18 ऑक्टोबर : अवलिया वैज्ञानिक थॉमस अल्वा एडिसन यांचा ८५वा स्मृतिदिन !!

थॉमस अल्वा एडिसन (११ फेब्रुवारी, इ.स. १८४७ – १८ ऑक्टोबर, इ.स. १९३१) यांनी विजेच्या दिव्याचा शोध लावला. तसेच, त्यांचे ग्रामोफोन इत्यादींसारखे अनेक शोध सुप्रसिद्ध आहेत.

जेव्हा आपण दिवा लावण्याकरिता बटण दाबतो किंवा सिनेमा बघतो, रेडिओ ऐकतो, फोनवर बोलतो, ते केवळ एडिसनने लावलेल्या शोधांमुळेच.

फेब्रुवारी ११, इ.स. १८४७ रोजी अमेरिकेतील ओहायो राज्यामधील मिलान या गावी एडिसनचा जन्म झाला. तो फक्त ३ महिने शाळेत गेला. कारण वर्गातील मास्तरांनी हा अतिशय "ढ' आणि निर्बुद्ध विद्यार्थी काहीही शिकू शकणार नाही असा शिक्का एडिसनवर मारला. त्यामुळे एडिसनला शाळा सोडावी लागली.

एडिसन घरी बसला. त्याच्या उपद्व्यापामुळे घरातील माणसे चिडत. म्हणून त्याने आपल्या घराच्या पोटमाळ्यावर आपली छोटीशी प्रयोगशाळा थाटली. या प्रयोगशाळेसाठी लागणारी रसायने विकत घेण्यासाठी थॉमस यांनी वर्तमानपत्र विकण्याचे काम केले.

१८६२ मध्ये एडिसनने एक छोटासा मुलगा रेल्वे रुळावर खेळत असताना पाहिला. तेवढ्यात एक सामान भरलेला ट्रक भरधाव वेगाने रेल्वे फाटकातून आत येताना दिसला. क्षणात एडिसन धावला व त्या मुलाला उचलून त्याने त्याचे प्राण वाचवले. हा पोरगा स्टेशनमास्तर मॅकेंझी यांचा होता. एडिसनचे उपकार स्मरून कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी मॅकेंझीने त्याला आगगाडीच्या तारायंत्राचे शिक्षण देऊन रेल्वे स्टेशनवर टेलिग्राफ ऑपरेटरचे काम दिले. दिवसभर नाना प्रयोगात दंग असल्यामुळे एडिसनला रात्री झोप येई, म्हणून त्याने तारयंत्रालाच घड्याळ बसवले. ते घड्याळच बरोबर तासातासांनी संदेश पाठवी. पुढे एडिसन १८६९ मध्ये टेलिग्राफ इंजिनिअर झाला. त्याने लावलेल्या शोधांची नोंद करणेही कठीण आहे. या जगविख्यात शास्त्रज्ञाने विजेचा बल्ब, फिल्म, फोनोग्राफ, ग्रॅहॅमच्या फोनमधील सुधारणा वगैरे अनेक शोध लावून जगावर उपकाराचे डोंगर उभारले.

एडिसन यांचे १८ आॅक्टोबर १९३१ ला अमेरिकेत न्यू जर्सीमध्ये निधन झाले, तेव्हा त्यांच्या नावावर १०२९ विविध उपकरणांची पेटंट्स होती.

विज्ञानवाटा - नॅनोकणांची जादू

#eMPSCkatta_Current_Affairs

🔹मंगळावरील हायड्रोजन नष्ट होण्याचा वेग अधिक

अमेरिकेतील नासा या अवकाश संशोधन संस्थेने मंगळाच्या वातावरणाचा ‘मावेन’ यानाच्या मदतीने अभ्यास केला असून, त्यात पाणी व हायड्रोजन तेथील वातावरणातून हळूहळू नष्ट होण्याऐवजी कमी-अधिक वेगाने नष्ट होत असल्याचे म्हटले आहे.

हायड्रोजन ज्या वेगाने नष्ट होतो त्यावर मंगळावरील पाणी नष्ट होण्याचा वेग अवलंबून असतो. मंगळ पृथ्वीजवळ असतो तेव्हा पाणी मोठय़ा प्रमाणावर नष्ट होते.

‘मावेन’ यानावरील उपकरणाच्या मदतीने वैज्ञानिकांनी पाणी व हायड्रोजन नष्ट होण्याचा वेग नेहमी बदलत असल्याचे म्हटले आहे मंगळाच्या वरील भागातील वातावरणीय थरातून हायड्रोजन नष्ट होण्याच्या प्रक्रियेचे सविस्तर विश्लेषण करण्यात आले. त्यामुळे मंगळावरील पाणी अब्जावधी वर्षांत कसे नष्ट झाले असावे, यावरही प्रकाश पडणार आहे, असे ‘मावेन’च्या माहिती विश्लेषण पथकातील वैज्ञानिक व बर्कलेच्या कॅलिफोर्निया विद्यापीठाचे प्राध्यापक आली रहमती यांनी सांगितले.

मंगळाच्या वातावरणाच्या खालच्या थरातील पाणी हा वरच्या थरातील हायड्रोजनचा महत्त्वाचा स्रोत असतो. सूर्यप्रकाशात पाण्याच्या रेणूचे विघटन होऊन हायड्रोजनचे दोन अणू व ऑक्सिजनचा एक अणू वेगळे होऊन हायड्रोजन वातावरणाच्या वरच्या
थरात जातो. हायड्रोजन व पाणी हे घटक हळूहळू समान वेगाने मंगळावरून नष्ट होतात, असा आधीचा अंदाज होता.

आंतरराष्ट्रीय संशोधनात सहभाग
युरोपीय अवकाश संस्थेने (इएसए) मंगळावर ‘एक्सो मार्स २०१६’ यान यावर्षी फेब्रुवारीत पाठवले. त्यातील शिपारेली मंगळयान कु पी १९ ऑक्टोबरला मंगळाच्या वातावरणात सोडली गेली, म्हणजे तिचे तेथे अवतरण करण्यात आले. मंगळावर असे यान उतरवताना त्याचा वेग खूप कमी करावा लागतो; त्याप्रमाणे तो तासाला २० हजार मैलांवरून सेकंदाला काही मीटर करण्यात आला, त्यासाठी काही लहान अग्निबाण प्रज्वलित करण्यात आले. या यानाचे रेडिओ संदेश पुणे जिल्ह्य़ात नारायणगाव येथील खोडदच्या जीएमआरटी रेडिओ दुर्बिणीने टिपले.