🌷🌷4) थायरॉईड ग्रंथी (Thyroid Gland):🌷🌷

🌷ही ग्रंथी आपल्या शरीरात गळ्याच्या खालील भागात श्वसननलिकेच्या तोंडावर असते. या ग्रंथीमधून थायरॉक्झीन (Thyroxine) आणि ट्रायआयोडो थायरॉनॊईन (Tri-iodo-Thyronoine) नावाचे संप्रेरक स्त्रवत असते.

🌷 या संप्रेरकाच्या कमी स्रवण्यामुळे लहान मुलांना Cretinism नावाचा रोग होतो. म्हणजे त्यामध्ये मुलगा कमी खातो, जास्त झोपतो, जीभ लांब होते इत्यादी दोष दिसून येतात.

🌷हे प्रमाण प्रौढ व्यक्तींमध्ये कमी झाल्यास Myxedemerma नावाचा रोग होतो. अशा व्यक्तीस थंडी सहन होत नाही आणि तो शारीरिक तसेच मानसिकदृष्ट्या दुर्बल बनतो.
कार्य:

🌷 तसेच मानसिक वाढ नियंत्रित करणे.
ऊर्जानिर्मिती तसेच रोगप्रतिकारक क्षमता नियंत्रित करणे.



🌷🍀🌷🍀🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷

|| eMPSCkatta Facebook Live Session ||

विषय : MPSC आणि सामान्य विज्ञान
दिनांक: 14 जून 2020
वेळ : सायंकाळी 7 वाजता
लिंक : www.facebook.com/eMPSCkatta

दिनांक 14 जून 2020 रोजी सायंकाळी 7 वाजता eMPSCkatta Facebook Live मध्ये श्री. राहुल देशमुख सर (स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शक, सामान्य विज्ञान) "MPSC आणि सामान्य विज्ञान" या विषयावर आपल्याशी चर्चा करण्यासाठी @eMPSCkatta च्या Facebook पेजवर Live असणार आहेत, आपणही या Live सेशन मध्ये सहभाग घेऊन थेट सरांना प्रश्न विचारू शकता...

फेसबुक पेज लिंक : www.Facebook.com/empsckatta

आजच्या Facebook Live ची लिंक : https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=256754462320807&id=285006821631210

🌺🌺बाह्यस्रावी ग्रंथी (Exocrine Glands):🌺🌺


🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀

🌷🌷बाह्यस्रावी ग्रंथी (Exocrine Glands):🌷🌷

बाह्यस्त्रावी ग्रंथी आपल्या शरीरात विशिष्ट पदार्थाचे स्रवण करतात. तसेच त्यांच्या वहनासाठी नलिका असते या ग्रंथी आपल्या शरीराच्या आत किंवा शरीराच्या पृष्ठ भागावर असतात.

🌺१) घाम ग्रंथी (Sweat Gland):🌺

या ग्रंथी आपल्या शरीरात त्वचेमध्ये असून नलिकांच्या स्वरूपात असतात. यांच्यामधून घामाचे उत्सर्जन होते. घामामध्ये रक्तद्रव्यातून उत्सर्जित झालेल्या सोडीयम क्लोराईडचे द्रवरूप क्षार असतात. घामग्रंथीचे इक्राइन आणि अँपोक्राइन हे दोन प्रकार पडतात.

🌺A) इक्राइन घाम ग्रंथी (Eccrine Gland):🌺
या ग्रंथी आपल्या शरीरात सर्व ठिकाणी असून विविध भागात त्यांची घनता भिन्न असते. या ग्रंथींचा उपयोग शरीरामध्ये प्राथमिक अवस्थेत प्रशीतक म्हणून होतो.

🌺B) अँपोक्राइन घाम ग्रंथी (Apocrine Gland): 🌺
या ग्रंथी आपल्या आकाराने मोठया असून बहुदा काखेत, कान आणि पापण्यामध्ये आढळतात. यामधून घाम आणि तेलकट स्रावाचे उत्सर्जन होत असते.

🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀

🌺२) लाळ ग्रंथी (Salivary Gland):🌺

या ग्रंथी आपल्या घशामध्ये आढळतात. या ग्रंथीमधून लाळ स्रवली जाते. तसेच अमायलेज/टायलिन नावाचे विकर स्त्रवले जाते. त्या विकरामुळे पिष्टमय पदार्थांचे विघटन होऊन माल्टोजमध्ये रूपांतर केले जाते. लाळ ग्रंथीचे कर्णमूल ग्रंथी, अधोहनू ग्रंथी आणि अधोजीव्हा ग्रंथी हे तीन प्रकार पडतात.

🌷A) कर्णमूल ग्रंथी (Parotid Gland):🌷 हा लाळ ग्रंथीचा मुख्य प्रकार आहे यातून लाळ स्रवली जाते. लाळेमुळे अन्नपदार्थ ओलसर बनून घास गिळण्यास मदत होते.

🌷B) अधोहनू ग्रंथी (Submandibular Gland): 🌷
या ग्रंथी लाळ ग्रंथीचा मुख्य भाग असून जबडयाच्या खाली असतात. या ग्रंथीतून म्युकस आणि सिरस स्त्राव स्रवला जातो. हे स्त्राव 70% लाळ तयार करतात.

🌷C) अधोजीव्हा ग्रंथी (Sublingual Gland): 🌷
ही ग्रंथी लाळ ग्रंथीचा मुख्य प्रकार असून जिभेच्या आत आढळतो यातून म्युकस हा पदार्थ स्त्रवतो. लाळेमध्ये या स्रावाचे प्रमाण 5% असते.
🌷🌺🌷🌺🌷🌺🌷🌺🌷🌺🌷🌺🌷🌷

🌷🌷३) सस्तनी ग्रंथी (Mammary Gland):🌷🌷

अशा प्रकारच्या ग्रंथी सस्तनी वर्गातील मादी सजीवांना असतात
सस्तनी ग्रंथीतून दुग्धनिर्मिती होते व त्यामुळे नवजात शिशूचे पोषण होते.
या ग्रंथी पोकळ असून त्यात वायुकोष असतात.

वायुकोषामध्ये दूध स्रवणाऱ्या घनाकृती पेशी असतात व त्या पेशींभोवती बाह्यअभिस्तर पेशींचे आवरण असते.
‘विविध वायुकोश एकमेकांना जोडून पिशवीसारखी रचना तयार करतात व त्यामध्ये लॅक्टीफेरस नलिका असतात.

गरोदरपणात या ग्रंथींमधून प्रोलॅक्टिन, इस्ट्रोजन, आणि प्रोजेस्टेरॉन या संप्रेरकात वाढ होऊन दुग्ध निर्मितीची सुरुवात होते

🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀

🌺नेत्रयोग (Eye Disease):🌺


🌷🌷१) रंग आंधळेपणा (Colour Blindness):🌷🌷

अनुवांशिक व बरा न होणारा रोग
सर्व रंग दिसतात. मात्र, त्यातील फरक जाणवून येत नाही.
विशेषतः लाल व हिरवा रंगातील फरक समजून येत नाही .
फक्त पुरुषांनाच होतो.


🌷🌷२) मोतीबिंदू (Cataract):🌷🌷

डोळ्यातील प्रथिनांच्या रंगातील बदलामुळे नेत्रभिंग धूसर किंवा अस्पष्ट बनतो, कमी प्रकाशात चांगले तर जास्त प्रकाशात कमी दिसते.
🌷उपाय: भिंगारोपण, बहिरवर्क भिंगाचे रोपण केले जाते.
मोतीबिंदूची शस्त्रक्रिया झाल्यावर कधी कधी नवीन बसविलेल्या भिंगाच्या मागे पुन्हा मोतीबिंदू तयार होते. यासाठी काही महिने ते काही वर्षे असा कालावधी असू शकतो. YAG लेसर वापरून हा द्वितीयक मोतीबिंदू काढता येतो

🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀

३) काचबिंदू (Glaucoma):

हि व्यथा वयाच्या ४० ते ५० वर्षाच्या दरम्यान होते.
नेत्रजलाच्या निचऱ्यामध्ये बिघाड झाल्यास ते डोळ्यात साठू लागते. त्यामुळे डोळ्याच्या आतील दाब (अंतर्दाब) वाजवीपेक्षा जास्त वाढतो व डोळा टणक बनतो. त्यामुळे बुबुळ घासले गेल्याने काचेसारखे चकचकीत होते. म्हणून त्याला काचबिंदू असे म्हणतात.
काचबिंदूची परिणीती आंधळेपणात होऊ शकते.
डोळ्याचा अंतर्दाब टोनोमीटरच्या साहाय्याने मोजला जातो.


🍀🌷🍀🌷🍀🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀

🌷🌷४) शुष्कता (Xerophtalmia/xerosis):

व्हिटॅमिन ए च्या अभावामुळे होतो.
डोळे कोरडे पडून पुढे रातांधळेपणा होऊ शकतो.



🌷🌷५) डोळे येणे (Conjuctivitis):

विषाणूच्या संसर्गामुळे होणारा रोग
डोळे लाल होऊन खूप लागतात व चिकट पाणी येते.


🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🌷🍀🌷

🌷🌷६) खुपरी (Trachoma):

संसर्गजन्य रोग, घाणेरडया वस्तीत, दूषित हवेत, दूर व धुळीत राहणाऱ्यांना होतो.
प्रथम पापण्यांचा आतील भाग खरखरीत होतो व नंतर त्यावर साबुदाणाच्या आकाराचे उंचवटे येतात.
डोळ्याच्या उघटझापीमुळे ते बुबुळावर घासले गेल्याने बुबुळावर फुले पडतात. त्यामुळे कायमचे अंधत्व येऊ शकते.



🌷🌷७) रांजणवाडी (Meibomian Cyst):

पापण्यांच्या केसांच्या मुळाशी असलेल्या सूक्ष्मस्रावक ग्रंथींमधून नेहमी एक प्रकारचा चिकट द्रव बाहेर पडत असतो.
या ग्रंथी धूलिकण, केसातील कोंडा इत्यादी कारणांमुळे बंद झाल्यास द्रव बाहेर न पडल्याने सुजतात. त्यालाच रांजणवाडी असे म्हणतात.



🌷🍀🌷🍀🌷🍀🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷

ज्ञानेंद्रिये (Sensory Organs) :

डोळ्यांना रंगांची व प्रकाशाची जाण
मानवी डोळ्यातील दृष्टिपटल अनेक प्रकाश -संवेदी (Lightsensitive) पेशींनी बनलेले असते. या पेशी दोन प्रकार / आकाराच्या असतात. दंडाकार व शंकाकार.


🌷🌷१) दंडाकार पेशी (Rod – Shaped) 🌷🌷

प्रकाशाच्या तीव्रतेस प्रतिसाद देतात आणि मेंदूस प्रकाशाच्या तेजस्वितेची/ अंधुकतेची माहिती पुरवितात.



🌷🌷२) शंकाकार पेशी (Cone-Shaped)🌷🌷

प्रकाशाच्या रंगाला प्रतिसाद देतात व प्रतिमेच्या रंगाची माहिती मेंदूस पुरवितात.

दंडाकार पेशी अंधुक प्रकाशाससुद्धा प्रतिसाद देतात परंतु शंकाकार पेशींना अंधुक संवेदना नसतात. या पेशी फक्त तेजस्वी प्रकाशातच प्रतिसाद देतात. यामुळे रंगाची संवेदना किंवा जाण फक्त तेजस्वी प्रकाशातच होते.

🍀🌷🍀🌷🍀🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🍀🌷

🌷इतर माहिती 🌷


🌷कान हे ऐकण्याचे इंद्रिय आहे. मात्र, त्याबरोबरच शरीराचा तोल सांभाळण्याचे महत्वाचे कार्य कानामार्फत केले जाते.
त्वचा हे स्पर्शाचे इंद्रिय असून शरीराचे तापमान नियंत्रित करणे हे त्याचे महत्वाचे कार्य आहे.

🌷त्वचेच्या वरील थरामधून मेलॅनिन नावाचा द्रव स्त्रवत असतो, जो अतिनील किरणांना अपारदर्शी असतो. त्यामुळे त्वचेचा कँसर होण्याचे टळते.


🌷जिभेला पाच प्रक्रारच्या चवी कळतात. गोड, खारट, आंबट, कडू व तुरट. तिखट ही खरी चव नसून तो केवळ प्रतिसाद असतो.

🌷जिभेच्या शेंडयावर गॉड चवीचे आकलन होते. तर, जिभेच्या सर्वात आतील भागावर कडू चवीचे आकलन होत असते.

🌷जिभेचे व नाकाचे कार्य व्यवस्थित होण्यासाठी जस्त या खनिजक्षाराची आवश्यकता असते.
मानवी दृष्टी त्रिमितीय असल्याने त्यास वस्तूच्या लांबी, रुंदी व उंचीचे योग्य ज्ञान होते.

🌷मानवी शरीर कमी केसाळ असल्याने त्वचेतून उष्णतेचा ऱ्हास जलद होतो.


🍀🌷🍀🍀🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷🍀🌷

🌷मानवाचे वासाचे ज्ञान कुत्रा, मांजर, हरीण यांच्या तुलनेने फारच कमी आहे. तसेच नाकातील चेतांची टोके बराच काळ एकाच वासाची संवेदना ग्रहण करीत राहिल्यास त्या विशिष्ट वासासाठी ती बधिर होतात.

🌷मानवी डोळ्यांना विधुतचुंबकीय किरणांचा फारच थोडा भाग दिसू शकतो. मानव अतिनील किरण बघू शकत नाही. मात्र फलमाशी सारखे कीटक ते बघू शकतात.

🌷पीट वायपर जातीचा साप इन्फ्रारेड किरण बघू शकतो, म्हणूनच तो गडद अंधारातही उंदरासारखे भक्ष्य टिपू शकतो.
मानवी डोळ्यातील दृष्टिपटलात फारच कमी दंडपेशी असल्याने त्याची रात्रीची दृष्टी कमकुवत आहे. मांजर, हरीण, घुबड यांसारख्या अनेक प्राण्याच्या डोळ्यात मात्र मोठया प्रमाणात दंडपेशी असल्याने त्यांची रात्रीची दृष्टी चांगली असते.

🌷ससा, घोडा, गुरे ही आवाजाच्या दिशेने त्यांचा बाह्यकर्ण वळवू शकतात, मात्र मानव आपला बाह्यकर्ण हलवू शकत नसल्याने त्याला कमी ध्वनिलहरी संकलित करता येतात.


🌷🌺🌷🌺🌷🌺🌷🌺🌷🌺🌷🌺🌷🌺