легінің пайда болуына алып келуі ықтимал.

🇵🇸Палестиналықтарға жанашырлық танытылды

ХАМАС (Палестина) мәселесінде діни фактор қазақстандықтардың реакциясына айтарлықтай ықпал етті. Бұл түрлі қорларға қаржы жинау бастамаларынан анық көрінді. Мысалы, қылмыстық іс қозғалған «Biz Birgemiz» қоры да Палестинаға гуманитарлық көмек жинаумен айналысқан.
Діни себептерден бөлек, 2023 жылдан бастап әлеуметтік желілерде Израильдің әрекеттерін жағымсыз етіп көрсететін ақпарат ағыны жиілей түсті. Сонымен қатар, БҰҰ, ЕО сияқты халықаралық ұйымдар Израильдің шабуылдарын айыптады. Мұндай жаһандық реакциялар Қазақстанда палестиналықтарға деген жағымды қоғамдық пікір қалыптастырды.

🇷🇺🇺🇦Ресей–Украина қақтығысы қазақстандықтар үшін жақын әрі маңызды болды

Аталған үш жағдайдың ішінде ұлттық мүдде мен қоғамдық санаға ең елеулі әсер еткені Ресей мен Украина арасындағы соғыс.
Бұл қақтығыс бойынша ақпараттық кеңістіктегі пікір мен күнделікті тұрмыста айтылатын көзқарас арасында айырмашылық бар болуы мүмкін. Оффлайн пікірді дәл анықтау қиын, өйткені оған қатысты кешенді зерттеу жүргізілмеген. Дегенмен, Ресейдің әрекетін қолдайтындар да болуы ықтимал. Ал онлайн кеңістіктегі қоғамдық пікір Украинаны жақтайтыны анық байқалады. 2022 жылдан бері төмендегідей белгілер қалыптасты:

«Бойкот мәдениеті». 2022 жылдан бастап қоғамда Ресейдің сыртқы саясатын қолдайтын эстрада жұлдыздарының еліміздегі концерттеріне әлеуметтік желі арқылы бойкот жариялау үрдісі байқалды.
Украинаға гуманитарлық көмек. 2023 жылдың қаңтарында қазақстандықтар Украинада «Мызғымас киіз үй» (юрта несокрушимости) орнатты.
«Бессмертный полк» акциясына және Жеңіс күніне көзқарас өзгерді.
Осылайша, бұл қақтығысты қазақстандықтар жүрекпен қабылдады. Бұған тарихи-мәдени байланыс, географиялық жақындық пен болашаққа деген қауіп факторлары себеп болды.