نقدآگین
3.59K subscribers
593 photos
183 videos
25 files
1.3K links
«حقیقت، خواستار نقد است؛ نه مدح»

بررسی پدیدارهای فرهنگی با رویکردی انتقادی

📩 طرح نقد، پیشنهاد، یادداشت و تبادل در کامنت

🤝همیاری در گویندگی/ترجمه:
t.me/Naqdagin_bot

پادکست
📻b2n.ir/NaqdaginPod

اینستا
📸b2n.ir/Naqdagin1

یوتیوب
📽youtube.com/c/Naqdagin
Download Telegram
to view and join the conversation
📕حیوان موفّقِ اهلی

✍️#حسام‌_محمدی

صبحِ روز یکشنبه قبل از طلوع آفتاب بازداشت شد.
گویی خطای بزرگی از او سر زده بود که ماموران نتوانسته بودند بیش از این صبر پیشه کنند؛ ناگهان در را باز کردند، سه نفر آمدند، بی‌هیچ سوال و جوابی او را در رختخوابش بازداشت کردند و با خودشان بُردند.

پس از ده روز، در دادگاه بود که خودش را تبهکاری یافت که حالا دارد بخاطرِ "بی‌عملی" محاکمه می‌شود... قاضی پس از چهار جلسۀ چندساعته در نهایت او را با قطعیت به "انفعال" محکوم کرد، به دست رویِ دست گذاشتن، به بی‌ارادگی و به هدر دادنِ عمر!

تقریباً می‌شود گفت او در تمامِ این مدت، هیچ دفاعی از خودش نداشت و در جلسات دادگاه تنها یک تماشاچی بود، جز اینکه بارها اقرار کند که گمان می‌کرده که هیچ کاری از دستش برنمی‌آید!

اما در شکوائیه‌ای که علیهِ او تنظیم شده بود به وضوح به تمام کارهایی که می‌توانسته انجام دهد ریز به ریز اشاره شده بود، به بیش از چهار دهه فرصتی که در اختیارش بوده تا آزادانه مثلِ یک انسان زندگی کند.

او چهل و چند ساله بود و در تمام این سالها جز یک برنامه تکراری هیچ کار دیگری نکرده بود، اینکه هر صبح ساعتِ هفت از خواب بیدار شود، سر کارش برود، ساعت دو مجدداً به خانه بازگردد، ناهار بخورد، دوش بگیرد، فیلم ببیند، پیاده‌روی، شام و در نهایت هم خواب؛
روزِ بعد هم همین برنامه با اندک تغییری ممکن بود دوباره تکرار شود، البته هر دو ماه یکبار هم به مسافرت می‌رفت، آن هم به یک جای مشخص و هر از گاهی هم آن فاسقِ پیر را با خانه‌اش دعوت می‌کرد!

به سیاست علاقه‌ای نداشت، هنر برایش از جذابیت خاصی برخوردار نبود مگر برای سرگرمی، از اقتصاد هم تنها به این اندازه می‌دانست که می‌بایست در خرج کردن حقوقش قدری صرفه جویی کرده تا بتواند برای آخرِ ماه هم اندوخته‌ای داشته باشد!

بنا به گفتۀ قاضی، او چهل و چند سالِ تمام را با تکیه بر این اندیشه که اگر در خانه بماند و زندگی عادیِ خود را پی بگیرد موفق‌تر است، هدر داده بود.. او بی‌عمل بود، یک منفعلِ تام که در تمام عمرش به هیچ چیز و هیچ کس اعتراضی نکرده بود، مطیع بود و رام، مثلِ یک حیوانِ خانگی که همیشه پاداشِ اطاعت و سرسپردگی‌اش را دریافت می‌کند.

سرکشی کردن در هیچ زمینه‌ای از او ساخته نبود، در روزگاری که زندگی برای بسیاری از مردم همچون یک مبارزه جمعی رقم می‌خورد، او به‌مانندِ یک بزدل بدون هیچ عذرِ موجهی ترجیح می‌داد زندگیِ عادیِ خودش را داشته باشد! و این مستحکم‌ترین برهان برای محاکمۀ او بود.

محکوم شده بود به اینکه زندگیِ انسانی نداشته است و دستانش به گناهِ "بی‌عملی" آلوده است... حالا "آزادی" از او سلب شده بود [چیزی که قبل از آن هم استفاده‌ای از آن نکرده بود] و قرار شد تا آخر عمر، زندگیِ معمولی‌اش را البته در همان شکل و شمایلِ سابق و بی هیچ کم و کاستی در تبعیدگاه ادامه دهد؛ این‌بار بدونِ آزادی!



نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ

🌾@Naqdagin
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔻توجه🔻توجه🔻توجه

📜🤝اعلان جابجایی کانال تفکر انتقادی و #فراخوان_همیاری



«حقیقت، خواستار نقد است؛ نه مدح»

✍️ سلام بر دوستان و مخاطبان گرامی!

کانال تفکر انتقادی که مطالب منتشره در آن، از متون ارسالی فرهیختگان اهل اندیشه و فلسفه بود، ادامه‌ی فعالیت‌اش به خاطر برخی ملاحظات فنی و مدیریتی و نیز هجوم سایبری، با حفظ محتوا تعطیل شده است؛ و دسترسی به آن برای بخش قابل توجهی از مخاطبان تا اطلاع ثانوی مقدور نیست؛
موضوعات منتشره در تفکر انتقادی، با رعایت استانداردهای بیشتر در انتخاب و تایید محتوا، و بازتاب آرای متکثرتر، در کانال نقدآگین منتشر خواهد شد.

🔻از علاقمندان به عرصه‌ی فرهنگ و تفکر انتقادی، دعوت می‌شود به کانال نقدآگین ملحق شوند، و سایر آشنایان و هم‌گروهی‌های خود را نیز، با نشر این اعلان به نقدآگین بخوانند.
با همیاری شما مخاطبان گرانقدر و فرهیخته، امتدادی پربارتر برای تفکر انتقادی خواهیم ساخت.

#حمید_هامون (بنیان‌گذار و تک ادمین کانال)

#بهرام‌_بسطامی، #علیرضاموثق و سایر نویسندگان، مترجمان وگویندگان و همیاران بیرونی و داوطلب تفکر انتقادی و نقدآگین


📚نقدآگین، کانالی مولّف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ

🌾@Naqdagin👈👈👈
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
#ببینید
📺 قتل و محبت

روح الله خمینی:
«پيامبر وقتى کافران را مى کشت، محبت و لطف به کافران بود؛ چون اگر کافران بيشتر زنده مى ماندند، بيشتر گناه مى کردند و در جهنم، بيشتر مجازات مى شدند و عذاب بیشتری مى کشيدند؛ پيامبر با کشتنِ کفار، مانع از عذابِ بيشترشان در جهنم مى شد.

قرآن همه-ی بشر را به مقاتله (کشتن و کشته شدن) دعوت مى کند تا زمانى که فتنه از عالم رخت بربندد. شعار اسلام: «جنگ جنگ تا رفع فتنه از جهان» است».


📕مقاله‌ی مرتبط: «با دوستان مروت، با دشمنان مدارا» به قلم علیرضا موثق



نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ

🌾@Naqdagin
#ببینید
📺 منافق نباشید! راستش را بگویید!

📸 در اینستاگرام نقدآگین ببینید:
https://www.instagram.com/tv/CHujBbIJ_F_

◾️روح الله خمینی:
«بعضی از روشنفکرای ما اینطوریند؛ منافقند!
صاف بایستید و مردانه بایستید، مثل طرفدار شاهی که مردانه ایستاد و گفت: «نخیر، من طرفدار شاهم و حالا هم طرفدار شاهم»، کشتندش؛ این مردانه ایستاد و مردانه هم مرد؛ و به جهنم هم رفت!

شما روشنفکران هم مرد و صاف باشید! و مردانه بیایید به میدان و بگویید که «اسلام را نمی‌خواهیم»؛ و مردانه بیایید به میدان و بگویید که «اسلام مال سابق بوده و حالا به درد نمی‌خورد»؛ اما این‌جور که شما هستید و ما را مبتلا کرده‌اید، ما نمی‌دانیم با شما چه عملی بکنیم؟!
»



نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ

🌾@Naqdagin
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
#ببینید
📺 منافق نباشید! راستش را بگویید!

📸 در اینستاگرام نقدآگین ببینید:
instagram.com/tv/CHujBbIJ_F_

◾️روح الله خمینی:
«بعضی از روشنفکرای ما اینطوریند؛ منافقند!
صاف بایستید و مردانه بایستید، مثل طرفدار شاهی که مردانه ایستاد و گفت: «نخیر، من طرفدار شاهم و حالا هم طرفدار شاهم»، کشتندش؛ این مردانه ایستاد و مردانه هم مرد؛ و به جهنم هم رفت!

شما روشنفکران هم مرد و صاف باشید! و مردانه بیایید به میدان و بگویید که «اسلام را نمی‌خواهیم»؛ و مردانه بیایید به میدان و بگویید که «اسلام مال سابق بوده و حالا به درد نمی‌خورد»؛ اما این‌جور که شما هستید و ما را مبتلا کرده‌اید، ما نمی‌دانیم با شما چه عملی بکنیم؟!
»

📕مقاله‌ی مرتبط: «با دوستان مروت، با دشمنان مدارا» به قلم علیرضا موثق


نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ

🌾@Naqdagin
📕با دوستان مروت، با دشمنان مدارا (۱/۳)

✍️#علیرضاموثق

روح الله خمینی در اوایل انقلاب (اینجا) می گوید:

«بعضی از روشنفکرای ما اینطوریند؛ منافقند! صاف بایستید و مردانه بایستید، مثل طرفدار شاهی که مردانه ایستاد و گفت: نخیر، من طرفدار شاهم و کشتندش؛ این مردانه ایستاد و مردانه هم مرد؛ و به جهنم هم رفت! شما روشنفکران هم مرد و صاف باشید! و مردانه بیایید به میدان و بگویید که اسلام را نمی‌خواهیم»؛ و مردانه بیایید به میدان و بگویید که اسلام مال سابق بوده و حالا به درد نمی‌خورد؛ اما این‌جور که شما هستید و ما را مبتلا کرده‌اید، ما نمی‌دانیم با شما چه عملی بکنیم؟!».

البته تیپ ایده آل این بود که ایشان در ادامه‌ی سخنانِ فوق، تاکید و اضافه می کرد:

«نظام ولایت مطلقه‌ی فقیه و حکومت اسلامی، حقوق چنین روشنفکران و به شکل عام، چنین شهروندانی را به عنوان انسان های درجه دوم مراعات می کند و فعلاٰ از باب مصلحت‌اندیشی و تا اطلاع ثانوی، جواز قتل مرتد را تعلیق می کند و نه لغو و نسخ. چنین روشنفکران و مردمانی، نمی توانند در نظام ولایت مطلقه‌ی فقیه و حکومت اسلامی، به مناصبِ ارشد سیاسی و یا مدیریتی ورود کنند و یا به عنوان معلم و استاد دانشگاه و قاضی، استخدام شوند؛ لکن برای اخذ جوازِ مشاغلی چون رانندگیِ تاکسی و نانوایی و بقالی و فروشِ سنگ قبر و سیگار فروشی و کفاشی، دین آنها را نمی پرسیم تا از ناحیه‌ی چنین تبعیض ها و رفتارهایی، به منظورِ تأمین معاش، به دروغ‌گویی و ریاکاری و نفاق مبتلا شوند و سیستمی بنا نمی کنیم که چنین رذیلت هایی را به نحو حداکثری تولید کند و بسط دهد؛ بلکه به لحاظِ تمهیداتِ سیستمی و ساختاری، بستر تولید و یا تقویتِ این رذیلت ها را مقداری از حالت حداکثری، به سمتِ کاهش متمایل می کنیم».

روح الله خمینی، اسلام شناس‌تر و صادق‌تر و شجاع‌تر از آن بود که مدعیِ جمعِ حقوق بشر و دموکراسی یا مارکسیسم و انترناسیونالیسم کارگری با اسلام شود و به مردم وعده دهد که ذیلِ اسلام و حکومت اسلامی و نظام ولایت مطلقه‌ی فقیه، «ایران برای همه‌ی ایرانیان» خواهد شد و در این سیستم، به لحاظ ساختاری و حقوقی، شهروند درجه‌ی یک و دو نخواهیم داشت.

به نظرم این هرج و مرجِ هرمنوتیکی و معرفتی و این شیزوفرنیِ فرهنگی و این التقاط هایِ بد ترکیب، ممکن است بدون علم و عمد باشد و به تبع، مصداق مفهوم نفاق قرار نگیرد و برای مثال، شخصی چون علی شریعتی با علم و عمد نسبت به خطایِ معرفتی و تئوریک اش، به حقنه‌ی «مفاهیم مدرن» به اسلام اقدام نکند و مآلاٰ در اعماقِ تاریخ اسلام و در مناسبات و نظام معیشتیِ مبتنی بر دامداری و کشاورزی و در فرهنگِ قبیله ای، به دنبال چگوارا نگردد و تن گادامر و شلایر ماخر را توأمان در گور نلرزاند.

روح الله خمینی به درستی می دانست که نه حقوق بشر و دموکراسی و مفهومِ آزادی در سپهرِ لیبرالیسم با اسلام جمع می شود و نه مارکسیسم و انترناسیونالیسم کارگری و لغو مالکیت خصوصی.

نکته‌ی مهم بعدی که در راستایِ موضوعِ موردِ اشاره، لازم به ذکر می نماید این است که روند یا پروژه‌ی تحریف اسلام، صرفاٰ توسط روشنفکرهایی چون علی شریعتی، تحقق تاریخی نیافته است؛ بلکه از عرفا تا فقها و آخوندها نیز در این میان بعضاٰ نقش داشته اند و اساساٰ این قضیه، قبل از پدیدار شدنِ «مدرنیسم و مفهومِ روشنفکری» در طولِ تاریخِ اسلام سابقه داشته و الی ماشاء الله از فلسفه‌ی یونانی گرفته تا عرفان هندی، بدون تناسب و سنخیت، به متنِ قرآن و سنت نبوی حقنه گشته و یا از آموزه ها و احکام اسلام، عدول شده است (البته صرفنظر از ورود به مقوله‌ی نفاق و وجودِ علم و عمد به نحو مصداقی که محتاج است به امکاناتی برای باطن‌بینی و نیت‌خوانی و انگیزه‌کاوی).

برای مثال مرتضی مطهری پیرامونِ توصیه‌ی حافظ در خصوص «مروت با دوستان و مدارا با دشمنان» می گوید:

«... ولی فرمان اسلام از این بالاتر است؛ اگر به اسلام نزدیكتر می شد چنین می گفت: با دوستان مروّت، با دشمنان هم مروّت و مردانگی...» (مجموعه آثار مرتضی مطهری. ج ۱۷، ص: ۳۸۸).

لکن این سخن به چه اعتبار به متن قرآن و سنت نبوی مستند می شود؟ در اسلام، کافران مثل سگ نجس هستند و قتل مرتد، واجدِ جواز است و روح الله خمینی به درستی این احکام اسلامی را در آرای فقهی اش تصدیق و منعکس و تکرار کرده است. وفق خود قرآن، مرتد به جهنم می رود و در یک جهنمِ بدتر از آشویتس، تا ابد شکنجه می شود و تمام اعمال نیک اش ضایع می گردد؛ ولو این شخصِ مرتد، انسانی متفکر و اخلاقی و حتی مؤمن به تصوری از خداوند باشد (از جمله در بقره: ۲۱۷). چرا حدود الهی مثل رویه‌ی داعش اجرا نمی شود؟ و نیز مجازاتِ سرقت و قطع دست برای دزدیدنِ چند گوسفند (با قیود مقرر)، به حکمِ جرائمی چون اختلاس ها و رشوه‌خواری های چند هزار میلیارد تومانی تعمیم نمی یابد؟

(ادامه دارد)

🌾@Naqdagin
📕با دوستان مروت، با دشمنان مدارا (۲/۳)

✍️#علیرضاموثق

به چه مجوز و دلیلی، مسلمانان مجاز می باشند تا به جای الله تشریع کنند؟ و برده‌داری توسط داعش را عملی غیر اسلامی بنامند؟ و در مقابلِ نص، اجتهاد نمایند؟ و یا در مقابلِ تحققِ دین کامل و نسخهِ سعادتِ دنیوی و اخرویِ بشریت در تمامِ زبان ها و زمان ها و مکان ها، موانعِ تئوریک و یا عملی ایجاد کنند؟ و مآلاٰ حلال محمد، حرام یا تقبیح شود؟ و برده‌داری و گرفتنِ کنیز از کفار نجس توسطِ داعش، مذموم و ضدِ بشری قلمداد گردد؟

چرا جهاد ابتدایی با کفار نجس برای تحققِ مثلثِ سرکوب (یا جزیه و باجِ سبیل یا شمشیر و مرگ یا اسلام و خراج به خلیفه) صورت نمی گیرد؟ قرآن به تعبیر خودِ روح الله خمینی: «همه‌ی بشر را به مقاتله دعوت می کند تا زمانی که فتنه از عالم رخت بربندد. شعار اسلام «جنگ جنگ تا رفع فتنه از جهان» است و محمد بن عبدالله وقتی کفار را می کُشت؛ به آنها لطف و محبت می کرد؛ زیرا بدین ترتیب، آنها کمتر زنده می ماندند و کمتر گناه می کردند و به تبع، کمتر در جهنم عذاب می کشیدند» (اینجا).

چه فتنه ای در جهان، عظیم تر از کفر و ارتداد و نفاق است؟ چه فتنه ای مهم تر از این واقعیت است که کفار نجس، به دینِ کامل و به پیامِ آخرین رسول خدا تسلیم نمی شوند؟ و نه تنها جزیه نمی دهند؛ بلکه تقریباٰ تمام قدرتِ رسانه ای و سیاسی و اقتصادی و نظامی و حقوقیِ جهان را غصب کرده اند؟ و تمام قدرت های صاحبِ حقِ وتو در شورای امنیتِ سازمان ملل متحد را کفار نجس اشغال نموده اند؟

اگر این احکامِ قرآن و سنت نبوی، عرفی و تاریخی و سیاقمند و عصری و زمان‌مند و مکان‌مند است و اگر چهره‌ی خدایِ قرآن که کودک و زن و پیر و جوان را در قوم ثمود، به شکلِ فله ای در ماجرای شتر صالح، قتلِ عام می کند و بعد، معادِ جسمانی و بهشت و جهنم و جهان‌شناسی و کیهان‌شناسی و روحِ قرآن که هنگام خواب نیز از بدن قبض می شود، چنین حکمی دارد؛ دیگر چه چیز از اسلام باقی می ماند؟ شیرِ بی یال و دم و اشکم که دید؟

چرا دقت نمی شود که در لسان و کانتکستِ قرآن و سنت نبوی، مضمون و محتوا و معنا و مصداقِ مفاهیمی چون «تفکر و تعقل و استدلال و علم و عدالت و مدارا و مروت و انصاف»، با آنچه امروزه و در جهان جدید توسط یک ذهن فرهیخته، فهم و معنا و تصدیق و تعیین می شود، صرفاٰ اشتراک لفظی دارد؟ برای مثال، در قرآن و سنت نبوی، علم به معنای ساینس یا عدالت به معنای برابریِ حقوقی بین انسان ها، منهای نوع مذهب و جنسیت نیست.

به عبارت دیگر، سخنِ روح الله خمینی، به روشنفکرانِ مدنظرش، نقل به مضمون این است که مرد و مردانه بایستید و بگویید اسلام را قبول ندارید و این دین، تناسبی با زیست-جهان و عقلانیت و عدالت و اخلاقِ انسانِ مدرن ندارد و از مارکسیسم و سوسیالیسم و لیبرالیسم و حقوق بشر و دموکراسیِ مدرن و کانت و پوپر گرفته تا هگل و هایدگر و دازاین را به قرآن و سنت نبوی حقنه نکنید. منتها نگارنده ضمنِ تصدیقِ درستیِ این توصیه‌ی ایشان، اضافه می کند:

«شما فقها و آخوندها نیز مرد و مردانه پای اسلام (قرآن و سنت نبوی) بایستید و در هر مصداقی که افکار و احکام و ارزش ها و اهداف و عواطف و گفتار و کردارِ داعش و داعشیان، با قرآن و سنت نبوی، حسبِ مورد، مطابقت یا سازگاری داشت، اذعان کنید. با استانداردهای دوگانه، سخن نگویید و عمل نکنید. تحریف یا نفاق یا التقاطِ ناموجه و به بیان دیگر، فرهنگِ شیزوفرنیک و شتر-شیر-گاو-پلنگی را در همه‌ی مصادیق اش نقد کنید».

ویلیام جیمز با مشاهده-ی وقایعِ تاریخی، در رابطه با موضعِ «دین» در قبالِ «علم»، نقل به مضمون می گوید که وقتی به صحنه-ی تاریخِ دینِ مدنظر خود نگاه می کند، سه مرحله اتفاق افتاده است:

مرحله‌ی اول این است که هر دستآورد علمی اعم از مقوله-ی کشف یا اختراع (و از فیزیک و شیمی تا روانشناسی و جامعه-شناسی)، وقتی به بازارِ فرهنگ و جامعه عرضه می شود، روحانیون [یعنی دین-بان ها، به سیاق جنگل-بان ها و زندان-بان ها] به مخالفتِ تام و تمام بر می خیزند و هر چه بتوانند در رابطه با طرد و حذف آن علوم و یا محصولاتِ علمی می کوشند و آنها را مخالفِ دین و بدعت و خطا و دروغ می نامند [حال بماند که در صورت لزوم و امکان، با استناد به متن دین، حتی به حذف فیزیکیِ عالمان نیز پرداخته اند. همچنین در این راستا نگاه کنید به سرنوشت دوش حمام و آب لوله-کشی و شناسنامه تا تأسیسِ دارالفنون و دانشگاه و سینما و یا مواجهه با مقولاتی چون آزادی و حقوق بشر و دموکراسی و علوم انسانی در کشور خودمان].

(ادامه دارد)

نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ

🌾@Naqdagin
📕با دوستان مروت، با دشمنان مدارا (۳/۳)

✍️#علیرضاموثق

در مرحله-ی دوم، پس از کلی زور زدن و خسته شدن و پس از اقبال نشان دادنِ عالم و آدم نسبت به آن علوم و یا محصولات علمی و پس از اینکه دیگر نتوانستند بگویند این علوم خطا و دروغ است، [شروع می کنند با ایجاد هرج و مرج در هرمنوتیک، متن مقدس را طوری تفسیر کردن که با این علوم و محصولاتِ علمی سازگار شود]، سپس مدعی می شوند «همان که تا دیروز خطا و دروغ می نامیدندش»، در کتاب مقدس-شان آمده است؛ اما در مرحله-ی سوم، از ادعای قبلی فراتر می روند و مدعی می شوند که این علوم و محصولات علمی از متون مقدس-شان دزدیده یا آموخته شده است(!)

البته من می خواهم مرحله-ی چهارمی را به مراحل سه گانه-ی ویلیام جیمز اضافه کنم و آن اینکه در مرحله-ی چهارم، وقتی برای مثال، آنچه ۱۴۰۰ سال توسط تقریباً تمام متخصصانِ اسلام و مسلمان ها، جزء محکماتِ اسلام تلقی شده (مثل مجازات قطع دست و پا و شلاق و جواز ازدواج با کودکان و جواز برده-داری و جواز قتل مرتد و یا برتریِ حقوقی و ارزشیِ مسلمان نسبت به کافر و دیه و ارث نابرابر بین زن و مرد و یا جهنمی بودن مرتد؛ ولو اینکه شخصی اخلاقی و عالم و مؤمن به تصوری از خدا باشد و...) و نیز خود متن قرآن و سنت نبوی نسبت به آن تصریح می کند را اسلام می نامیم، به ما می گویند: «به اسلام توهین نکن!》یا《تفسیر ناموثق از اسلام نکن!». ضمن اینکه این نحوه‌ی مواجهه‌ی دین با علم را می توان به نحوه‌ی مواجهه‌ی دین با مقوله‌ی عدالت نیز تعمیم داد و با استقراء انتظار داشت که در آینده، اتهامِ سرقتِ حقوق بشر (به معنایِ برابریِ حقوقیِ انسان ها منهای نوع مذهب و جنسیت) یا لغو مجازاتِ اعدام مورد ادعای مسلمانان قرار گیرد.

این چه منطقی است که مسلمانان، مستند به نصِ صریحِ منابعِ اسلام، یک عمر آموزه یا حکمی را بیان و اجرا نمایند (مثل مجازات قطع دست و پا و شلاق و قصاص و جواز ازدواج با دختربچه و جوازِ برده‌داری و جواز تمتعِ جنسی از کنیزان و جواز قتل مرتد و حکم نجاست کفار) و سپس، نشان دادنِ چهره‌ی محققِ آن در زمانی دیگر، «توهین به اسلام و مقدسات» نامیده شود؟ و بعد، مجدداٰ این مدعا و شعار تکرار گردد که «اسلام به ذات خود ندارد عیبی» و دینی کامل است که برایِ سعادت دنیوی و اخرویِ تمامِ بشریت، در تمام زبان ‌ها و زمان‌ها و مکان‌ها، نسخه ای بی‌بدیل و مطلق دارد؟ و نیز عللِ کمابیش تمام مسائل و مشکلاتِ جوامع اسلامی، به همه جا مرتبط است، جز به متون مقدسِ اسلام و بعد، هیچ سهم و نقشی برای قرآن و سنت نبوی تصور نشود؟ جلوگیری از «بزن در رویی» در روابط بین الملل و در جنگلِ قدرت‌محورِ جهانی، خیلی خوب است؛ اما چرا همین تدبیر در مواجهه با اسلام و رفتارهایی که مستند به قرآن و سنت نبوی ست، خوب نیست؟ و می توان مدام «زد و در رفت» و بعد، هیچ مسئولیتی قبول نکرد؟

برای مثال، داعشیان مدعی شدند که آن خلبانِ اردنی را طبق قوانینِ اسلامی، در قفس انداختند و با آتش زدن اش، قصاص کردند؛ زیرا آن خلبان با بمباران، باعثِ قتلِ برخی از کودکان و مردان و زنانِ مسلمان و عضوِ داعش شده بود که بعضاٰ در آتش‌سوزیِ ناشی از بمباران، سوخته و کشته شده بودند (اینجا). حال، صرفنظر از ادعای داعش، اگر در اسلام این جواز وجود دارد که یک مجرم را بابت اسید پاشی یا کور کردنِ چشمِ مجنیٓ‌علیه قصاص کرد؛ چرا نمی شود یک مجرم را بابتِ قتلِ عمد از طریقِ آتش‌افروزی قصاص کرد؟ آیا صحنه‌ی آتش زدنِ آن خلبان، از مجازات هایی چون قطع دست و پا و به صلیب کشیدن و سنگسار که حسبِ مورد مستند به قرآن و سنت نبوی ست، از منظر عاطفی و اخلاقی و در ظرف عقلانیت و عدالتِ زمانه و زمینه‌ی تاریخی ما، مردودتر و ناموجه‌تر و گزنده‌تر و زشت ‌تر است؟ آیا چنین نیست که علم حقوق و علوم انسانی و فهم امروزینِ ما از مقوله-ی عدالت، پیشنهادهای دیگری به جایِ مجازات های اسلامی چون قطع دست و پا و به صلیب کشیدن و قصاص و شلاق و سنگسار می دهد؟ البته می دانیم که این نوع مجازات ها، در جهان سنت و در ظرفِ عقلانیت و عدالتِ آن زمانه و زمینه‌ی تاریخی، در عمومِ نقاط جهان و نزد عموم انسان ها، جاهلانه و ظالمانه نبوده است.

پایان

۲۸ آبان ۱۳۹۹


نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ

🌾@Naqdagin
نقدآگین
📕با دوستان مروت، با دشمنان مدارا (۳/۳) ✍️#علیرضاموثق در مرحله-ی دوم، پس از کلی زور زدن و خسته شدن و پس از اقبال نشان دادنِ عالم و آدم نسبت به آن علوم و یا محصولات علمی و پس از اینکه دیگر نتوانستند بگویند این علوم خطا و دروغ است، [شروع می کنند با ایجاد هرج…
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
#ببینید
📺 اجرای حکم قصاص شرعی خلبان اردنی توسط حکومت اسلامی (زنده زنده در آتش سوزاندن، و سپس زیر آوار دفن کردن)

🎙گزارش خبرنگار شبکه‌ی سی‌بی‌اس

▪️صحنه‌های خشن اجرای شریعت اسلامی در این گزارش حذف شده و نشان داده نمی‌شود.

🎞🖋تدوین و #ترجمه: #بهرام_بسطامی

#اسلام #نقد_قرآن #حقوق
#فقه #داعش #حکومت_اسلامی #قصاص #ثار #حقوق_بشر


📕مقاله‌ی مرتبط: «با دوستان مروت، با دشمنان مدارا» به قلم علیرضا موثق



نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ

🌾@Naqdagin
⬛️ به مناسبت فوت دکتر داود فیرحی

✍️#علیرضاموثق

با دقت نظر در ایرانِ امروز در شکل کلی، گمان می کنم می توان چند جریان فکری را مشاهده کرد:

اول) کسانی که می خواهند اسلام را همان‌گونه که هست، محقق کنند و جامعه را به سازِ احکام عصرِ حجر-حجاز برقصانند (داعشیان وطنی).

دوم) کسانی که گمان می کنند اسلام زنده است و به نحو روشمند و بدون استحاله اش و با باستان‌شناسی در مناسباتِ فرهنگی و معیشتی و فقهیِ زیست-جهانِ قبیله ای و بدوی در میانِ اعراب بادیه نشین، می توان از آن برای حل مسائل نظری و رفع مشکلات عملیِ موجود در جهانِ جدید بهره جست.

سوم) کسانی که می دانند اسلام مرده است و اینک جسدِ بی روح اش بر دوش جامعه‌ی ما سنگینی می کند؛ لکن این حقیقت را آشکار نمی کنند و می کوشند تا با حقنه‌ی کانت و پوپر و یا هگل و هایدگر به این جسدِ بی روح، به آن حیات تزریق کنند و بزک اش نمایند و بدین ترتیب، چالشِ هویتی و رنجِ روانشناختیِ مسلمانان را برای گذار کاهش دهند (بدون دقت به این نکته که کثیری از ایرانیان از اسلام عبور کرده اند. گویا جمعیت مسلمینِ وطنی را به لحاظ کمی، با پنجاه سال قبل قیاس می کنند).

چهارم) کسانی که خبرِ مرگِ اسلام را صادقانه اعلام می کنند و می کوشند تا فرآیندِ کفن و دفنِ این جسدِ بی روح و پوسیده را تسریع و تسهیل نمایند و از فشارِ بارِ سنگین اش بر گُرده‌ی جامعه، تا حدودی به نحو تدریجی و طیفی بکاهند.

◾️من آثار دکتر فیرحی را چندان تعقیب نکرده ام؛ اما تا جایی که می دانم، او یک مسلمانِ داعشی نبود و البته ما برای داعشی نبودن، به عنوان یک شرط لازم و نه کافی، ناگزیر از عدول از اسلام (قرآن و سنت نبوی) هستیم و به نحو طیفی، هر چه بیشتر از اسلام عدول کنیم، می توانیم بیشتر به عقلانیت و عدالت و معنویت و اخلاق (در ظرفِ تاریخی و در زمانه و زمینه‌ی خویش) نزدیک شویم (جهت تأکید، به نظرم این امر به عنوان یک شرط لازم است و نه کافی).

منتها ظاهراٰ دکتر فیرحی تا پایان عمر، مرگ اسلام را تصدیق نکرد و امیدوار بود تا از این چاه خشکیده، آب حیاتی برای برهوتِ کشورش استخراج کند.

امیدوارم خدایش (الله) بیامرزدش. خدای من البته کسی را نمی آمرزد؛ چون خدای من، موجودی مستقل از جهان و موجوداتِ موجود و ممکن و متصور در آن نیست و لذا انتسابِ این اوصافِ انسانوار به خداوند در سیاقِ خدای نامتشخص معنا ندارد. دکتر فیرحی نیز حصه ای از خدای من بود و نه یک عبد و برده که نیاز به آمرزشِ الله (این سلطانِ مستبد و توتالیتر و مذکر) داشته باشد. خدای نامتشخص نمی تواند از انسان ها مثل یک اربابِ پر رو طلبکار باشد و آنها را بازخواست و مجازات کند و به جهنم ببرد. شبیه به اینکه شما یکی از دست‌های خود را به جرم اینکه پنج انگشت دارد؛ قطع و مجازات کنید(!)

خدای نامتشخص، حتی خودش هم اسیر جبر مقتضیاتِ ذات خویش است؛ چه رسد به حصه های کوچک اش. او انسان ها را خلق نمی کند و برایشان کتاب قانون در عصرِ حجر-حجاز نمی فرستد و به نحو سادیستیک، یک شیطان رجیم نیز به جان‌شان نمی اندازد. او به اقتضای جبر و مقتضیاتِ ذات اش، تنها «می رود و می خروشد و می شود» و موجودات چون حصه هایی از دل اش «بر می آیند» و یا به عبارت بهتر، خدا «انسانیده و موجودیده و هستومندیده» می شود. دریا، موج را نه می آمرزد و نه مجازات می کند؛ دریا از جمله خودِ موج است.

ما ز بالاییم و بالا می رویم/ما ز دریاییم و دریا می رویم

خوانده ای انا الیه راجعون/تا بدانی که کجاها می رویم

پایان

۲۹ آبان ۱۳۹۹


نقدآگین را دنبال کنید:
📸 اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ

🌾@Naqdagin
📘خدای نامتشخص؛ حکایت هم‌چنان باقی‌ست

✍️#علیرضاموثق

زمان تقریبی مطالعه: ۲۳ دقیقه و ۴۰ ثانیه

#مقاله #نظریه
#خداشناسی #خدای_متشخص #خدای_نامشتخص #خدای_ادیان #خدای_تاریخی #ماتریالیسم
#نقد_ادیان #شرور_گزاف #برهان_شر
#باروخ_اسپینوزا #تامس_نیگل #مصطفی_ملکیان


🔲 مقالات و یادداشت‌هایی مرتبط با موضوع «خدای متشخص» و «خدای نامتشخص» به قلم همین نویسنده: اینجا

مقاله‌ی مرتبط: «چرا و چگونه آگاهی به مشکل تبدیل شد؟» به قلم مارگارت وِرتایم


نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ
🌾@Naqdagin
📘خدای نامتشخص؛ حکایت هم‌چنان باقی‌ست (۱/۸)

✍️#علیرضاموثق

پس از انتشار دو جُستار تحت عناوینِ «خدای نامتشخص و زائد بودنِ مفهوم خدا در این سیاق» و نیز «خدای نامتشخص به مثابه‌ی آگاهی متجسم و خدای دموکراتیک»، برخی از مخاطبان محترم، پرسش‌ها و یا نقدهایی را مطرح کرده‌اند. لذا می‌کوشم؛ هم در جهت ایضاحِ مفهومی و روشن‌تر ساختنِ مراد و مدعایم و هم از حیثِ روشن‌تر ساختن و یا تحکیم و تقویتِ دلایلم، در حد وسع، توضیحات و تأملاتم را بیان کنم:

اول) اسپینوزا در خصوصِ عدمِ وجودِ خدای متشخص، به نحوِ استوار و قاطع استدلال کرده‌است و من در خصوصِ خردستیز بودنِ باور به خدای متشخص، خصوصاً خدای متشخص و انسانوار و خالق و نیز قادر و عالم و عادلِ مطلق ادیان، با اسپینوزا هم‌داستانم. منتها شخصاً تاکنون متوجه نشده‌ام، در آرایِ فلسفی و خداشناسانه‌ی اسپینوزایِ حکیم و فرزانه (که درونش صد قیامت نقد هست/کمترین آنکِ شود همسایه مست)، مرزِ «خدا یا طبیعت» با «ماتریالیسم» چیست. مع الوصف، گمان می‌کنم که اگر خداوند وجود داشته باشد، از نوع متشخص و خدای ادیان نیست و نیز صرف‌نظر از وجود داشتنش، تصدیق و باور کردنش موجه و خردپسند نیست؛ زیرا:

الف) خداوند نقیضِ چیزی است که خداوند نیست و به عبارت دیگر، p با نقیض p جمع نمی‌شود و خداوند نمی‌تواند هم خودش باشد و هم غیر خودش. بدین ترتیب، خالق، غیر از مخلوق است و اگر در دایره‌ی هستی، چیزی غیر از خدا وجود دارد، خدا محدود می‌شود به غیر از خودش؛ یعنی به مخلوقات و موجودات.

ب) بی‌گمان در جهان انسانی، شرور گزاف وجود دارد و در ظرفِ فهم بشری ما، خداوند نمی‌تواند قادر و عالم و عادلِ مطلق باشد. اگر گفته شود، شاید طرح خداوند و تعریفش از مقوله‌ی عدالت با آنچه ما انسان‌ها از مقتضیات و مضمونِ این مفهوم درک می‌کنیم متفاوت است؛ آنگاه خواهم گفت که ممکن است عدالت از منظر خداوند اقتضا کند که هیتلر را به بهشت ببرد و گاندی را به جهنم. منتها ما برای تفکر و تقرب به عقلانیت و حقیقت، بیش از گام نهادن در محدوده‌ی مقدورات و بضاعتِ بشریمان تکلیفی نداریم و تا جایی که برای ما قابل تشخیص است، شرور گزاف با قدرت و علم و عدلِ مطلقِ خداوند قابل جمع نیست و لذا از باب اخلاق باور، مکلف هستیم که وجودِ چنین خدایی را تصدیق نکنیم. به بیان دیگر، از ایراد شرور گزاف، برای اثباتِ عدم وجودِ خدایِ ادیان در نفس‌الامر استفاده نمی‌کنم؛ بلکه با توسل به شرور گزاف، باور کردن و تصدیقِ خداوند در چهره‌ی مذکور را ناموجه می‌بینم (البته نمی‌دانم که تاکنون از مسئله‌ی شر در چنین سیاقی استفاده شده‌است یا خیر) و...

دوم) تامس نیگل و برخی دیگر از متفکرین، در نقدِ تبیینِ ماتریالیسم از منشاء «حیات و ذهن و آگاهی و خودآگاهی»، دلایلی اقامه کرده‌اند؛ لکن من برای اثباتِ وجودِ خدای نامتشخص، به نحو ایجابی به دلایلِ ایشان استناد نکرده‌ام و نیز برای توجیهِ مدعایم صرفاً از دلایلی که در نقد ماتریالیسم در حوزه‌ی مدنظر تقریر شده‌است بهره نبرده‌ام؛ بلکه پس از استناد به دلایلی که برای نقض یا تضعیفِ دلایلِ ماتریالیسم در «تبیینِ منشاء حیات و ذهن و آگاهی و خودآگاهی» اقامه شده‌است؛ کوشیده‌ام با دلایلِ دیگری مدعایِ وجودِ خدای نامتشخص را توجیه نمایم و توضیح دهم که:

الف) چرا باور به وجودِ خدای نامتشخص بر خدای متشخص، خصوصاً خدای متشخص و انسانوار و خالق و نیز قادر و عالم و عادلِ مطلقِ ادیان در ترازویِ عقلانیت ارجح است؟

ب) چرا باور به وجود خدای نامتشخص، بر ماتریالیسم ارجح است؟

در نتیجه، به دلایلِ اسپینوزا و امثالِ او به منظورِ نقض و یا تضعیفِ دلایلی که جهتِ اثباتِ وجودِ خدایِ متشخص اقامه شده‌است استناد می‌کنم و به دلایل تامس نیگل و امثال او، برای نقض و یا تضعیفِ «تبیینِ ماتریالیسم از منشاء حیات و ذهن و آگاهی و خودآگاهی».


(ادامه دارد)


نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ
🌾@Naqdagin
📘خدای نامتشخص؛ حکایت هم‌چنان باقی‌ست (۲/۸)

✍️#علیرضاموثق

سوم) وفق آنچه در نوشته‌هایم مراد می‌کنم؛ دو مفهومِ ناماتریالیسم و ماتریالیسم، نقیضِ یکدیگر می‌باشند. ناماتریالیسم و مدلول و محتوای آن، یعنی یا خدای متشخص (اعم از انسانوار و ناانسانوار) وجود دارد و یا نامتشخص. ماتریالیسم نیز یعنی، جهانِ برابر-ایستای ما، همین ماده‌ای‌ست که شیمی و فیزیکِ فعلی توضیح می‌دهد و آن را فاقد هر نوع ذهن و آگاهی (از بسیار خام تا بسیار پیچیده و مرموز) فرض می‌کند و مدعایش این است که ما انسان‌ها به عنوانِ ماده‌ای متفکر و واجدِ حیات و ذهن و آگاهی و خودآگاهی، از جهانِ مادیِ فاقدِ هرگونه ذهن و آگاهی برآمده‌ایم.

چهارم) آیا قوت دلایلِ ماتریالیسم در خصوصِ موضوعِ موردِ بحث بیشتر است یا ناماتریالیسم؟ آیا به لحاظِ معرفت‌شناسی، قوتِ دلایل و شواهدِ هر یک از دوگانه‌ی متناقضِ موصوف (ماتریالیسم و ناماتریالیسم)، دقیقاً برابر است و از این رو لازم است تا موضعِ لاادری اتخاذ شود؟ اگر خداوند وجود داشته باشد؛ آیا متشخص است و یا نامتشخص؟

به نظرم احتمالِ صدق ناماتریالیسم، به نحو ظنی و غیر‌قطعی و بدونِ ادعای یقین و اثباتِ قاطع، به دلایلی که خواهد آمد، در قیاس با ماتریالیسم بیشتر است و از آنجا که دلایلِ وجود خدای متشخص (اعم از انسانوار و ناانسانوار)، قاطعانه نقض می‌شود، پس گزینه‌ی خدای نامتشخص در ذیلِ عنوان ناماتریالیسم باقی می‌ماند. به عبارت دیگر، دلایلِ مؤیدِ باور به وجود خدای نامتشخص به نحو ظنی و غیر‌قطعی نسبت به ماتریالیسم قوت بیشتری دارد و به تبعِ آن ارجح است.

پنجم) منظورم از عقلانیت نظری، موزون کردنِ میزانِ دلبستگیِ آدمی نسبت به باورهایش با میزانِ قوتِ دلایلِ مؤیدِ آن باورها می‌باشد و منظورم از مفهومِ اثباتِ مدعا در حوزه‌هایی چون موضوعِ موردِ بحث، اثباتِ ریاضی‌وار و قطعی از مجرای برهانِ قاطع با مقدمات بدیهی نیست و اساساً گمان می‌کنم؛ به غیر از بخش محدودی از معرفتِ بشری (مانند ریاضیات و منطق)، در سایر حوزه‌ها، تنها امری که می‌توان نسبت به صدقِ محتوایِ آن و مطابقتش با واقع یقینِ جزمی داشت، این است که حصول یقینِ جزمی ناممکن است؛ بدین معنی که نمی‌توان گفت: «الف، ب است و محال است که الف، ب نباشد».

بنابراین عقلانیت یک مفهوم طیفی است و نه باینری. برای مثال اگر قوتِ دلایلِ اقامه شده به نفعِ این باور که «الف، ب است» ۵۱ درصد باشد و در وهله‌ی بعد و تا اطلاع ثانوی (یعنی تا زمانِ نقض و یا تضعیفِ دلایلِ اقامه شده از مجرای نقد مستمر)، اگر دلبستگی ما به این باور که «الف، ب است» نیز ۵۱ درصد باشد، در این مصداق و موردِ مشخص، در آزمونِ عقلانیت، مردود نمی‌شویم و از مرزهای آن خارج نمی‌گردیم.

ششم) در نقد آرای مصطفی ملکیان نسبت به مقوله‌ی معنویت گفته‌ام: «نامِ موجودِ بی یال و دم و اشکمی که عبدالکریم سروش و امثالِ ایشان خلق کرده‌اند، شیر نیست و وقتی چهره‌ی خدا و روح و معاد و بهشت و جهنم و جهان‌شناسی و کیهان‌شناسی و فقهِ متعلِق به قرآن و سنتِ نبوی تغییراتِ اساسی کرد و بعضاً به نقیضِ خودش بدل شد، نمی‌توان نامِ چنین فرآورده‌ای را اسلام گذاشت (برای مثال، خدای نامتشخص، نقیض خدای متشخص است و جمعشان منطقاٰ محال است). به همین قیاس و در همین سیاق، به معنویتِ بی خدایِ مدنظرِ مصطفی ملکیان که محتوایش، مجموعه ای از آموزه‌های اخلاقی و روانشناختی‌ست و مکرراً تأکید می‌کند که موضعِ تئوریکش نسبت به وجود خداوند لاادری‌ست نیز نمی‌توان گفت، معنویت» و لذا به نظرم بهتر است به پروژه‌ی فکری خویش بگوید زندگی فیلسوفانه یا امثالهم و بر یکسری آموزه‌ی روانشناسی و اخلاقی، نام بی مسمای معنویت را نگذارد.

به نظرم باور به وجود خداوند (اعم از متشخص و نامتشخص) تنها مؤلفه‌ی تعریفِ مفهومِ معنویت است و سلامت روان و اخلاق و عشق، از مجرایِ سازگاریِ عقلانیت با معنویت و به وسیله‌ی عقلانیت به آن ضمیمه می‌شود؛ والا مؤلفه‌ی سلامت روان و زیستِ اخلاقی و عشق، عنصرِ برسازنده‌ی مفهوم معنویت نیست. معنویت به معنای عام، در تمام ادیان و مذاهب (از جمله در داعش)، به اعتبار باور به خداوند وجود دارد؛ اما در فرآیند سازگار نمودنِ معنویت با عقلانیت، علاوه بر ضمیمه شدنِ «سلامت روان، اخلاق، عشق، بیشینه کردنِ لذت و کمینه کردنِ رنج» به معنویت، انسانِ معنوی به سمتِ الهیاتی مینیمال و متواضع و خردپسند میل می‌کند و «خدا باوریش» از «خر شیطان یقین» پیاده می‌شود و متوهمانه و متفرعنانه، ادعای یقینِ جزمی نسبت به وجود خداوند و یا از آن فاجعه‌بار‌تر، نسبت به تقریرِ ذهن خداوند نمی‌کند.

(ادامه دارد)



نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ
🌾@Naqdagin
📘خدای نامتشخص؛ حکایت هم‌چنان باقی‌ست (۳/۸)

✍️#علیرضاموثق

معنویت پس از عبور از فرآیندِ سازگار شدن با عقلانیت، به عنوان یک فرآورده، به نظرم نهایتاً به این نقطه می‌رسد که تنها در موردِ وجودِ خود خداوند، به نحو ظنی و گمانه‌زنانه و متواضعانه، باور پیدا می‌کند و ادعای دسترسی به افکار و ارزش‌ها و احکام و اهداف و عواطف خداوند را عینِ تفرعن و شرک و کفر می‌بیند (البته در همین مرحله نیز مؤلفه‌ی جستجو‌گری و عدم قطعیت و آمادگیِ مسبوق به استدلال‌ورزی و تغییر باور، به اقتفای حضورِ عقلانیت، در جوار معنویت وجود دارد). انسان معنوی، عالمانه تصدیق می‌کند که اطلاع از ذهن خداوند، تنها کار خدایان است؛ ما انسان‌های میرا، از حیثِ معرفت‌شناسی و نظر به محدودیتِ قوه‌ی فاهمه و ناطقه‌ی بشریِ خویش، نهایتاً می‌توانیم و مجاز هستیم، در مورد وجودِ خودِ خداوند، گمانه‌زنی کنیم. همین و بس.

پای ما لنگ است و منزل بس دراز/دست ما کوتاه و خرما بر نخیل

هفتم) وقتی باور به وجود خداوند، به نحو ظنی و گمانه‌زنانه و بدونِ ادعایِ اثبات و یقین، به استدلال مستند باشد (نه به شهود عرفانی که خصلت مشاع در ترازویِ داوریِ بشری ندارد و بین الاذهانی نیست) و قوتِ دلایلِ مؤیدِ وجودِ خداوند نیز بیش از پنجاه درصد باشد و میزانِ دلبستگی به این باور نیز متناسب با میزانِ قوت دلایلش باشد، معنویت با عقلانیت از حیثِ باور به وجود خداوند سازگار شده‌است. در فرضی دیگر اگر قوتِ دلایلِ مؤیدِ وجودِ خداوند، کمتر از پنجاه درصد باشد، ما به اقتفایِ حقیقت‌جویی و تبعیت از لزومِ موزون کردنِ میزانِ تعلق به باور با میزانِ قوتِ دلایل، لازم است تا به الحاد و نقیضِ خداباوری میل کنیم و در فرضِ برابریِ قوتِ دلایلِ له و علیهِ وجودِ خداوند، موضعِ لاادری اتخاذ کنیم.

هشتم) در ادیان تاریخی، یقینِ جزمی و قطعی نسبت به وجود خداوند مطرح است و حسبِ مورد یا مدعیات الهیاتی‌شان بلادلیل است و یا تناسبی میانِ قوتِ دلایل با باورها و مدعیاتِ مدنظر وجود ندارد (مدعیاتی چون وجود الله و خدای متشخص و انسانوار، روح، معاد، بهشت، جهنم و نیز نبوت و سخنگوی الله بودن) و به جهتِ همین تفرعنِ معرفتی و خام‌اندیشی، راه‌شان از معنویتِ خردپسند و سازگار با عقلانیت جدا می‌شود و نهایتاً اخلاق و عدالتشان به سبب آلودگی به همین جزمیت و به جهتِ سوار شدن بر «خر شیطانِ یقین» است که تن به اصلاح در ظرفِ عقل و عدلِ زمانه و زمینه‌ی تاریخیِ ما نمی‌دهد. معنویتِ سازگار شده با عقلانیت، به اعتبار التزام به عقلانیت، همواره وجهی «جستجوگرانه و انتقادی و شکاکانه و موشکافانه و غیرجزمی» را با خویش حمل می‌کند و این امر لازمه‌ی هماهنگی و همنشینیِ معنویت با عقلانیت است و لذا این گل زیبا (یعنی معنویتِ سازگارشده با عقلانیت) جز در گلستانِ وجودی بالغ و ذهنی فرهیخته نخواهد روئید. ادیان به پرسش‌های سهمگین و عظیمی چون «آیا خداوند وجود دارد؟»، پاسخی قطعی و جزمی و یقینی می‌دهند و در وهله‌ی بعد، صرف‌نظر از ادعایِ دانایی حتی نسبت به تعدادِ دربان‌هایِ جهنم و کوچه‌پس‌کوچه‌هایِ بهشت، چهره‌ای از خداوند تصویر می‌کنند که با کالیگولا و دراکولا و هیولا فرق چندانی ندارد؛ اما معنویتِ خردپسند، پاسخی گمانه‌زنانه و ظنی و متواضع و بدونِ ادعای اثبات و یقین به پرسشِ مذکور می‌دهد؛ پاسخی مدلل و موجه؛ آنهم صرفاً راجع به خودِ وجودِ خداوند و نه تقریر ذهنِ خداوند. «دایره‌ی نمی‌دانم‌ها و نمی‌توانم بدانم‌هایِ معنویتِ خردپسند»، به اقتفای هماهنگی‌اش با عقلانیت، بسیار وسیع است و لذا با ادیان تاریخی، تفاوتی کهکشانی دارد.

نهم) می‌پذیرم و تصدیق می‌کنم که به حاقِ هستی و به ذاتِ آن دسترسی ندارم و این موضوع نمی‌تواند متعلقِ شناساییِ تام و تمامِ من قرار گیرد؛ اما با نگاه به خودم و انسان‌های دیگر، می‌بینم که در هستی، هستومندهایی وجود دارند که ماده‌ی متفکر و واجدِ حیات و ذهن و آگاهی و خودآگاهی‌اند و از خودِ «ماده و حیات و ذهن و آگاهی و خودآگاهی» پرسش می‌کنند. گفته‌اند که می‌توان از «خودشناسی» به «خداشناسی» رسید؛ اما به نظرم عبارتِ صحیح این است که از «خودشناسی» می‌توان به «گمانه‌زنی در مورد وجود خداوند» رسید و نه به شناختش یا به یقین در موردِ وجودش. دانستن در این خصوص، کار خدایان است و نه کار ما انسان‌های محدود و کوچک. پس، برایِ یک گمانه‌زنیِ کلی و ظنی در موردِ پسِ پرده‌ی عالم، عزیمت‌گاه و نقطه‌ی شروعم از «خویشتن و انسان» است.

دهم) استدلالِ استنتاجِ بهترین تبیین، یکی از اصناف استدلال است و ما در حوزه‌ی عقلانیت نظری، استفاده‌‌ی زیادی از آن می‌کنیم. پیش از این برای بیان مرادم مثالی زده‌ام که اینک مجدداً تکرارش می‌کنم:

(ادامه دارد)



نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ
🌾@Naqdagin
📘خدای نامتشخص؛ حکایت هم‌چنان باقی‌ست (۴/۸)

✍️#علیرضاموثق

فرض کنیم آقای x را با مقداری کاغذ و کبریت در یک اتاقِ به شدت محافظت‌شده با پنجره‌ای کوچک و با شیشه‌ای ضدگلوله و نفوذ ناپذیر که حفاظی فلزی نیز دارد قرار داده و درب آن را شش‌قفله کرده‌ایم و کلیدِ تمام شش قفل نیز تنها در دست خودِ ماست و خودمان نیز پشتِ تنها دربِ این اتاقِ فرضی ایستاده‌ایم. هیچ انسانی نیز در اطرافِ این اتاق، چه در جهتِ عمودی و چه افقی، تا کیلومترها امکان تردد ندارد.

در وهله‌ی بعد، متوجه می‌شویم که از اتاقِ موصوف، دود خارج می‌شود و وقتی موضوع را پیگیری می‌کنیم، کاغذهایی را که نزد آقای x بود در حال سوختن می‌بینیم؛ اما او آتش زدنِ عمدی و یا سهویِ کاغذها را منکر می‌شود و مدعی می‌شود که اساساً خواب بوده‌است.

در اینجا در ظرفِ فهم و تجربیاتِ ما، دو فرض و گمانه‌زنی برای تبیینِ این رویداد، متصور است؛ یا کاغذها خودبخود آتش گرفته و یا توسط آقای x (اعم از عمدی و سهوی) به آتش کشیده شده‌است.

حال، ما شواهدِ مؤید و تقویت‌کننده و یا شواهدِ ناقض و تضعیف کننده‌ی هر ایده را جمع‌آوری می‌کنیم؛ برای مثال با توجه به اینکه آتش گرفتنِ کاغذها در فصل گرما صورت گرفته، این گمانه‌زنی را مطرح می‌نماییم که ممکن است عینکِ آقای x در طاقچه‌ی اتاق بوده و بدونِ قصد و علم و عمدِ آقای x، آن عینک چونان عدسیِ یک ذره‌بین، اشعه‌ی خورشید را بر کاغذها متمرکز کرده و موجبِ آتش گرفتنشان شده‌است؛ لذا شروع می‌کنیم به بررسیِ تجربیِ این امر و صرف‌نظر از اینکه شماره‌ی عینکِ متعلق به آقای x تنها نیم دیوپتر آستیگمات است؛ اما باز بارها در گرم‌ترین لحظاتِ روز، این فرض را که نور خورشید و عدسیِ عینک از رویِ طاقچه باعث آتش‌سوزی شده‌است آزمون می‌کنیم؛ منتها در نهایت، می‌بینیم که عینکِ طبیِ مذکور، در عمل نمی‌تواند باعثِ آتش گرفتنِ کاغذهایی مشابه شود.

با این وصف، در ظرفِ امکانات و فهم ما و در حدِ شواهد و دلایلِ در دسترسِ ما، به لحاظ عقلی، موجه است که بدون یقینِ قاطع و جزمی، این گمانه‌زنی را به نحو ظنی، محتمل‌تر و با قوتِ بیش از پنجاه درصد ببینیم که آتش زدنِ کاغذها، توسط آقای x صورت گرفته و یا حتی ممکن است او در خواب و یا در وضعیتِ نیمه‌بیداری، بدون خودآگاهی، کاغذها را آتش زده‌باشد.

به نظرم در اینجا ما به لحاظِ معرفتی مجاز هستیم تا از مجرایِ استنتاجِ بهترین تبیین، به نحو ظنی (نه یقینی و قطعی) و تا اطلاع ثانوی (یعنی تا زمانِ روشن شدنِ ضعفِ شواهدِ فعلی‌مان و تا زمانِ فرارسیدنِ ایده‌ای با توانِ تبیینِ بهتر)، گمانه‌زنیِ موصوف را مبنی بر اینکه «آتش گرفتنِ کاغذها حاصلِ رفتار عمدی یا غیر عمدیِ آقای x است»، نسبت به ایده‌ی رقیبش ارجح ببینیم.

در مثالِ فوق، با توجه به اینکه رابطه‌ی تناقض بینِ دو فرض موصوف مطرح نیست، شاید پای فروضِ دیگری در میان باشد. شاید کاغذها توسطِ اجنه آتش گرفته باشند. شاید پای آدم فضایی‌ها در میان باشد یا شاید عللی در کار است که فعلاً در ظرفِ فهم و ادراک ما نمی‌گنجد؛ لکن تکلیفِ ما در «متناسب کردنِ میزانِ دلبستگی به باورهای‌مان، با میزانِ قوتِ دلایل و شواهدِ مؤیدِ آن باورها»، تنها در حدِ ظرفیتِ اطلاعات و قوایِ عقلی و ادراکیِ ما می‌باشد که مقوله ای واجدِ حیثِ تاریخی و زمانمند و مکانمند است. ما در راهِ تقربِ نسبی و طیفی و تدریجی به عقلانیت و حقیقت، بیش از مقدورات و امکانات و قدرتمان که متأثر از تاریخ و زیست-جهانِ ما ست، تکلیفی نداریم.

(ادامه دارد)



نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ
🌾@Naqdagin
📘خدای نامتشخص؛ حکایت هم‌چنان باقی‌ست (۵/۸)

✍️#علیرضاموثق

یازدهم) در مثال فوق برای تبیینِ آتش گرفتنِ کاغذها به گمانه‌زنی پرداختیم و به دلیلِ عدمِ دسترسی به حاقِ رخدادی که در گذشته اتفاق افتاده و اینک از حوزه‌ی ادراکِ حسیِ ما خارج شده‌است، به معرفتِ ظنی اکتفاء کردیم. حال به همین سیاق، به سراغِ گمانه‌زنی در خصوصِ منشاء «حیات و ذهن و آگاهی و خودآگاهی» می‌رویم. با این تفاوت که حتی اگر فرضِ دخالت آدم‌فضایی‌ها و امثالهم نیز در برساخته‌شدنِ ماده‌ای متفکر و واجدِ حیات و ذهن و آگاهی و خودآگاهی چون انسان مطرح شود، باز این پرسش باقی می‌ماند که چطور ماده‌ای متفکر و واجدِ حیات و ذهن و آگاهی و خودآگاهی چون آدم‌فضایی‌ها از دلِ ماده‌ای ماتریالیستیک و بدون هر گونه ذهن و آگاهیِ مرموز برآمده‌است؟ (قید مرموز بودن را بدین جهت به کار می‌برم تا با ذهن و آگاهیِ بشری و انسانی قیاس نشود و ضرورتاً با تقلیل‌گرایی و ساده‌سازی، انسانوار تداعی نشود).

اشاره شد که ماتریالیسم و ناماتریالیسم، نقیض یکدیگرند و خدای متشخص و خدای نامتشخص نیز چنین وضعیتی دارند. دو مفهومِ متناقض را نمی‌توان با یکدیگر جمع کرد و نیز نمی‌توان هر دو را رفع نمود. همچنین در این میان، چون شقِ سومی متصور نمی‌باشد، می‌توان از نقض یا تضعیفِ ادله‌ی یکی از آن دو مفهومِ متناقض، حسب مورد، اثبات یا تقویتِ دیگری را استنتاج کرد.

با استناد به دلایلِ تامس نیگل (فیلسوفِ شهیرِ ذهن و بی اعتقاد به ادیان تاریخی و الله)، در کتابِ ذهن و کیهان، با زیر‌عنوان «چرا تصورِ ماتریالیستیِ نو‌داروینی از طبیعت، به احتمالِ قریب به یقین باطل است» و نیز با استناد به نقادیِ برخی دیگر از متفکرین، تبیین ماتریالیستیک از منشاء «حیات و ذهن و آگاهی و خودآگاهی»، به قول تامس نیگل، قریب به یقین خطاست و البته نظر به اینکه در چنین مواردی، حصولِ یقین ناممکن است، به بیان دیگر می‌بایست چنین نتیجه گرفت که «ادله‌ی گمانه‌زنیِ ماتریالیسم در این خصوص، بسیار ضعیف و احتمال صدق آن، بسیار بعید است».

به نظرم با این مبنا، ما به لحاظِ معرفتی و عقلی، مجازیم تا نقیضِ ماتریالیسم را به نحوِ ظنی و غیرقطعی و تا اطلاع ثانوی به حوزه‌ی باورهایِ خویش راه دهیم و احتمالِ صدقش را نظر به وضعیتِ ماتریالیسم، بیش از پنجاه درصد بدانیم. منتها از آنجا که قبلاً با دلایلی عقلی، ادله‌ی وجود خدای متشخص به عنوان یکی از دو مدلولِ ناماتریالیسم، نقض و بی‌اعتبار شده است، گزینه‌ی خدای نامتشخص باقی می‌ماند.

ضمناً پیش از این در نوشتاری دیگر اشاره کرده‌ام که مفهوم خدا در سیاقِ خدایِ نامتشخص، بدین جهت که خداوند حقیقتی علاوه بر n موجودِ ممکن و متصور در دایره‌ی هستی نیست؛ زائد و اضافه است و «خداوند» فی الواقع نامی‌ست بر تمامیتِ «من و تو و او و ما و شما و ایشان و آن و آنها»؛ یعنی بر تمامیتِ n هستومندِ ممکن و متصور و موجود در دایره‌ی هستی. در این تلقی و گمانه‌زنی، ذره‌ای در جهان وجود ندارد که از خداوند پُر نباشد. گمان می‌کنم، ماتریالیسم چونان کله‌قندی هرمی شکل می‌نماید که برخلاف ادعای مارکس، بر قاعده استوار نیست؛ بلکه با سرِ خویش راه می‌رود و لازم است تا وارونه گردد و بر پا شود.

پس از این مرحله، اگر استدلال‌های عقلی و بین الاذهانیِ صورت گرفته که ادعایِ اثباتِ قطعی و تحصیلِ یقین ندارد، صحیح و معتبر باشند و اگر توانسته باشم توجیهی خردپسند برای باوری ظنی و غیرقطعی نسبت به خدایِ نامتشخص و متعلَّقِ ایمانی متواضعانه ارائه دهم، از تجربیاتِ شخصی و باطنی و معنوی نیز به نظرم می‌توان در ساحتِ فردی برای حمایت از ایمان مدد گرفت. البته می‌بایست بسیار مراقبت و احتیاط کرد و به خطرِ سقوط در چاهِ ویلِ خرافات و به مغاک و ورطه‌ای که چونان هیولا دهان گشوده و به انتظار طعمه است، دقت نمود. از معنویتِ سازگار با عقلانیت تا دعوی اطلاع از «خداوند می‌فرماید که...»، سر سوزنی بیش فاصله نیست. مدد گرفتن از تجربیاتِ شخصی و باطنی و معنوی، بدون مراقبتِ لازم توسط عقلانیت و بدون نگاه انتقادی و استدلالی، به سرعت ممکن است به طرحِ ادعایِ تقریرِ ذهنِ خداوند و یا به طرحِ ادعایِ اطلاع از تعدادِ دربان‌هایِ جهنم و تعدادِ بال‌هایِ فرشتگان بیانجامد. این تجربیاتِ ماقبلِ تفسیر، ممکن است صرفاً یک تماس باشد و نه مجرایِ شناخت. آنگاه که برای شناخت و تفسیر و صورتبندیِ مفهومی و گزاره‌ای نسبت به آن تجربه‌هایِ خام و بی‌صورت، به ذهن و زبان پناه می‌بریم نیز به قیاسِ مورچه‌ای که می‌خواهد کوهی را جابجا کند، به حکم استقرای تاریخی، ظاهراً راهی برای رهایی از دچار شدن به رهزنی و اعوجاج وجود ندارد.

(ادامه دارد)



نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ
🌾@Naqdagin
📘خدای نامتشخص؛ حکایت هم‌چنان باقی‌ست (۶/۸)

✍️#علیرضاموثق

دوازدهم) اشاره شد که ما در کثیری از حوزه‌های معرفتِ بشری‌ پذیرفته‌ایم که از «خرِ شیطانِ یقین» پیاده شویم و به دنبال برهانِ قاطع نباشیم و به ظنِ معتبر اکتفا کنیم و وقتی قوتِ دلایلِ مؤیدِ یک مدعا، بیش از پنجاه درصد بود، آن را به حوزه‌ی باورهایمان به نحو موقتی و تا اطلاع ثانوی راه دهیم. برای مثال، ما در قضاوت‌هایِ قضایی (اعم از حقوقی و کیفری‌)، به نحو مطلق نمی‌توانیم با یقینِ معرفت‌شناختی و اثباتِ قطعی داوری کنیم. حتی وقتی به اقرار یا آزمایش DNA استناد می کنیم؛ می توان این شبهه و فرض را مطرح کرد که ممکن است اقرارِ موردِ استناد، به نحوی از انحاء، برخلافِ واقع بوده و یا در آزمایش DNA خطایی رخ داده‌باشد و به تبعِ آن، تحصیلِ اطمینان و یقین از اصابت به واقع، ممکن نیست. اقرار کننده ممکن است برای یاری رساندن به معشوقش اقرارِ کذب کرده‌باشد و در آزمایشِ DNA نیز ممکن است خطای انسانی و مشاهدتی و سوبژکتیو رخ داده‌باشد و یا در ابزارِ مورد استفاده، نقصی متصور شود که هنوز شناسایی نشده‌است و یا عللی ممکن است در کار باشد که هنوز در حوزه‌ی اطلاعات و تشخیصِ نوع بشر وارد نشده‌باشد. پس، یقین و قطعیتی در کار نیست و کمابیش و با مسامحه، ماجرایِ علوم تجربیِ متأثر از عللِ غیر معرفتی و مشحون از «استقراء و مشاهداتِ گرانبار از نظریات و مفروضات» به همین سیاق است.

حال، به نظر می‌رسد که در مورد باور به خداوند نیز اگر طالبِ معنویتی خردپسند هستیم، چاره ای نداریم جز اینکه خیالِ خامِ تحصیلِ یقین در دماغِ سوداییِ خویش نپرورانیم و دست از این دعوی و جهد بی‌توفیق برداریم و به ظن و گمانه‌زنی بسنده کنیم؛ آنهم با تأکیدِ مؤکد، صرفاٰ در موردِ وجودِ خودِ خدا و نه تقریر ذهن خدا.

سیزدهم) یکی از مخاطبانِ محترم، مدعی شده‌است که باور به خدای نامتشخص شبیه به باور به بارداریِ بدونِ اسپرمِ مادر عیسی می‌باشد و به اعتبار بلادلیل بودن، باور کردنش ناموجه‌است و در ادامه، مدعی شده‌است که چون ما تمام مواردِ بارداری در گذشته و حال را نمی‌توانیم بررسیِ آبجکتیو و آزمایشگاهی کنیم، نمی‌توانیم مدعی شویم که همه‌ی مادرانِ روی زمین، بدون استثناء با اسپرم باردار شده‌اند. صرف‌نظر از اینکه وجهِ مشابهتِ ادعای بارداریِ مادر عیسی با مدعای خودم را دقیقاً از منظر متکلم متوجه نشده‌ام؛ اما ظاهراً گوشِ ما چنان به ادعاهایِ الهیاتیِ بسیار بزرگ و متفرعنانه عادت کرده‌است که وقتی کسی ادعایی بسیار کوچک و متواضعانه و نیز کاملاً موزون با قوتِ دلایلش مطرح می‌کند؛ با قیاسِ مع الفارق و از مجرایِ عادت، حتی در مقام تصور، درست فهمیده نمی‌شود تا نوبت به تصدیق برسد.

در موردِ قیاس مع الفارقِ حکایتِ خدای نامتشخص با ادعای بارداریِ بدونِ اسپرمِ مادر عیسی، لازم به ذکر است که:

اولاً) در خصوص ادعایِ بارداریِ بدونِ اسپرمِ مادر عیسی در بیش از دو هزار سالِ قبل، مدعی باید برای اثبات مدعایش دلیل بیاورد و این وظیفه بر عهده‌ی اوست.

ثانیاً) اثباتِ خطا بودنِ مدعایِ بارداریِ بدونِ اسپرمِ مادر عیسی در نفس الامر، موضوعی متفاوت است از باور کردن و تصدیق نمودنِ مدعایِ مذکور. ما نمی‌توانیم ثابت کنیم که قوریِ سماویِ راسل، وجود خارجی ندارد؛ اما می‌توانیم و می‌بایست، تصدیق و باورش نکنیم؛ مگر اینکه «قوتِ دلایلِ مؤیدش بیش از پنجاه درصد باشد و یا قوتِ دلایلی که برای تضعیفِ نقیضش اقامه‌شده، بیش از پنجاه درصد باشد و یا اساساٰ مدعا اثبات قطعی شود».

ثالثاً) وقتی مدعای مورد بحث دلیلی ندارد، تصدیق و باور کردنش محل ایراد است و البته در اینجا، نه تنها مدعایِ موصوف دلیلی ندارد؛ بلکه نقیضِ مدعایش (یعنی این ادعا که بانوان لزوماً با اسپرم باردار می‌شوند) در حد همین میزانِ قوتِ استقرای ناقص، از جانبِ شواهدِ مؤید حمایت و تقویت می‌شود.

(ادامه دارد)



نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ
🌾@Naqdagin
📘خدای نامتشخص؛ حکایت هم‌چنان باقی‌ست (۷/۸)

✍️#علیرضاموثق

منتها مدعایِ بارداریِ بدون اسپرم، نه دلیل به نفع خویش دارد و نه دلیل علیه نقیض خویش. این مخاطبِ محترم ظاهراً گمان می‌کند که هر باوری که مستند به استقراء و استنتاجِ بهترین تبیین است؛ چون اثباتِ قطعی نشده، پس نباید به حوزه‌ی باورهای ما وارد شود و از طرفی، چون نمی‌توان با بررسیِ آبجکتیو اثبات کرد که تاکنون، همه‌ی بارداری‌هایِ طولِ تاریخ با اسپرم بوده‌است؛ پس مجاز هستیم که مدعای بارداریِ بدونِ اسپرمِ مادرِ عیسی را باور کنیم(!) یعنی گویا فهمشان از استدلال، باینری است؛ یا اثبات قطعی یا دیگر هیچ(!)

برای بررسیِ انتقادیِ مدعای این مخاطب محترم، مثالی می‌زنم. آقای y که جوانی بی‌کار و بچه‌ی آخر خانواده است و مشکلات متعدد مالی دارد، پدرش در سن ۱٠٠ سالگی مفقودالاثر می‌شود و پنجاه سال نیز صبر می کند؛ اما پدرش بر نمی‌گردد. سپس برایِ اخذِ سهم الارثش از ملکِ بیست میلیارد تومانیِ پدرش، به دادگاه مراجعه می‌کند تا حکم موت فرضی بگیرد. اگر خودمان را با تخیل به‌جای آقای y بگذاریم، با گوشت و پوست و استخوانمان ادراک می‌کنیم که اگر قاضی بگوید، ممکن است پدر شما به دلیلِ «قوتِ اثبات قطعی نداشتنِ استقرایِ ناقص» زنده باشد و مرگش قابل احراز نیست؛ چقدر این موضع گزنده‌است و در این موقعیت انضمامی، اگر با چنین مغالطه‌ای باور به میرا بودنِ هر انسانی را ناموجه قلمداد کنیم، چقدر خردستیز است.

در چنین موقعیتی، قاضی می تواند به آقای y بگوید که میرا بودن انسان‌ها، استقرای ناقص است و قوت اثبات قطعی ندارد. مگر شما اثبات قطعی کرده‌ای که تمام انسان‌ها فوت می‌کنند؟ مگر مرگ همه‌ی انسان‌ها در طول تاریخ را ثبت و ضبط کرده‌ای؟ شما فعلاً برو با مشکلات اقتصادیت سر کن و فکر سهم الارث را از سرت بیرون کن (!)

پس، استقراء و استنتاج بهترین تبیین (به عنوان دو نوع استدلال)، اگرچه به لحاظ معرفت‌شناسی و منطقی و فلسفی، توان اثبات قطعی و جزمی ندارند؛ اما برای تقرب به عقلانیت و حقیقت و برای موزون کردنِ میزانِ دلبستگی به یک باور با قوتِ دلایلِ مؤیدِ آن، دائم محتاج اثبات قطعی و جزمی و تحتِ حکومتِ یک منطقِ باینری نیستیم و اساساً چنین امکانی نداریم. نکته این است که میزانِ دلبستگی به باورها را به نحو طیفی با میزانِ قوتِ دلایل، موزون کنیم و در جایی که مدعا، بلادلیل است (مثل ادعای بارداری بدون اسپرمِ مادر عیسی) و نقیضش نیز واجد دلیل است (ولو استقرای ناقص)، حداقل اگر به نقیضش به نحو طیفی دلبستگی نداریم، خودش را تصدیق نکنیم و موضع لاادری بگیریم.

در انتها جهتِ تأکید، همان‌طور که پیش از این نیز گفته‌ام، خداوند گاوی نیست که رام و اهلی، در مقابلِ ما بچرد و ما او را با خیال راحت بدوشیم و مآلاً از شیرش ماستِ سیاست و پنیر اقتصاد درست کنیم. سخنانی که در این جستار آمد؛ با عطفِ نظر به حقیقت و جهتِ تقرب به آن است و نه با سودایِ سود و کارکرد. البته به طور کلی، از کارکردِ سودمندِ روانشناختی و جامعه‌شناختی داشتنِ یک باور نمی‌توان به صدق‌اش رسید و چه بسا خرافه‌ای چون وجودِ هیولای اسپاگتی نیز در زمان و مکانی مشخص، واجد کارکردِ سودمند شود. هرچند در مقام کارکرد نیز با دو چشم سر می‌بینیم که خدایِ ادیان هیچ غلطی در عالم برایِ دفعِ شرور گزاف نمی‌کند و در فقره‌ی اخیرش به وضوح، حتی کار به آنجا رسید که دربِ دارالشفاهایِ پیروانِ مذاهب و ادیانِ تاریخی، توسطِ ویروسی کوچک‌تر از یک پشه (یعنی کرونا)، با میخ و تخته به دیوار دوخته‌شد و به تعطیلی کشیده‌شد. پس، از وزنِ خدایِ ادیان در ترازویِ عقلانیت که بگذریم، پُز کارکرد دادن برای چنین خدایی نیز بلاوجه است. از وقتی دوربینِ فیلم‌برداری اختراع شده‌است؛ دیگر نه مرده‌ها را زنده می‌کند و نه دریا را می‌شکافد و نه عصایی را به اژدها تبدیل می‌نماید و نه انسانی را در شکم نهنگ زنده نگه‌می‌دارد و نه آتش را برایِ بندگان و بردگان‌اش به گلستان بدل می‌سازد.

(ادامه دارد)



نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ
🌾@Naqdagin
📘خدای نامتشخص؛ حکایت هم‌چنان باقی‌ست (۸/۸)

✍️#علیرضاموثق

باری! تلاشِ تئوریکِ معطوف به گمانه‌زنیِ من از چهره‌ی کلیِ هستی، و تصویری که از خداوند در حد وسع ارائه کرده‌ام، شاید همان‌طور که اشاره شد، بر قطعیت و یقین استوار نباشد؛ اما گمان می‌کنم که حتی جنازه‌اش، حداقل بر خدای ادیان ارجحیت دارد و حریفِ او می‌شود. در این تلقی، خداوند و هستی و جهانِ برابر-ایستای ما، آغاز و غایت و انجامی ندارد. خداوند همیشه بوده و همیشه خواهد بود؛ منتها مدام در «صیرورت و سریان و سیلان و شدن» است و مآلاٰ موجودات در قالب تمثیل، چون موج از دل این اقیانوس برمی‌آیند و فرو می‌روند. در این تلقی، خداوند، انسان و جهان را خلق نمی‌کند؛ بلکه انسانیده و جهانیده می‌شود. البته اگر خدای نامتشخص خانه‌ای بر روی آب داشته‌باشد و استدلال‌هایی که کردم، با نقد ناقدانِ تیزبین و چالاک، سستی و بی‌اعتباریش آشکار شود؛ باز چه باک. اما از فروشکستن و فروریختنِ ادله‌ی وجودِ خدای نامتشخص، حداقل پیروانِ خدایِ ادیان نباید شادمانی کنند؛ زیرا خدای آنان بسی بیشتر سست‌بنیاد و فروشکستنی و فروریختنی‌ست.

من بیش از سی سال است که به سهم ناچیزِ خویش و در حد وسع بشریم، مجدانه و صادقانه، روزانه به طور میانگین چند ساعت کوشیده‌ام (بسیاری از روزها حتی بیش از ده ساعت) تا در جهان جدید، به نحو روشمند و مدلل و موجه، معنویت را با عقلانیت سازگار کنم و مبنایی خردپسند، برای ایمان‌ورزی و باور به خداوند بیابم تا مؤمنینِ متواضع و اهل خردورزی، در مقابلِ دلایلِ ملحدینِ منتقد، منکوب و تحقیر نشوند؛ اما یک عده مسلمانِ داعشی، مرا کافر و نجس می‌دانند و قرآنشان چنین ادعا می‌کند که تا ابد به جهنم می‌روم و تمام اعمالِ نیکم ضایع می‌شود.

پایان

۳۰ آبان ۱۳۹۹



🔲 مقالات و یادداشت‌هایی مرتبط با موضوع «خدای متشخص» و «خدای نامتشخص»: اینجا


نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ
🌾@Naqdagin
📘بازنشر جستار «خدای نامتشخص؛ حکایت هم‌چنان باقی‌ست» به قلم #علیرضاموثق


منتشره در کانال نقدآگین (اینجا)، بازنشر شده در:

🌐سایت فرهنگی نیلوفر:
neeloofar.org/1399/09/02/impersonal-god-the-story-will-continue/

🌐 سایت تریبون زمانه:
tribunezamaneh.com/archives/246254

زمان تقریبی مطالعه: ۲۳ دقیقه و ۴۰ ثانیه


🔲 مقالات و یادداشت‌هایی مرتبط با موضوع «خدای متشخص» و «خدای نامتشخص»: اینجا

#بازتاب_نقدآگین


نقدآگین را دنبال کنید:
📸اینستاگرام
📻پادکست فارسی آوای اندیشه| Avaye Andishe

📚نقدآگین (امتداد #تفکر_انتقادی)، کانالی مولف در حوزه‌ی نقدِ فرهنگ
🌾@Naqdagin