گعده به جای سیستم!

پس از انتشار یادداشت «تغییرخواه، نه تغیّرخواه»، چند نفر از دوستان در تماس‌ها و پیام‌هایشان درباره بخشی از متن که به عادل فردوسی‌پور مربوط می‌شد، نکاتی را مطرح کردند. از جمله اینکه چرا از فردوسی‌پور مثال زده‌ام؛ کسی که با علیرضا فغانی، با وجود مواضع او در ایام جنگ و پیش از جنگ مصاحبه کرده یا خود فردوسی‌پور که در زمان حمله به ایران موضع روشنی درباره این تجاوز نگرفته است.

این نقدها، به‌ویژه نقد دوم، قابل تأمل‌اند. نسبت چهره‌های عمومی با جنگ، تجاوز خارجی و امر ملی، موضوع مهمی است و نیازمند حساسیت عمومی، فارغ از حب و بغض‌های سیاسی. اما آنچه در یادداشت قبلی محل بحث بود، نه ارزیابی مواضع فردوسی‌پور، بلکه نسبت میان یک رفتار رسانه‌ای و شیوه مواجهه حاکمیت با آن بود. به همین دلیل، به نظرم درباره این مسئله چند نکته را باید از هم تفکیک کرد.

نخست اینکه مسئله مصاحبه با علیرضا فغانی، به‌خودی‌خود نمی‌تواند عاملی برای تعطیلی و توقیف یک سایت رسمی باشد. پایگاه خبری «فوتبال ۳۶۰» یک رسانه رسمی در کشور است (لینک مجوز) و حتی اگر مصاحبه با فغانی نیز تخلف یا جرم تلقی شود، ابتدا باید علیه رسانه اعلام جرم شود، موضوع در هیئت نظارت بر مطبوعات بررسی شود و در صورت احراز تخلف، مدیرمسئول به دادگاه مطبوعات معرفی شود. پس از آن است که پرونده در دادگاه رسیدگی می‌شود و در صورت صدور حکم، حتی ممکن است سایت فیلتر شود. این مسیری است که قانون برای رسیدگی به تخلفات رسانه‌ای پیش‌بینی کرده است.

دوم اینکه چه زمانی و از سوی کدام مرجع رسمی به رسانه‌ها اعلام شده که مصاحبه با علیرضا فغانی جرم است؟ اساساً آیا چنین ممنوعیتی تاکنون اعلام شده است؟ وقتی چنین موضوعی به رسانه‌ها ابلاغ نشده، بر چه مبنایی برخی توقیف فوتبال ۳۶۰ را به این مصاحبه نسبت می‌دهند؟ به‌ویژه آنکه قوه قضائیه نیز اعلام کرده نقشی در این توقیف نداشته است. بنابراین، دست‌کم بر اساس اطلاعات موجود، نمی‌توان این ادعا را به‌عنوان یک واقعیت پذیرفت.

سوم اینکه مرجع پخش زنده مسابقات جام جهانی در این سایت، «آپارات اسپرت» بوده است. این یعنی فوتبال ۳۶۰ به‌صورت مستقیم از منابع خارجی پخش زنده انجام نمی‌داده است. آپارات اسپرت نیز یک مجموعه دارای مجوز در کشور است. البته اختلاف صداوسیما و ساترا با مجموعه آپارات بر سر موضوع پخش زنده و حقوق رسانه‌ای، اختلافی قدیمی است و ممکن است اتفاق اخیر نیز به همان مناقشات بازگردد؛ هرچند تا زمانی که مرجع تصمیم‌گیر توضیح رسمی ارائه نکند، این صرفاً یک احتمال است.

چهارم اینکه حتی اگر بنا بر برخی اظهار نظرها، علت برخورد با فوتبال ۳۶۰، سکوت عادل فردوسی‌پور در ایام جنگ باشد، باز هم این استدلال محل اشکال است. چه کسی گفته سکوت جرم است؟ به نظر من، در بزنگاه‌هایی مانند تجاوز به کشور، سکوت رفتاری ملی نیست؛ اما جرم هم نیست. نمی‌توان نپرداختن به امر ملی را به‌مثابه یک عنوان مجرمانه تلقی کرد و بر آن اساس رسانه‌ای را از دسترس خارج کرد.

از سوی دیگر، نگاه به مسئله حمایت از تیم ملی نیز تک‌ساحتی نیست. بسیاری از ما در سال‌های گذشته، هر کدام به شکلی طعم تبعیض، کنار گذاشته‌شدن یا فشارهای سیاسی، امنیتی و اجتماعی را چشیده‌ایم. در کنار آن، انتخاب سرمربی تیم ملی، مواضع او، مواضع برخی بازیکنان و رخدادهای اجتماعی چهار سال گذشته نیز بر رابطه بخشی از جامعه با تیم ملی اثر گذاشته است. حل این مسئله نیازمند بازسازی اعتماد اجتماعی و تقویت امر ملی است.

به نظر می‌رسد باید کمی از این عادت فاصله بگیریم که در صدد توجیه هر تصمیمی در ساختار حاکمیتی باشیم، بدون آنکه حتی بدانیم این تصمیم، تصمیم کل حاکمیت بوده یا تصمیم یک دستگاه یا حتی یک گعده در یک دستگاه. گاهی برخی تصمیم‌ها حاصل برداشت و صلاحدید یک گعده است، اما هزینه آن را کل ساختار و سرمایه اجتماعی کشور می‌پردازد. خدا ایران را از شر تصمیم‌گیری‌های گعده‌ای نجات دهد.

▫️قصه‌ای به نام ایران
@NarratingIran

صدای پارک شهر

۷ ‌ساله بودم که در تنها پارک شهرمان بافت(شهری در استان کرمان)، از بلندگوهای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، این صدا پخش می‌شد.

در گوش پسر‌بچه‌ای کنجکاو که تازه چند ماه بعد، با بازی ایران و استرالیا، فهمید ایران یعنی چه، خوشحالی همگانی یعنی چه، مرز کجاست و مرزبان کیست، این صدا تنها صدایی بود که بوی ایران می‌داد. اولین‌بار نت‌های آهنگش روی چرخ‌وفلک دستی پارک توی مغزم رفت. مثل آهنگ آسانسورها که صدای روزمره شده، این صدا آهنگ پارک‌رفتن ما شده بود.

سال‌ها گذشت تا وقتی که علاقه‌مند به موسیقی سنتی شدم و کلاس آواز می‌رفتم. جزو اولین تصنیف‌هایی بود که خواندم. هر بار که می‌خواندم دلم پارک شهر روی همان چرخ و فلک دستی بود. این قطعه عجیب در دل ریشه می‌زند. همیشه برایم صدای پارک شهر است، صدای آن چرخ‌وفلک دستی‌ست، بوی چمن‌های جلوی کانون را می‌دهد، رنگ ظهر تابستان است و طعم هندوانه گرمسیر می‌دهد. این آهنگ خیلی ایران است و قشنگ‌ترین دارایی حافظه من از کودکی‌ست.
به کودکانمان از کودکی حب وطن را یاد بدهیم. بگذاریم وطن را از بین خاطراتشان کشف کنند.

▫️قصه‌ای به نام ایران
@NarratingIran

پرسش‌هایی درباره ایرانِ پسا بحران

سینا رحیم‌پور
با یکی از دوستانم که به‌تازگی از کانادا به ایران برگشته بود، به گفت‌وگو نشستیم. دختر هشت‌ساله‌اش را هم با خود آورده تا فرزندش در هوای ایران نفس بکشد؛ بداند ایران کجاست، ایرانی کیست و چرا باید به هویت اول خود، یعنی ایرانی بودن، افتخار کند. خودش هم که دانش‌آموخته هاروارد است و سال‌ها در ایران درباره توسعه پژوهش و فعالیت کرده و چند سالی است بار دیگر به کانادا مهاجرت کرده، این بار برای یافتن پاسخ همین پرسش‌ها به ایران آمده است؛ تا ایرانِ ۱۴۰۵ را، پس از دو جنگ و یک اعتراض، از نزدیک ببیند و بفهمد.

اما واقعاً ایران کجاست و ایرانی کیست؟

در یک سال گذشته، بر پایه پیمایش‌های مختلف، بارها گفته‌ایم که ایران خواستنی‌تر شده و ایرانی، ایرانی‌تر. اما کمتر از خود پرسیده‌ایم چرا. چه اتفاقی افتاده که با وجود همه دشواری‌های اقتصادی، فشارهای اجتماعی، دوقطبی‌های فرساینده سیاسی و انبوه اختلافات داخلی، احساس تعلق به ایران نه‌تنها تضعیف نشده، بلکه در بسیاری از شاخص‌ها تقویت شده است؟

شاید پاسخ را باید در تاریخ جست‌وجو کرد. ایران در بیش از یک قرن گذشته، کمتر روزگار آرام و بی‌حادثه‌ای به خود دیده است. از مشروطه تا امروز؛ جنگ ، قحطی، کودتا، تغییر حکومت، جنگ، اشغال، تغییر حکمران، کودتا، اعتراض، انقلاب، جنگ، اعتراض و باز هم جنگ و جنگ و جنگ؛ هر بار با شکلی تازه. گویی ایرانی بودن، بیش از آنکه میراث آرامش باشد، میراث تاب‌آوردن است. شاید به همین دلیل است که خشم، اضطراب و ناامیدی در جامعه ایرانی تا این اندازه ریشه‌دار است و حتی می‌توان بخشی از احساسات متناقض دیاسپورای ایرانی را نیز در همین تاریخ پرحادثه و اکنون‌زدگی مزمن دنبال کرد.

اما همین تاریخ یک پرسش مهم‌تر را پیش روی ما می‌گذارد. چرا جامعه‌ای که سال‌ها زیر فشار اقتصادی، فرسایش اجتماعی و منازعات سیاسی زندگی کرده، در لحظه‌های تهدید دوباره به «ملت» تبدیل می‌شود؟ چه شده که نسل جوان، با وجود میل به مهاجرت، همچنان به ایرانی بودن خود افتخار می‌کند؟ چگونه فشار بر معیشت خانوار، محدودیت‌های داخلی و تهدیدهای خارجی نتوانسته‌اند احساس تعلق به ایران را از میان ببرند؟ آیا این فقط واکنشی احساسی به جنگ است یا نشانه تغییری عمیق‌تر در هویت ملی ایرانیان؟

شاید وقت آن رسیده باشد که جامعه‌شناسان، روان‌شناسان اجتماعی، اقتصاددانان، پژوهشگران امنیت ملی، علوم سیاسی و مطالعات فرهنگی، این پرسش را به یک پروژه ملی تبدیل کنند. آیا «ایرانی‌تر شدن» یک واکنش مقطعی به تهدید خارجی است یا آغاز تغییری پایدار در هویت ملی؟ کدام مؤلفه بیشترین نقش را در این دگرگونی داشته است؛ تجربه مشترک جنگ و بحران، روایت تاریخ، رسانه‌ها یا عوامل دیگر؟ چرا همزمان که میل به مهاجرت همچنان بالاست، احساس تعلق به ایران نیز تقویت شده و این دو چگونه در کنار هم معنا پیدا می‌کنند؟ آیا این سرمایه اجتماعی تازه می‌تواند به اعتماد عمومی، مشارکت مدنی و همبستگی پایدار تبدیل شود یا تنها در لحظات بحران فعال می‌شود؟ و مهم‌تر از همه دولت و نهادهای عمومی چگونه می‌توانند این سرمایه هویتی را حفظ و تقویت کنند تا دوباره در چرخه فرسایش اجتماعی از دست نرود؟

ما به فهمی تازه از ایران امروز نیازمندیم؛ فهم اینکه چرا با وجود جنگ، بحران و اختلاف، ایران برای ایرانیان خواستنی‌تر شده است. شاید مهم‌ترین کاری که امروز باید انجام دهیم، این بد نباشد که این پرسش‌ها را جدی بگیریم، دوباره بپرسیم و برای پاسخ دادن به آن‌ها عجله نکنیم.

▫️قصه‌ای به نام ایران
@NarratingIran