्यातील पंढरपूर व सांगोला हे उपविभाग जोडून सोलापूर जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. पुढे १८७५ मध्ये त्याला माळशिरस जोडण्यात आला. १९५६ मध्ये राज्य पुनर्रचनेनंतर सोलापूर जिल्हा मुंबई प्रांतात समाविष्ट करण्यात आला आणि १९६० पासून हा महाराष्ट्रातील एक स्वतंत्र जिल्हा बनला. १९८१ च्या जनगणनेनंतर बार्शी तालुक्यातील ८ गावे उस्मानाबाद जिल्ह्यात व सांगोला तालुक्यातील एक गाव सांगली जिल्ह्यात समाविष्ट करण्यात आले. जिल्ह्यात सोलापूर, माढा (कुर्डूवाडी), माळशिरस व पंढरपूर असे चार महसूल उपविभाग असून ९ नगर परिषदा व एक महानगरपालिका आहे.
आर्थिक स्थिती : महाराष्ट्रातील अवर्षणप्रवण जिल्ह्यांमध्ये सोलापूर जिल्ह्याचा समावेश होतो. पारदासानी समितीने १९५७ पर्यंतच्या ३० वर्षांच्या कालावधीतील पर्जन्यमान, जाहीर झालेली दुष्काळी स्थिती यांचा अभ्यास करून बार्शी व पाटबंधारे लाभक्षेत्रातील माळशिरस तालुक्याचा भाग वगळता इतर सर्व तालुके अवर्षण प्रवण असल्याचे १९६० मध्ये जाहीर केले. दुसऱ्या केंद्रीय जलसिंचन आयोगाने (१९६२) देखील माळशिरस तालुका वगळता इतर सर्व तालुके अवर्षण प्रवण जाहीर केले. त्यानंतर सुकथनकर समितीने १९७३ मध्ये जिल्ह्यातील लहरी व तुटपुंज्या पर्जन्यमानाचा सखोल अभ्यास करून माळशिरस व पंढरपूरचा कालवा बागायत भाग वगळता संपूर्ण जिल्हा अवर्षण प्रवण क्षेत्र म्हणून जाहीर केला. त्यास केंद्र शासनाने मान्यता दिलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाने जिल्ह्यातील सर्व ११ तालुके अवर्षण प्रवण असल्याचे मान्य केलेले आहे.
सोलापूर जिल्ह्यातील २००८-०९ मधील भूमिउपयोजन पुढीलप्रमाणे होते (क्षेत्र हजार हेक्टर) : जंगलव्याप्त क्षेत्र ३२, पिकांखालील क्षेत्र १,०४८·५९, शेतीला उपलब्ध नसलेली जमीन ७९·२२, लागवडी-लायक परंतु पडीक जमीन ३३·५९, पडीक जमीन २९४·४५ व महत्त्वाच्या पिकांखालील क्षेत्र पुढीलप्रमाणे होते (क्षेत्र हजार हेक्टर) : तृणधान्ये ७७५, कडधान्ये ७०, तेलबिया ५८, ऊस ६६, कापूस ४ (२००८-०९). एकूण ओलिताखालील क्षेत्र २५,९०० हे. होते. जिल्ह्यात ज्वारी, बाजरी, मका, गहू, हरभरा, तूर, उडीद, मूग, भुईमूग, करडई, कापूस, ऊस इ. कृषी उत्पादने घेतली जातात. ज्वारी (जोंधळा) उत्पादनात सोलापूर जिल्हा राज्यात अग्रेसर आहे. अलीकडच्या काळात डाळींब, बोर, आवळा, लिंबू, द्राक्षे, सीताफळ, अंजीर, जांभूळ इ. फळझाडांच्या लागवडीखालील क्षेत्र वाढत आहे. केंद्र शासनाने कोंडी येथे डाळिंबावरील संशोधनाचे केंद्र स्थापन केले आहे. याशिवाय मोहोळ येथे ज्वारी व करडई पिकांवरील संशोधन, तर अकलूज येथे ऊस संशोधन केंद्र आहे. सोलापूरची शेंगदाण्याच्या कुटाची चटणी अतिशय प्रसिद्ध असून तिला मोठी मागणी असते.
माढा तालुक्यातील उजनी येथे भीमा नदीवर उजनी धरण बांधण्यात आले आहे (१९८०). जिल्ह्यातील हा एकमेव मोठा प्रकल्प आहे. या धरणाची एकूण लांबी २,४७५ मी. असून त्याला ४१ वक्रकार दरवाजे बसविण्यात आले आहेत. जिल्ह्यातील तृषार्त जमिनीवरील पिकांसाठी पाणीपुरवठा, जलविद्युत्शक्ती निर्मिती, उद्योगांना पाणीपुरवठा, मत्स्योद्योग अशा बहुउद्देशीय दृष्टीने हा प्रकल्प उभारण्यात आला आहे. अवर्षण प्रवण जिल्ह्याच्या दृष्टीने या प्रकल्पाला विशेष महत्त्व आहे. पुणे-सातारा जिल्ह्यांच्या सरहद्दीवर भीमा नदीवर बांधण्यात आलेल्या ⇨ वीर धरणातील पाण्याचा फायदा सोलापूर जिल्ह्यातील माळशिरस तालुक्याला झाला आहे. जिल्ह्यात हिंगणी, जवळगाव, पिंपळगाव (बार्शी), बोरी (अक्कलकोट), एकरूख (उत्तर सोलापूर), बुद्धीहाळ (सांगोला) व मांगी (करमाळा) हे सात मध्यम पाटबंधारे प्रकल्प आहेत. यांशिवाय ६६ लघु-पाटबंधारे प्रकल्प, १,०९० पाझर तलाव व ७२९ कोल्हापूर पद्धतीचे बंधारे आहेत (२००९-१०). एक मोठा बोगदा खोदून त्याद्वारे भीमा-सीना जोड कालव्याची निर्मिती करण्यात आली आहे. या बोगद्याद्वारे उजनी धरणातील पाणी प्रवाही पद्धतीने सीना नदीत सोडून उपसा सिंचन पद्धतीने ते पाणी बार्शी, माढा, मोहोळ या तालुक्यांना पुरविण्याची योजना आहे.
जिल्ह्यात २००३ मध्ये पुढीलप्रमाणे पशुधन होते (संख्या हजारांमध्ये) : गोजातीय ९५७, महिष वर्गीय २६८, शेळ्या व मेंढ्या १,०९९, कोंबड्या व बदके १,६७२. सर्वाधिक दुभती जनावरे माळशिरस तालुक्यात असून त्याखालोखाल सांगोला व पंढरपूर तालुक्यांचा क्रमांक लागतो. सोलापूर जिल्हा दूध उत्पादक संघ, सोलापूर व शिवामृत दूध उत्पादन सहकारी संघ, अकलूज (ता. माळशिरस) यांना संलग्न असलेल्या एकूण ३,५०५ दुग्ध सहकारी संस्थांमार्फत दूध संकलन केले जाते. या संस्थांनी १,५९१·१४ लाख लिटर दूध संकलन केले होते (२०१०-११). जिल्ह्यात ६ पशुवैद्यकीय सर्व चिकित्सालये, १२० पशुवैद्यकीय दवाखाने, ८३ प्रथमोपचार केंद्रे व २०९ कृत्रिम गर्भधारणा केंद्रे आहेत.
सोलापूर जिल्ह्यात महत्त्वाच्या खनिजांचे उत्पादन होत नाही. तथापि बांधकामासाठी उपयुक्त असणारा दगड, माती, वाळू, मुरूम इ. गौण खनिजे उपलब्ध आहेत. फॅक्टरी ॲक्टखाली नोंदणी झालेले एकूण ५
आर्थिक स्थिती : महाराष्ट्रातील अवर्षणप्रवण जिल्ह्यांमध्ये सोलापूर जिल्ह्याचा समावेश होतो. पारदासानी समितीने १९५७ पर्यंतच्या ३० वर्षांच्या कालावधीतील पर्जन्यमान, जाहीर झालेली दुष्काळी स्थिती यांचा अभ्यास करून बार्शी व पाटबंधारे लाभक्षेत्रातील माळशिरस तालुक्याचा भाग वगळता इतर सर्व तालुके अवर्षण प्रवण असल्याचे १९६० मध्ये जाहीर केले. दुसऱ्या केंद्रीय जलसिंचन आयोगाने (१९६२) देखील माळशिरस तालुका वगळता इतर सर्व तालुके अवर्षण प्रवण जाहीर केले. त्यानंतर सुकथनकर समितीने १९७३ मध्ये जिल्ह्यातील लहरी व तुटपुंज्या पर्जन्यमानाचा सखोल अभ्यास करून माळशिरस व पंढरपूरचा कालवा बागायत भाग वगळता संपूर्ण जिल्हा अवर्षण प्रवण क्षेत्र म्हणून जाहीर केला. त्यास केंद्र शासनाने मान्यता दिलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाने जिल्ह्यातील सर्व ११ तालुके अवर्षण प्रवण असल्याचे मान्य केलेले आहे.
सोलापूर जिल्ह्यातील २००८-०९ मधील भूमिउपयोजन पुढीलप्रमाणे होते (क्षेत्र हजार हेक्टर) : जंगलव्याप्त क्षेत्र ३२, पिकांखालील क्षेत्र १,०४८·५९, शेतीला उपलब्ध नसलेली जमीन ७९·२२, लागवडी-लायक परंतु पडीक जमीन ३३·५९, पडीक जमीन २९४·४५ व महत्त्वाच्या पिकांखालील क्षेत्र पुढीलप्रमाणे होते (क्षेत्र हजार हेक्टर) : तृणधान्ये ७७५, कडधान्ये ७०, तेलबिया ५८, ऊस ६६, कापूस ४ (२००८-०९). एकूण ओलिताखालील क्षेत्र २५,९०० हे. होते. जिल्ह्यात ज्वारी, बाजरी, मका, गहू, हरभरा, तूर, उडीद, मूग, भुईमूग, करडई, कापूस, ऊस इ. कृषी उत्पादने घेतली जातात. ज्वारी (जोंधळा) उत्पादनात सोलापूर जिल्हा राज्यात अग्रेसर आहे. अलीकडच्या काळात डाळींब, बोर, आवळा, लिंबू, द्राक्षे, सीताफळ, अंजीर, जांभूळ इ. फळझाडांच्या लागवडीखालील क्षेत्र वाढत आहे. केंद्र शासनाने कोंडी येथे डाळिंबावरील संशोधनाचे केंद्र स्थापन केले आहे. याशिवाय मोहोळ येथे ज्वारी व करडई पिकांवरील संशोधन, तर अकलूज येथे ऊस संशोधन केंद्र आहे. सोलापूरची शेंगदाण्याच्या कुटाची चटणी अतिशय प्रसिद्ध असून तिला मोठी मागणी असते.
माढा तालुक्यातील उजनी येथे भीमा नदीवर उजनी धरण बांधण्यात आले आहे (१९८०). जिल्ह्यातील हा एकमेव मोठा प्रकल्प आहे. या धरणाची एकूण लांबी २,४७५ मी. असून त्याला ४१ वक्रकार दरवाजे बसविण्यात आले आहेत. जिल्ह्यातील तृषार्त जमिनीवरील पिकांसाठी पाणीपुरवठा, जलविद्युत्शक्ती निर्मिती, उद्योगांना पाणीपुरवठा, मत्स्योद्योग अशा बहुउद्देशीय दृष्टीने हा प्रकल्प उभारण्यात आला आहे. अवर्षण प्रवण जिल्ह्याच्या दृष्टीने या प्रकल्पाला विशेष महत्त्व आहे. पुणे-सातारा जिल्ह्यांच्या सरहद्दीवर भीमा नदीवर बांधण्यात आलेल्या ⇨ वीर धरणातील पाण्याचा फायदा सोलापूर जिल्ह्यातील माळशिरस तालुक्याला झाला आहे. जिल्ह्यात हिंगणी, जवळगाव, पिंपळगाव (बार्शी), बोरी (अक्कलकोट), एकरूख (उत्तर सोलापूर), बुद्धीहाळ (सांगोला) व मांगी (करमाळा) हे सात मध्यम पाटबंधारे प्रकल्प आहेत. यांशिवाय ६६ लघु-पाटबंधारे प्रकल्प, १,०९० पाझर तलाव व ७२९ कोल्हापूर पद्धतीचे बंधारे आहेत (२००९-१०). एक मोठा बोगदा खोदून त्याद्वारे भीमा-सीना जोड कालव्याची निर्मिती करण्यात आली आहे. या बोगद्याद्वारे उजनी धरणातील पाणी प्रवाही पद्धतीने सीना नदीत सोडून उपसा सिंचन पद्धतीने ते पाणी बार्शी, माढा, मोहोळ या तालुक्यांना पुरविण्याची योजना आहे.
जिल्ह्यात २००३ मध्ये पुढीलप्रमाणे पशुधन होते (संख्या हजारांमध्ये) : गोजातीय ९५७, महिष वर्गीय २६८, शेळ्या व मेंढ्या १,०९९, कोंबड्या व बदके १,६७२. सर्वाधिक दुभती जनावरे माळशिरस तालुक्यात असून त्याखालोखाल सांगोला व पंढरपूर तालुक्यांचा क्रमांक लागतो. सोलापूर जिल्हा दूध उत्पादक संघ, सोलापूर व शिवामृत दूध उत्पादन सहकारी संघ, अकलूज (ता. माळशिरस) यांना संलग्न असलेल्या एकूण ३,५०५ दुग्ध सहकारी संस्थांमार्फत दूध संकलन केले जाते. या संस्थांनी १,५९१·१४ लाख लिटर दूध संकलन केले होते (२०१०-११). जिल्ह्यात ६ पशुवैद्यकीय सर्व चिकित्सालये, १२० पशुवैद्यकीय दवाखाने, ८३ प्रथमोपचार केंद्रे व २०९ कृत्रिम गर्भधारणा केंद्रे आहेत.
सोलापूर जिल्ह्यात महत्त्वाच्या खनिजांचे उत्पादन होत नाही. तथापि बांधकामासाठी उपयुक्त असणारा दगड, माती, वाळू, मुरूम इ. गौण खनिजे उपलब्ध आहेत. फॅक्टरी ॲक्टखाली नोंदणी झालेले एकूण ५
,६५९ कारखाने असून त्यांपैकी १,५२३ कारखाने बंद होते. एकूण कामगार संख्या ४१,६५५ होती (२००९). जिल्ह्यात २२ साखर कारखाने असून त्यांपैकी १५ सहकारी क्षेत्रातील व ७ खाजगी मालकीचे होते. विणकर सहकारी संस्थांची संख्या ३३३ होती (२०१०-११). वेगवेगळ्या ठिकाणी औद्योगिक वसाहती कार्यरत आहेत. जिल्ह्यात कृषी मालावरील प्रक्रिया उद्योगाला महत्त्वाचे स्थान आहे. सहकारी सूत गिरण्या १७ होत्या (२०१०). येथील सुती वस्त्रोद्योगास वैभवशाली परंपरा आहे. इ. स. १८५९ मध्ये लोहमार्गाचा एक फाटा सोलापूरपर्यंत आला. दरम्यानच्या काळातच सोलापूर शहराजवळ एकरूख हा मोठा तलाव बांधण्यात आला. यामुळे सोलापूर येथील औद्योगिक विकासास चालना मिळाली. सोलापूर स्पिनिंग अँड वीव्हिंग कंपनी लि. ही पहिली कापडगिरणी सोलापूर येथे सुरू केली (१८७७). त्यानंतर अल्पावधीतच सोलापूर शहरात व जिल्ह्यात आणखी कापड गिरण्या व सूतगिरण्या स्थापन झाल्या. सोलापूर, बार्शी ही कापड उद्योगाची प्रमुख केंद्रे असून त्याशिवाय करमाळा, पंढरपूर, अकलूज, मोहोळ, अक्कलकोट येथे कापडगिरण्या आहेत. उत्तम प्रतिच्या जेकॉर्ड चादर, पलंगपोस, सतरंज्या, टॉवेल, नॅपकिन, साड्या इ. येथील प्रमुख उत्पादने आहेत. सोलापूरी चादरीला तिच्या उत्कृष्टतेमुळे भारतातच नव्हे, तर परदेशातही मोठी बाजारपेठ आहे. जिल्ह्यात हातमागावरील कापड व घोंगड्यांची निर्मिती मोठ्या प्रमाणावर होते. येथील विडी निर्मिती उद्योगही महत्त्वाचा आहे.
जिल्ह्यातील रस्त्यांची एकूण लांबी (नगरपालिका हद्दीतील रस्त्यांसह) १४,८५४ किमी. असून त्यांपैकी ८,२४५ किमी. डांबरी, ४,३४३ किमी. खडीचे व २,२२६ किमी. इतर माल वापरून तयार करण्यात आलेले आहेत. वाहनांची संख्या ३·८९ लाख असून त्यांपैकी ९४·१६% वाहने दुचाकी आहेत (२०१०-११). जिल्ह्यात १७७ किमी. लांबीचे राष्ट्रीय महामार्ग आणि १,५७२ किमी. लांबीचे राज्य महामार्ग आहेत. जिल्ह्यातून जाणाऱ्या लोहमार्गाची लांबी ३७५·४ किमी. आहे (२०१०-११).
लोक व समाजजीवन : जिल्ह्यातील एकूण लोकसंख्येपैकी २२,३३,७७८ पुरुष व २०,८१,७४९ स्त्रिया आहेत. स्त्री-पुरुष गुणोत्तर दर हजारी ९३२ आहे. लोकसंख्येची घनता दर चौ. किमी.स २९० व्यक्ती इतकी आहे. ग्रामीण भागात ६७·६०% तर नागरी भागात ३२·४० % लोक राहतात. सरासरी साक्षरता ७७·७२% असून ती पुरुषांबाबत ८६·३५% तर स्त्रियांबाबत ६८·५५% आहे. ० ते ६ वयोगटातील मुलांची एकूण संख्या ५,१९,७८१ असून त्यांत २,७७,७२६ मुले व २,४२,०५५ मुली आहेत. २०११ च्या जनगणनेनुसार लोकसंख्या वाढीचा दर १२·१०% असून २००१ च्या जनगणनेनुसार तो १९·१४% होता. जिल्ह्यातील ४,०८१ प्राथमिक विद्यालयांत २२,००० शिक्षक व ६,०५,००० विद्यार्थी (२०१०-११), ६०४ माध्यमिक विद्यालयांत ६,७१४ शिक्षक व २,३४,४४९ विद्यार्थी आणि १०९ उच्चमाध्यमिक विद्यालयांत ३,४१९ शिक्षक आहेत. १,३१,००८ विद्यार्थी होते (२००२-०३). सोलापूर येथे सोलापूर विद्यापीठ (स्था. २००४) असून या विद्यापीठाशी १२४ महाविद्यालये संलग्न आहेत. त्यांत सु. ६०,००० विद्यार्थी होते (२००७). जिल्ह्यात १७ रुग्णालये, १९ दवाखाने, १५ प्रसूतिगृहे, ७७ प्राथमिक आरोग्य केंद्रे व ४३३ प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्रे आहेत (२०१०-११).
सोलापूर जिल्हा ही संत, साहित्यिक, कवी, शाहीर यांचा वारसा लाभलेली भूमी आहे. कलावंत व संतकवी शुभराय महाराज, प्रतिभा-संपन्न शाहीर व कवी राम जोशी, कवी कुंजबिहारी, कवी संजीव (कृ. गं. दीक्षित), शाहीर अमरशेख, त्र्यं. वि. सरदेशमुख, गो. मा. पवार, निर्मलकुमार फडकुले, द. ता. भोसले, दत्ता हलसगीकर, निशिकांत ठकार, शरणकुमार लिंबाळे, हेमकिरण पत्की, नारायण सुमंत, देवानंद सोनटक्के, विजया जहागीरदार, सुरेखा शहा इ. साहित्य क्षेत्रातील उल्लेख-नीय व्यक्ती आहेत. मानवतावादी व सेवाभावी डॉ. द्वारकानाथ कोटणीस, पक्षीवन्य जीवनविषयक लेखक मारुती चितमपल्ली यांची सोलापूर ही मातृभूमी आहे.
महत्त्वाची स्थळे : सोलापूर जिल्ह्यात उल्लेखनीय तीर्थक्षेत्रे, ऐतिहासिक स्थळे व पर्यटन केंद्रे आहेत. त्यांपैकी ⇨ पंढरपूर हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र असून तेथील विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर हे भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. सोलापूर शहरातील श्रीसिद्धेश्वर मंदिर व सोलापूर किल्ला, सोलापूरपासून आग्नेयीस ३८ किमी.वरील ⇨ अक्कलकोट येथील ⇨ अक्कलकोटकर स्वामी यांचे मंदिर व मठ, ⇨ बार्शी येथील श्रीभगवंताचे (विष्णूचे) हेमाडपंती मंदिर, ⇨ मंगळवेढा येथील संत दामाजी, चोखामेळा, गणपती इ. मंदिरे, ⇨ करमाळा येथील भवानी मंदिर, माढा येथील माढेश्वरी देवीचे (जगदंबा) मंदिर, वेळापूर (माळशिरस) येथील हरनेश्वर महादेव (अर्धनारी नटेश्वर) हे हेमाडपंती मंदिर व प्राचीन अवशेष, दहिगाव येथील जैन मंदिर इ. उल्लेखनीय आहेत. बार्शी तालुक्यातील रामलिंग हे पर्यटन केंद्र आहे. माळशिरस तालुक्यातील अकलूज हे नव्याने उदयास येत असलेले पर्यटनस्थळ आहे. उत्तर सोलापूर जिल्ह्यातील नान्नज हे माळढोक या दुर्मिळ पक्षाचे व हरणांचे अभयारण्य विश
जिल्ह्यातील रस्त्यांची एकूण लांबी (नगरपालिका हद्दीतील रस्त्यांसह) १४,८५४ किमी. असून त्यांपैकी ८,२४५ किमी. डांबरी, ४,३४३ किमी. खडीचे व २,२२६ किमी. इतर माल वापरून तयार करण्यात आलेले आहेत. वाहनांची संख्या ३·८९ लाख असून त्यांपैकी ९४·१६% वाहने दुचाकी आहेत (२०१०-११). जिल्ह्यात १७७ किमी. लांबीचे राष्ट्रीय महामार्ग आणि १,५७२ किमी. लांबीचे राज्य महामार्ग आहेत. जिल्ह्यातून जाणाऱ्या लोहमार्गाची लांबी ३७५·४ किमी. आहे (२०१०-११).
लोक व समाजजीवन : जिल्ह्यातील एकूण लोकसंख्येपैकी २२,३३,७७८ पुरुष व २०,८१,७४९ स्त्रिया आहेत. स्त्री-पुरुष गुणोत्तर दर हजारी ९३२ आहे. लोकसंख्येची घनता दर चौ. किमी.स २९० व्यक्ती इतकी आहे. ग्रामीण भागात ६७·६०% तर नागरी भागात ३२·४० % लोक राहतात. सरासरी साक्षरता ७७·७२% असून ती पुरुषांबाबत ८६·३५% तर स्त्रियांबाबत ६८·५५% आहे. ० ते ६ वयोगटातील मुलांची एकूण संख्या ५,१९,७८१ असून त्यांत २,७७,७२६ मुले व २,४२,०५५ मुली आहेत. २०११ च्या जनगणनेनुसार लोकसंख्या वाढीचा दर १२·१०% असून २००१ च्या जनगणनेनुसार तो १९·१४% होता. जिल्ह्यातील ४,०८१ प्राथमिक विद्यालयांत २२,००० शिक्षक व ६,०५,००० विद्यार्थी (२०१०-११), ६०४ माध्यमिक विद्यालयांत ६,७१४ शिक्षक व २,३४,४४९ विद्यार्थी आणि १०९ उच्चमाध्यमिक विद्यालयांत ३,४१९ शिक्षक आहेत. १,३१,००८ विद्यार्थी होते (२००२-०३). सोलापूर येथे सोलापूर विद्यापीठ (स्था. २००४) असून या विद्यापीठाशी १२४ महाविद्यालये संलग्न आहेत. त्यांत सु. ६०,००० विद्यार्थी होते (२००७). जिल्ह्यात १७ रुग्णालये, १९ दवाखाने, १५ प्रसूतिगृहे, ७७ प्राथमिक आरोग्य केंद्रे व ४३३ प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्रे आहेत (२०१०-११).
सोलापूर जिल्हा ही संत, साहित्यिक, कवी, शाहीर यांचा वारसा लाभलेली भूमी आहे. कलावंत व संतकवी शुभराय महाराज, प्रतिभा-संपन्न शाहीर व कवी राम जोशी, कवी कुंजबिहारी, कवी संजीव (कृ. गं. दीक्षित), शाहीर अमरशेख, त्र्यं. वि. सरदेशमुख, गो. मा. पवार, निर्मलकुमार फडकुले, द. ता. भोसले, दत्ता हलसगीकर, निशिकांत ठकार, शरणकुमार लिंबाळे, हेमकिरण पत्की, नारायण सुमंत, देवानंद सोनटक्के, विजया जहागीरदार, सुरेखा शहा इ. साहित्य क्षेत्रातील उल्लेख-नीय व्यक्ती आहेत. मानवतावादी व सेवाभावी डॉ. द्वारकानाथ कोटणीस, पक्षीवन्य जीवनविषयक लेखक मारुती चितमपल्ली यांची सोलापूर ही मातृभूमी आहे.
महत्त्वाची स्थळे : सोलापूर जिल्ह्यात उल्लेखनीय तीर्थक्षेत्रे, ऐतिहासिक स्थळे व पर्यटन केंद्रे आहेत. त्यांपैकी ⇨ पंढरपूर हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र असून तेथील विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर हे भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. सोलापूर शहरातील श्रीसिद्धेश्वर मंदिर व सोलापूर किल्ला, सोलापूरपासून आग्नेयीस ३८ किमी.वरील ⇨ अक्कलकोट येथील ⇨ अक्कलकोटकर स्वामी यांचे मंदिर व मठ, ⇨ बार्शी येथील श्रीभगवंताचे (विष्णूचे) हेमाडपंती मंदिर, ⇨ मंगळवेढा येथील संत दामाजी, चोखामेळा, गणपती इ. मंदिरे, ⇨ करमाळा येथील भवानी मंदिर, माढा येथील माढेश्वरी देवीचे (जगदंबा) मंदिर, वेळापूर (माळशिरस) येथील हरनेश्वर महादेव (अर्धनारी नटेश्वर) हे हेमाडपंती मंदिर व प्राचीन अवशेष, दहिगाव येथील जैन मंदिर इ. उल्लेखनीय आहेत. बार्शी तालुक्यातील रामलिंग हे पर्यटन केंद्र आहे. माळशिरस तालुक्यातील अकलूज हे नव्याने उदयास येत असलेले पर्यटनस्थळ आहे. उत्तर सोलापूर जिल्ह्यातील नान्नज हे माळढोक या दुर्मिळ पक्षाचे व हरणांचे अभयारण्य विश
अमरावती जिल्हा माहिती.pdf
4 MB
अमरावती जिल्हा माहिती
By- Dipali Dalavi 🙏
By- Dipali Dalavi 🙏
नंदुरबार_जिल्हा_माहिती.pdf
615.7 KB
नंदुरबार जिल्हा माहिती
By- शरद जाधव 🙏 ( उत्कृष्ठ लेखन आणि संकलन )
------------------------------------
जॉईन करा @MPSCGeography
By- शरद जाधव 🙏 ( उत्कृष्ठ लेखन आणि संकलन )
------------------------------------
जॉईन करा @MPSCGeography
MPSC Geography via @like
.
😊😊 50K अर्थात 50,000 😊😊
धन्यवाद ! स्पर्धकहो...🙏🙏
आपल्या चॅनेल ला 50,000 मेंबर्स चा टप्पा पार करुन दिल्याबद्दल धन्यवाद.
@eMPSCkatta
" Empowering Rural Aspirants."
शक्य तितकी अचूक व योग्य माहिती आकर्षक स्वरूपात पाठवण्याचा आमचा प्रामाणिक प्रयत्न चालूच राहील....
Founder- @empsckattaAdmin
Join us @eMPSCkatta
https://Telegram.me/empsckatta
😊😊 50K अर्थात 50,000 😊😊
धन्यवाद ! स्पर्धकहो...🙏🙏
आपल्या चॅनेल ला 50,000 मेंबर्स चा टप्पा पार करुन दिल्याबद्दल धन्यवाद.
@eMPSCkatta
" Empowering Rural Aspirants."
शक्य तितकी अचूक व योग्य माहिती आकर्षक स्वरूपात पाठवण्याचा आमचा प्रामाणिक प्रयत्न चालूच राहील....
Founder- @empsckattaAdmin
Join us @eMPSCkatta
https://Telegram.me/empsckatta
Telegram
🎯 eMPSCKatta 🎯
Official telegram channel of @eMPSCkatta digital platform. Join us for one step solution.
Subscribe to our YouTube channel : www.youtube.com/@eMPSCkatta
visit http://empsckatta.blogspot.com
Also Join-
@ChaluGhadamodi
@MPSCMaterial_mv
@MPSCPolity
Subscribe to our YouTube channel : www.youtube.com/@eMPSCkatta
visit http://empsckatta.blogspot.com
Also Join-
@ChaluGhadamodi
@MPSCMaterial_mv
@MPSCPolity
यवतमाळ जिल्हा माहिती.pdf
339.5 KB
यवतमाळ जिल्हा माहिती
By- कुणाल गर्गे
By- कुणाल गर्गे
जळगाव जिल्हा माहिती.pdf
448.1 KB
जळगाव जिल्हा माहिती
By- Nikita Parde 🙏
By- Nikita Parde 🙏
Forwarded from MPSC Geography
नमस्कार मित्रानो ,
आपल्या चॅनेल ला किती स्टार द्याल ?
सर्वप्रथम खालील लिंक वर क्लिक करा ,
त्यानंतर एक Telegram Channels Boat अशी स्क्रीन ओपन होईल ,
त्याच्या खाली तळाशी start वर क्लिक करा ,
तिथे तुम्हाला
⭐️
⭐️⭐️
⭐️⭐️⭐️
⭐️⭐️⭐️⭐️
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
असे स्टार दिसतील , त्यापैकी आपण आम्हाला किती रेटींग्ज ( तारांकित ) म्हणजे किती स्टार देऊ इच्छिता त्यावर क्लिक करा .
त्यानंतर आपण आणखी रिप्लाय देऊन आपले आमच्या चॅनेल विषयीचे मतही मांडू शकता .
आणखी रिप्लाय देऊन आपण विविध विषयांची चॅनेल पण शोधू शकता .
चला तर मग खालील लिंक वर क्लिक करून आम्हाला 5⭐️ रेटिंग्स द्या:
https://telegram.me/tchannelsbot?start=MPSCGeography
____________________________________
Rate us
आपल्या चॅनेल ला किती स्टार द्याल ?
सर्वप्रथम खालील लिंक वर क्लिक करा ,
त्यानंतर एक Telegram Channels Boat अशी स्क्रीन ओपन होईल ,
त्याच्या खाली तळाशी start वर क्लिक करा ,
तिथे तुम्हाला
⭐️
⭐️⭐️
⭐️⭐️⭐️
⭐️⭐️⭐️⭐️
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
असे स्टार दिसतील , त्यापैकी आपण आम्हाला किती रेटींग्ज ( तारांकित ) म्हणजे किती स्टार देऊ इच्छिता त्यावर क्लिक करा .
त्यानंतर आपण आणखी रिप्लाय देऊन आपले आमच्या चॅनेल विषयीचे मतही मांडू शकता .
आणखी रिप्लाय देऊन आपण विविध विषयांची चॅनेल पण शोधू शकता .
चला तर मग खालील लिंक वर क्लिक करून आम्हाला 5⭐️ रेटिंग्स द्या:
https://telegram.me/tchannelsbot?start=MPSCGeography
____________________________________
Rate us
Telegram
Telegram Channels Bot
Discover the best channels 📢 available on Telegram. Explore charts, rate ⭐️ and enjoy updates! TChannels.me
नांदेड जिल्हा माहिती.pdf
3.1 MB
नांदेड जिल्हा माहिती
By- Akash Ranavirkar🙏
By- Akash Ranavirkar🙏