🔻شاه و تهدید نبرد با اسرائیل

🔴تاریخ ایران و بازخوانی اصولی آن، یکی از بزرگترین قربانیان کشمکش‌های قطبی سیاست‌زده دهه‌های اخیر بود. یکی از جذاب‌ترین این حوزه‌های مطالعاتی در تاریخ ایران، ره‌گیری بسیاری از تعارض‌های فعلی در سیاست خارجی و سیاست داخلی ایران، تا پیش از انقلاب است. کتاب آخر «ولی نصر» در پاره‌ای از بخش‌هایش این کار را می‌کند.

🔴به باور نصر، درگیری ایران و رژیم اسرائیل، ریشه‌هایی در پیش از انقلاب داشته و ممکن بود که وضعیت حتی باوجود پابرجا ماندن محمدرضا پهلوی تشدید هم شود. در این بریده، نصر نشان می‌دهد که چگونه محمدرضا پهلوی هم تا پای تهدید آمریکا برای ورود به جنگ علیه اسرائیل هم پیش رفت. این بخش را باهم بخوانیم:

شاه بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۲ مدافع خستگی ناپذیر انور سادات در واشنگتن بود و مستقیماً از نیکسون و کسینجر درخواست میکرد تا اهمیت فرصتی را که سادات فراهم کرده بود، درک کنند. در جریان جنگ ۱۳۵۲ میان مصر و اسرائیل، ایران به نحوی که باعث شگفتی و نارضایتی واشنگتن شد، به اتحاد جماهیر شوروی اجازه داد تا از حریم هوایی‌اش برای ارسال تجهیزات نظامی به ارتش مصر استفاده کند. پس از پایان جنگ، شاه از واشنگتن خواست تا اسرائیل را تحت فشار قرار دهد تا با مصر به توافق دست یابد. به عنوان نشانه‌ای از تغییر اساسی در موضع ایران، شاه آشکارا به واشنگتن هشدار داد که اگر توافقی میان مصر و اسرائیل حاصل نشود، جنگ از سر گرفته خواهد شد و این بار، «جنگِ ما خواهد بود و هیچ یک از ما چاره ای نخواهیم داشت...» در گزارشی از آن زمان آمده است: «امروز» شاه ایران تهدید کرد که کشور مجهز و مسلح او، در صورت حل نشدن بحران خاورمیانه مطابق با قطعنامه‌های سازمان ملل، به جنگ علیه اسرائیل خواهد پیوست.»

🔻بروکسل سبزی است یا کشور؟

🔴از جمله کسانی که در تاریخ ایران هرگز در میانۀ یک طیف قضاوت قرار نداشته، ناصرالدین شاه بوده است. شاهی که فاصلۀ میان «شاه شهید» تا «زن‌بارۀ عیاش» برای او به سرعت طی می‌شود.

🔴همین است که قضاوت و نوشتن از او را دشوار می‌کند. ناصرالدین‌شاه نه آن شاه مستبد هوشمندی است که براساس بسیاری از گزارش‌ها، بسیاری از مردم ایران او را عاشقانه دوست داشتند، نه مطلقاً شاه شهید بری از خطا که به‌ضرت گلولۀ توطئه‌ای کشته شد و نه عاشق‌پیشه‌ای عیاش و شاعرمسلک؛ او دقیقاً جایی در میانۀ تمام این روایت‌ها خانه کرده است.

🔴افشین مرعشی در کتاب خواندنی خود «ساخت هویت ملی ایران» به خوبی نشان می‌دهد که چطور بسیاری از دستاورهای دنیای مدرن و مظاهر توسعه‌ای که به‌نام رضا شاه خورده است، در واقع مدیون رویکرد و نگاه ناصرالدین‌شاه بوده است.

🔴به بهانۀ نوشتن نقدی بر کتاب «امپراتوری عقل»، مشغول ورق زدن کتاب بودم که بخش‌های جذابی از کتاب در رابطه با ناصرالدین‌شاه که آن را مشخص کرده بودم، چشمم را گرفت؛ خواندن آن ناظر به این مقدمه‌ای که نوشتم، خالی از لطف نیست.

🔴همان‌طور که اشاره کردم، مرعشی نشان می‌دهد که ورود بسیاری از مظاهر دنیای مدرن به ایران و توسعۀ آن‌ها، مرهون خواست و پافشاری ناصرالدین‌شاه بود. همین شاه، دقیقاً مدتی پس از ماجرای تنباکو و فتوای حرمت آن، به‌شدت خشمگین می‌شود و طور دیگری حکمرانی می‌کند. توصیف سلطنت ناصرالدین‌شاه در کتاب امپراتوری عقل زیبا است:

«ناصرالدین شاه از ماجرای امتیاز تنباکو بسیار خشمناک شد. از این تاریخ به بعد منافع روسیه مستعد این بود که بر دربار حاکم شود، و شاه سیاست بازدارنده‌ای را پیش گرفت که تماس با اروپا را محدود، ورود روزنامه‌های اروپایی را ممنوع و گسترش تحصیلات را که خود قبلاً پیشگام آن بود مشروط می‌کرد، و دوباره وزیران واپس‌گرا و ضد اصلاحات را روی کار آورد. ظاهراً بعضی از شاهدان آن عصر گفتند که شاه درباریانی را ترجیح می‌دهد که نمی‌دانند بروکسل کشور است یا نوعی سبزی.»

✅https://t.me/Mosavadat

🔻شگفتیِ جنگیِ ایران از زبان ولی نصر

🔴ولی نصر، این هفته مهمان برنامه WTFinance در یوتیوب بود. در این برنامه نصر ایده‌هایی در رابطه با «جنگ رمضان» را به بحث می‌گذارد که به‌نظرم آمد شنیدنی و جالب توجه است. کل ویدئو را این پایین برای علاقه‌مندان می‌گذارم، متن زیر هم گزارشی است از آن‌چه نصر در این برنامه گفت.

🔴محور اصلی این گفت‌وگو آن است که جنگ اخیر، تصورات آمریکا و اسرائیل درباره ایران را به‌هم ریخت. برداشت اولیه ترامپ و نتانیاهو این بود که جمهوری اسلامی ضعیف، فرسوده و در آستانه فروپاشی است؛ بنابراین اگر ضربه‌ای سریع و سنگین وارد شود، یا ساختار قدرت در ایران فرو می‌پاشد یا ایران ناچار می‌شود به خواسته‌های آمریکا و اسرائیل تن بدهد. اما آنچه در عمل رخ داد، خلاف این تصور بود. ایران نه‌تنها از پا نیفتاد، بلکه بسیار سریع‌تر از انتظار خود را با شرایط جنگی تازه تطبیق داد.

🔴شگفتی اصلی از نگاه ولی نصر، قدرت صرف ایران نبود؛ او می‌گوید از ابتدا هم باور نداشت ایران آن‌قدر ضعیف باشد که ترامپ و نتانیاهو می‌گفتند. شگفتی واقعی، سرعت تغییر و آمادگی ایران بود. ایران میان جنگی که اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴ علیه آن آغاز کرد و جنگی که آمریکا همراه اسرائیل در اسفند وارد آن شد، توانست آرایش خود را بازسازی کند، نقاط ضعف راهبرد گذشته را جبران کند و برای مرحله دوم جنگ آماده‌تر ظاهر شود.

🔴به باور نصر، آمریکا و اسرائیل می‌خواستند جنگ را در حوزه‌ای پیش ببرند که در آن برتری دارند: آسمان، حملات هوایی، بمباران دقیق و ضربه‌های سنگین از دور. اما ایران دقیقاً از همین چارچوب خارج شد. تهران میدان نبرد را از آسمان به خلیج فارس، تنگه هرمز، بازار جهانی انرژی، مسیرهای تجارت جهانی، پایگاه‌های آمریکا در کشورهای عربی و حتی زیرساخت‌های انرژی و اقتصادی متحدان منطقه‌ای آمریکا کشاند. به همین دلیل، جنگ دیگر یک درگیری محدود نظامی نبود؛ تبدیل شد به بحرانی منطقه‌ای و جهانی که اقتصاد جهان را هم درگیر می‌کرد.

🔴از نظر نصر، همین تغییر میدان جنگ نشان داد ایران فقط واکنشی و احساسی عمل نکرده، بلکه دارای «نقشه بازی» بوده و توان اجرای آن را هم داشته است. ایران با موشک‌ها، پهپادها، موقعیت جغرافیایی و توان تهدید تنگه هرمز، ابزارهای جدیدی برای فشار ساخت؛ ابزارهایی که جایگزین نقش پیشین نیروهای نیابتی شدند. اگر در گذشته حزب‌الله و شبکه متحدان منطقه‌ای مهم‌ترین دارایی راهبردی ایران بودند، در این جنگ تنگه هرمز و توان موشکی و پهپادی به دارایی اصلی ایران تبدیل شد.

🔴نکته مهم دیگر این است که جنگ، محاسبه سیاسی آمریکا را هم برهم زد. ترامپ تصور می‌کرد با الگویی شبیه ونزوئلا مواجه است: حمله‌ای سریع، کم‌هزینه، بی‌نیاز از جنگ طولانی و منجر به تسلیم طرف مقابل. اما ایران نشان داد می‌تواند هم ضربه بخورد و هم هزینه‌های سنگینی به طرف مقابل و اقتصاد جهانی تحمیل کند. به همین دلیل، ادامه مسیر نظامی دیگر ساده نیست؛ چون هر تشدیدی می‌تواند به حملات گسترده‌تر علیه زیرساخت‌های انرژی، پایگاه‌های آمریکا و تجارت جهانی منجر شود.

✅https://t.me/Mosavadat