शिवालिक पर्वतरांग (Shiwalik Range)
ही हिमालयातील सर्वात दक्षिणेकडील आणि सर्वात तरुण पर्वतरांग आहे.
विस्तार: पश्चिमेला सिंधू नदीपासून पूर्वेला ब्रह्मपुत्रेपर्यंत (सुमारे २४०० किमी).
उंची: सरासरी ९०० ते ११०० मीटर.
रचना: ही रांग मुख्य हिमालयातून नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळाने (वाळू, दगड) बनली आहे. त्यामुळे येथील खडक मृदू आहेत आणि इथे भूस्खलन (Landslides) जास्त होतात.
डून (Duns): या रांगेत लांब आणि सपाट दऱ्या आढळतात, ज्यांना 'डून' म्हणतात. (उदा. डेहराडून).
शिवालिक वॉल (Shiwalik Wall)
शिवालिकच्या दक्षिणेकडील उताराला भौगोलिक भाषेत अनेकदा 'शिवालिक वॉल' किंवा भिंत असे संबोधले जाते.
उभा उतार: उत्तरेकडील उताराच्या तुलनेत, दक्षिणेकडील (मैदानांच्या बाजूचा) उतार अतिशय तीव्र आणि उभा आहे.
नैसर्गिक भिंत: पंजाब किंवा हरियाणाच्या सपाट मैदानावरून पाहिल्यास, ही पर्वतरांग क्षितिजावर एखाद्या प्रचंड भिंतीसारखी उभी असल्याचे दिसते.
सीमा: ही रांग भारतीय मैदानी प्रदेशाचा शेवट आणि हिमालयाची सुरुवात दर्शवणारी एक स्पष्ट नैसर्गिक सीमा आहे.
By Prof.Arun Tupe (MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC.
ही हिमालयातील सर्वात दक्षिणेकडील आणि सर्वात तरुण पर्वतरांग आहे.
विस्तार: पश्चिमेला सिंधू नदीपासून पूर्वेला ब्रह्मपुत्रेपर्यंत (सुमारे २४०० किमी).
उंची: सरासरी ९०० ते ११०० मीटर.
रचना: ही रांग मुख्य हिमालयातून नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळाने (वाळू, दगड) बनली आहे. त्यामुळे येथील खडक मृदू आहेत आणि इथे भूस्खलन (Landslides) जास्त होतात.
डून (Duns): या रांगेत लांब आणि सपाट दऱ्या आढळतात, ज्यांना 'डून' म्हणतात. (उदा. डेहराडून).
शिवालिक वॉल (Shiwalik Wall)
शिवालिकच्या दक्षिणेकडील उताराला भौगोलिक भाषेत अनेकदा 'शिवालिक वॉल' किंवा भिंत असे संबोधले जाते.
उभा उतार: उत्तरेकडील उताराच्या तुलनेत, दक्षिणेकडील (मैदानांच्या बाजूचा) उतार अतिशय तीव्र आणि उभा आहे.
नैसर्गिक भिंत: पंजाब किंवा हरियाणाच्या सपाट मैदानावरून पाहिल्यास, ही पर्वतरांग क्षितिजावर एखाद्या प्रचंड भिंतीसारखी उभी असल्याचे दिसते.
सीमा: ही रांग भारतीय मैदानी प्रदेशाचा शेवट आणि हिमालयाची सुरुवात दर्शवणारी एक स्पष्ट नैसर्गिक सीमा आहे.
By Prof.Arun Tupe (MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC.
गारो, खासी आणि जैंतिया टेकड्या (Garo, Khasi, and Jaintia Hills)
या तिन्ही टेकड्या भारताच्या ईशान्येकडील मेघालय राज्यात स्थित आहेत.
महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
१. भौगोलिक स्थान व क्रम:
या टेकड्यांचा क्रम पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (West to East) असा आहे:
गारो हिल्स (Garo Hills): सर्वात पश्चिमेकडे.
खासी हिल्स (Khasi Hills): मध्यभागी.
जैंतिया हिल्स (Jaintia Hills): पूर्वेकडे.
२. निर्मिती (Geology):
जरी या टेकड्या हिमालयाच्या जवळ असल्या, तरी भूगर्भशास्त्रानुसार त्या हिमालयाचा भाग नाहीत. त्या भारताच्या द्विपकल्पीय पठाराचा (Peninsular Plateau/Deccan Plateau) एक भाग आहेत, जो 'राजमहल-गारो गॅप' (Malda Gap) मुळे मुख्य पठारापासून वेगळा झाला आहे.
३. सर्वाधिक पाऊस:
या टेकड्यांचा आकार नसराळ्यासारखा (Funnel shaped) असल्याने येथे मान्सूनचे वारे अडवले जातात.
जगातील सर्वाधिक पाऊस पडणारी ठिकाणे 'मौसिनराम' (Mawsynram) आणि 'चेरापुंजी' ही खासी टेकड्यांमध्ये आहेत.
४. आदिवासी जमाती:
या टेकड्यांची नावे तिथे राहणाऱ्या मुख्य आदिवासी जमातींच्या (गारो, खासी आणि जैंतिया जमाती) नावांवरून देण्यात आली आहेत.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
या तिन्ही टेकड्या भारताच्या ईशान्येकडील मेघालय राज्यात स्थित आहेत.
महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
१. भौगोलिक स्थान व क्रम:
या टेकड्यांचा क्रम पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (West to East) असा आहे:
गारो हिल्स (Garo Hills): सर्वात पश्चिमेकडे.
खासी हिल्स (Khasi Hills): मध्यभागी.
जैंतिया हिल्स (Jaintia Hills): पूर्वेकडे.
२. निर्मिती (Geology):
जरी या टेकड्या हिमालयाच्या जवळ असल्या, तरी भूगर्भशास्त्रानुसार त्या हिमालयाचा भाग नाहीत. त्या भारताच्या द्विपकल्पीय पठाराचा (Peninsular Plateau/Deccan Plateau) एक भाग आहेत, जो 'राजमहल-गारो गॅप' (Malda Gap) मुळे मुख्य पठारापासून वेगळा झाला आहे.
३. सर्वाधिक पाऊस:
या टेकड्यांचा आकार नसराळ्यासारखा (Funnel shaped) असल्याने येथे मान्सूनचे वारे अडवले जातात.
जगातील सर्वाधिक पाऊस पडणारी ठिकाणे 'मौसिनराम' (Mawsynram) आणि 'चेरापुंजी' ही खासी टेकड्यांमध्ये आहेत.
४. आदिवासी जमाती:
या टेकड्यांची नावे तिथे राहणाऱ्या मुख्य आदिवासी जमातींच्या (गारो, खासी आणि जैंतिया जमाती) नावांवरून देण्यात आली आहेत.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
'2 सूर्य' रशियाच्या काही भागावर उगवले
रशियाच्या सखालिन प्रदेशातील रहिवाशांनी आकाशात दोन सूर्य उगवल्यासारखे दृश्य पाहिले. हा एक ऑप्टिकल भ्रम (भास) होता, जो 'सन डॉग' नावाच्या वातावरणीय घटनेमुळे घडला. जेव्हा सूर्यप्रकाश थंड हवेतील बर्फाच्या स्फटिकांमधून (आईस क्रिस्टल्स) जातो, तेव्हा ही घटना घडते. हे स्फटिक प्रकाशाचे अपवर्तन करतात, ज्यामुळे सूर्याच्या शेजारी चमकदार ठिपके तयार होतात आणि अनेक सूर्य असल्याचा भास होतो.
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT)
Geography Expert Faculty UPSC/MPSC👆👆
रशियाच्या सखालिन प्रदेशातील रहिवाशांनी आकाशात दोन सूर्य उगवल्यासारखे दृश्य पाहिले. हा एक ऑप्टिकल भ्रम (भास) होता, जो 'सन डॉग' नावाच्या वातावरणीय घटनेमुळे घडला. जेव्हा सूर्यप्रकाश थंड हवेतील बर्फाच्या स्फटिकांमधून (आईस क्रिस्टल्स) जातो, तेव्हा ही घटना घडते. हे स्फटिक प्रकाशाचे अपवर्तन करतात, ज्यामुळे सूर्याच्या शेजारी चमकदार ठिपके तयार होतात आणि अनेक सूर्य असल्याचा भास होतो.
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT)
Geography Expert Faculty UPSC/MPSC👆👆
Forwarded from SpardhaGram
🟢 इतिहास अभ्यासक्रम व Strategy
✍🏻 राज्यसेवा पूर्व परीक्षेसाठी अत्यंत महत्वाचे
By : Prof. Sachin Gulig
🗓 दिनांक:- 24 जानेवारी 2026
⏰ वेळ:- सायंकाळी 7वा.
🔔 Notification मिळवण्यासाठी Channel Subscribe करून ठेवा.
लिंक
https://youtu.be/45R6MKv0tps
https://youtu.be/45R6MKv0tps
========
🎯 Like, Share & Subscribe
✍🏻 राज्यसेवा पूर्व परीक्षेसाठी अत्यंत महत्वाचे
By : Prof. Sachin Gulig
🗓 दिनांक:- 24 जानेवारी 2026
⏰ वेळ:- सायंकाळी 7वा.
🔔 Notification मिळवण्यासाठी Channel Subscribe करून ठेवा.
लिंक
https://youtu.be/45R6MKv0tps
https://youtu.be/45R6MKv0tps
========
🎯 Like, Share & Subscribe
YouTube
MPSC Pre 2026:: इतिहास Strategy :: प्रा. सचिन गुळीग #mpsc #combine #empsckatta
Download "SpardhaGram" App Now:
https://bit.ly/3ghHyQe
अधिक माहितीसाठी संपर्क : 9604020277
================================================
Please like, share this video, and don't forget to subscribe to our channel.
#MPSC #MPSCPolity #spardhagram #empsckatta…
https://bit.ly/3ghHyQe
अधिक माहितीसाठी संपर्क : 9604020277
================================================
Please like, share this video, and don't forget to subscribe to our channel.
#MPSC #MPSCPolity #spardhagram #empsckatta…
अंदमान आणि निकोबार बेटे: एक दृष्टीक्षेप
अंदमान आणि निकोबार बेटे हा भारताचा एक महत्त्वाचा केंद्रशासित प्रदेश आहे. ही बेटे बंगालच्या उपसागरात (Bay of Bengal) स्थित आहेत. भौगोलिकदृष्ट्या या प्रदेशाचे दोन मुख्य गट आहेत: उत्तरेकडे 'अंदमान बेटे' आणि दक्षिणेकडे 'निकोबार बेटे'.
राजधानी: पोर्ट ब्लेअर (Port Blair).
महत्त्व: ही बेटे भारताच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने आणि पर्यटनासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहेत. येथे दाट जंगले, सुंदर समुद्रकिनारे आणि 'सेल्युलर जेल' सारखी ऐतिहासिक ठिकाणे आहेत.
प्रमुख चॅनेल्स (महत्त्वाचे जलमार्ग)
या बेटांच्या समूहामध्ये काही महत्त्वाचे जलमार्ग किंवा 'चॅनेल्स' आहेत, जे भूगोलाच्या अभ्यासात आणि परीक्षेत वारंवार विचारले जातात. त्यांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. १० डिग्री चॅनेल (Ten Degree Channel)
हे या प्रदेशातील सर्वात प्रसिद्ध चॅनेल आहे.
हे चॅनेल 'लिटल अंदमान' (अंदमान गट) आणि 'कार निकोबार' (निकोबार गट) यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
थोडक्यात, हे अंदमान बेटांना निकोबार बेटांपासून वेगळे करते.
२. डंकन पॅसेज (Duncan Passage)
हा जलमार्ग 'दक्षिण अंदमान' (South Andaman) आणि 'लिटल अंदमान' (Little Andaman) यांच्या दरम्यान स्थित आहे.
३. कोको चॅनेल (Coco Channel)
हे चॅनेल भारताची 'उत्तर अंदमान' बेटे आणि म्यानमारची 'कोको बेटे' यांना वेगळे करते.
४. ग्रेट चॅनेल (Great Channel)
याला 'सिक्स डिग्री चॅनेल' (Six Degree Channel) असेही म्हणतात.
हे चॅनेल भारताचे 'ग्रेट निकोबार' (जेथे इंदिरा पॉइंट आहे) आणि इंडोनेशियाचे 'सुमात्रा' बेट यांना वेगळे करते.
५. सोम्ब्रेरो चॅनेल (Sombrero Channel)
हे चॅनेल कार निकोबार आणि लिटल निकोबार (नान्कोवरी) यांना वेगळे करते.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
अंदमान आणि निकोबार बेटे हा भारताचा एक महत्त्वाचा केंद्रशासित प्रदेश आहे. ही बेटे बंगालच्या उपसागरात (Bay of Bengal) स्थित आहेत. भौगोलिकदृष्ट्या या प्रदेशाचे दोन मुख्य गट आहेत: उत्तरेकडे 'अंदमान बेटे' आणि दक्षिणेकडे 'निकोबार बेटे'.
राजधानी: पोर्ट ब्लेअर (Port Blair).
महत्त्व: ही बेटे भारताच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने आणि पर्यटनासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहेत. येथे दाट जंगले, सुंदर समुद्रकिनारे आणि 'सेल्युलर जेल' सारखी ऐतिहासिक ठिकाणे आहेत.
प्रमुख चॅनेल्स (महत्त्वाचे जलमार्ग)
या बेटांच्या समूहामध्ये काही महत्त्वाचे जलमार्ग किंवा 'चॅनेल्स' आहेत, जे भूगोलाच्या अभ्यासात आणि परीक्षेत वारंवार विचारले जातात. त्यांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. १० डिग्री चॅनेल (Ten Degree Channel)
हे या प्रदेशातील सर्वात प्रसिद्ध चॅनेल आहे.
हे चॅनेल 'लिटल अंदमान' (अंदमान गट) आणि 'कार निकोबार' (निकोबार गट) यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
थोडक्यात, हे अंदमान बेटांना निकोबार बेटांपासून वेगळे करते.
२. डंकन पॅसेज (Duncan Passage)
हा जलमार्ग 'दक्षिण अंदमान' (South Andaman) आणि 'लिटल अंदमान' (Little Andaman) यांच्या दरम्यान स्थित आहे.
३. कोको चॅनेल (Coco Channel)
हे चॅनेल भारताची 'उत्तर अंदमान' बेटे आणि म्यानमारची 'कोको बेटे' यांना वेगळे करते.
४. ग्रेट चॅनेल (Great Channel)
याला 'सिक्स डिग्री चॅनेल' (Six Degree Channel) असेही म्हणतात.
हे चॅनेल भारताचे 'ग्रेट निकोबार' (जेथे इंदिरा पॉइंट आहे) आणि इंडोनेशियाचे 'सुमात्रा' बेट यांना वेगळे करते.
५. सोम्ब्रेरो चॅनेल (Sombrero Channel)
हे चॅनेल कार निकोबार आणि लिटल निकोबार (नान्कोवरी) यांना वेगळे करते.
टीप: भारताचा सर्वात दक्षिणेकडील बिंदू 'इंदिरा पॉइंट' (Indira Point) हा ग्रेट निकोबार बेटामध्ये स्थित आहे.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
लक्षद्वीप बेटे: एक नयनरम्य प्रवाळ द्वीपसमूह
लक्षद्वीप हा भारतातील सर्वात लहान केंद्रशासित प्रदेश आहे. हा अरबी समुद्रात केरळच्या किनाऱ्यापासून साधारणपणे २०० ते ४४० किमी अंतरावर स्थित आहे. 'लक्षद्वीप' या शब्दाचा अर्थ मल्याळम आणि संस्कृतमध्ये 'एक लाख बेटे' असा होतो, जरी प्रत्यक्षात येथे बेटांची संख्या कमी आहे.
भूगोल: हा ३६ बेटांचा समूह असून त्याचे एकूण क्षेत्रफळ फक्त ३२ चौरस किमी आहे. यापैकी केवळ १० बेटांवर मानवी वस्ती आहे. ही बेटे प्रवाळांपासून (Coral) बनलेली आहेत, ज्याला 'अटॉल्स' (Atolls) म्हटले जाते.
राजधानी: 'कवरत्ती' ही लक्षद्वीपची राजधानी आहे.
हवामान आणि निसर्ग: येथील निसर्ग अतिशय सुंदर असून निळाशार समुद्र, पांढरी वाळू आणि नारळाची झाडे हे येथील मुख्य आकर्षण आहे. अगत्ती बेटावर येथील एकमेव विमानतळ आहे.
संस्कृती: येथील प्रमुख भाषा 'मल्याळम' आहे, तर मिनिकॉय बेटावर 'महल' (Mahl) भाषा बोलली जाते. येथील बहुतांश लोकसंख्या मुस्लिम धर्मीय आहे.
लक्षद्वीपमधील महत्त्वाचे चॅनेल्स (Channels)
लक्षद्वीप आणि त्याच्या आसपासच्या सागरी सीमांचे विभाजन काही कल्पित रेषांनी किंवा चॅनेल्सनी केले आहे. हे चॅनेल्स अक्षांशांवरून (Latitude) नामकरण केलेले आहेत:
१. 8 डिग्री चॅनेल (Eight Degree Channel):
हे चॅनेल मालदीव (Maldives) आणि भारताचे मिनिकॉय बेट (Minicoy) यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
हे नाव ८° उत्तर अक्षांशावर असल्यामुळे दिले गेले आहे.
२. 9 डिग्री चॅनेल (Nine Degree Channel):
हे चॅनेल मिनिकॉय बेटाला (Minicoy) लक्षद्वीपच्या मुख्य द्वीपसमूहापासून (मुख्यत्वे लक्कादिव बेटे) वेगळे करते.
हे ९° उत्तर अक्षांशावर स्थित आहे.
३. 11 डिग्री चॅनेल (Eleven Degree Channel):
हे चॅनेल लक्षद्वीपच्या अमिन्दिवी बेटांच्या समूहाला (Amindivi group - उत्तर भाग) आणि कॅनानोर बेटांच्या समूहाला (Cannanore/Laccadive group - दक्षिण भाग) विभाजित करते.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
लक्षद्वीप हा भारतातील सर्वात लहान केंद्रशासित प्रदेश आहे. हा अरबी समुद्रात केरळच्या किनाऱ्यापासून साधारणपणे २०० ते ४४० किमी अंतरावर स्थित आहे. 'लक्षद्वीप' या शब्दाचा अर्थ मल्याळम आणि संस्कृतमध्ये 'एक लाख बेटे' असा होतो, जरी प्रत्यक्षात येथे बेटांची संख्या कमी आहे.
भूगोल: हा ३६ बेटांचा समूह असून त्याचे एकूण क्षेत्रफळ फक्त ३२ चौरस किमी आहे. यापैकी केवळ १० बेटांवर मानवी वस्ती आहे. ही बेटे प्रवाळांपासून (Coral) बनलेली आहेत, ज्याला 'अटॉल्स' (Atolls) म्हटले जाते.
राजधानी: 'कवरत्ती' ही लक्षद्वीपची राजधानी आहे.
हवामान आणि निसर्ग: येथील निसर्ग अतिशय सुंदर असून निळाशार समुद्र, पांढरी वाळू आणि नारळाची झाडे हे येथील मुख्य आकर्षण आहे. अगत्ती बेटावर येथील एकमेव विमानतळ आहे.
संस्कृती: येथील प्रमुख भाषा 'मल्याळम' आहे, तर मिनिकॉय बेटावर 'महल' (Mahl) भाषा बोलली जाते. येथील बहुतांश लोकसंख्या मुस्लिम धर्मीय आहे.
लक्षद्वीपमधील महत्त्वाचे चॅनेल्स (Channels)
लक्षद्वीप आणि त्याच्या आसपासच्या सागरी सीमांचे विभाजन काही कल्पित रेषांनी किंवा चॅनेल्सनी केले आहे. हे चॅनेल्स अक्षांशांवरून (Latitude) नामकरण केलेले आहेत:
१. 8 डिग्री चॅनेल (Eight Degree Channel):
हे चॅनेल मालदीव (Maldives) आणि भारताचे मिनिकॉय बेट (Minicoy) यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
हे नाव ८° उत्तर अक्षांशावर असल्यामुळे दिले गेले आहे.
२. 9 डिग्री चॅनेल (Nine Degree Channel):
हे चॅनेल मिनिकॉय बेटाला (Minicoy) लक्षद्वीपच्या मुख्य द्वीपसमूहापासून (मुख्यत्वे लक्कादिव बेटे) वेगळे करते.
हे ९° उत्तर अक्षांशावर स्थित आहे.
३. 11 डिग्री चॅनेल (Eleven Degree Channel):
हे चॅनेल लक्षद्वीपच्या अमिन्दिवी बेटांच्या समूहाला (Amindivi group - उत्तर भाग) आणि कॅनानोर बेटांच्या समूहाला (Cannanore/Laccadive group - दक्षिण भाग) विभाजित करते.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
Forwarded from 🎯 eMPSCKatta 🎯
2026 राज्यसेवा पूर्व परीक्षेसाठी GS ची Strategy Lecture Series
1) Strategy: प्रा.श्याम सर
https://youtu.be/Xt7XQL9dBvk
2) भूगोल: प्रा. तुपे सर
https://youtu.be/g0Bu3qY3jmk
3) राज्यशास्त्र: प्रा. सागर सर
https://youtu.be/hixil3vjKTk
4) विज्ञान : ऋतुजा मॅडम
https://youtu.be/xjGJZMcwMEs
5) इतिहास: सचिन गुळीग
https://youtu.be/45R6MKv0tps
1) Strategy: प्रा.श्याम सर
https://youtu.be/Xt7XQL9dBvk
2) भूगोल: प्रा. तुपे सर
https://youtu.be/g0Bu3qY3jmk
3) राज्यशास्त्र: प्रा. सागर सर
https://youtu.be/hixil3vjKTk
4) विज्ञान : ऋतुजा मॅडम
https://youtu.be/xjGJZMcwMEs
5) इतिहास: सचिन गुळीग
https://youtu.be/45R6MKv0tps
YouTube
MPSC: राज्यसेवा पूर्व परीक्षा Strategy:: By N. Shyam Sir #mpsc #combine #empsckatta #nshyam
Download "SpardhaGram" App Now:
https://bit.ly/3ghHyQe
अधिक माहितीसाठी संपर्क : 9604020277
================================================
Please like, share this video, and don't forget to subscribe to our channel.
#MPSC #MPSCPolity #spardhagram #empsckatta…
https://bit.ly/3ghHyQe
अधिक माहितीसाठी संपर्क : 9604020277
================================================
Please like, share this video, and don't forget to subscribe to our channel.
#MPSC #MPSCPolity #spardhagram #empsckatta…
गोदावरी नदी - थोडक्यात माहिती (Godavari River Short Notes)
गोदावरी ही महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी आणि महत्त्वाची नदी आहे. तिला 'दक्षिण गंगा' किंवा 'वृद्ध गंगा' असेही संबोधले जाते.
उगम (Origin): गोदावरीचा उगम नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे ब्रह्मगिरी पर्वतावर होतो.
लांबी (Length):
नदीची एकूण लांबी: १४६५ किमी
महाराष्ट्रातील लांबी: ६६८ किमी
पाणलोट क्षेत्र (Catchment Area): महाराष्ट्राचे एकूण क्षेत्रापैकी सुमारे ४९% क्षेत्र गोदावरी खोऱ्याने व्यापले आहे. हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे खोरे आहे.
प्रवाह (Flow): ही नदी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहते. महाराष्ट्रातून ती तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशात जाऊन शेवटी बंगालच्या उपसागराला मिळते.
उपनद्या (Tributaries):
डाव्या तीरावरून मिळणाऱ्या नद्या: दुधना, पूर्णा, प्राणहिता (वर्धा व वैनगंगा यांचा संगम), इंद्रावती, कादवा, शिवना.
उजव्या तीरावरून मिळणाऱ्या नद्या: दारणा, प्रवरा, मुळा, बोरा, सिंदफणा, मांजरा.
प्रमुख धरणे (Major Dams):
जायकवाडी (नाथसागर): पैठण (आशिया खंडातील सर्वात मोठे मातीचे धरण).
गंगापूर: नाशिक (महाराष्ट्रातील पहिले मातीचे धरण).
विष्णुपुरी: नांदेड.
भंडारदरा: प्रवरा नदीवर (गोदावरीची उपनदी).
काठावरील प्रमुख शहरे: नाशिक, कोपरगाव, पुणतांबा, पैठण, गंगाखेड, नांदेड, धर्माबाद.
विशेष:
नाशिक येथे गोदावरीच्या काठी दर १२ वर्षांनी कुंभमेळा भरतो.
नांदेड येथे शिखांचे पवित्र स्थान 'सचखंड गुरुद्वारा' नदीकाठी वसलेले आहे.
पैठण हे प्राचीन शहर आणि संत एकनाथ महाराजांचे समाधी स्थळ याच नदीकाठी आहे.
By Prof.Arun Tupe
(MTech IIT,NET-SET Environmental Science) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
गोदावरी ही महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी आणि महत्त्वाची नदी आहे. तिला 'दक्षिण गंगा' किंवा 'वृद्ध गंगा' असेही संबोधले जाते.
उगम (Origin): गोदावरीचा उगम नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे ब्रह्मगिरी पर्वतावर होतो.
लांबी (Length):
नदीची एकूण लांबी: १४६५ किमी
महाराष्ट्रातील लांबी: ६६८ किमी
पाणलोट क्षेत्र (Catchment Area): महाराष्ट्राचे एकूण क्षेत्रापैकी सुमारे ४९% क्षेत्र गोदावरी खोऱ्याने व्यापले आहे. हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे खोरे आहे.
प्रवाह (Flow): ही नदी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहते. महाराष्ट्रातून ती तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशात जाऊन शेवटी बंगालच्या उपसागराला मिळते.
उपनद्या (Tributaries):
डाव्या तीरावरून मिळणाऱ्या नद्या: दुधना, पूर्णा, प्राणहिता (वर्धा व वैनगंगा यांचा संगम), इंद्रावती, कादवा, शिवना.
उजव्या तीरावरून मिळणाऱ्या नद्या: दारणा, प्रवरा, मुळा, बोरा, सिंदफणा, मांजरा.
प्रमुख धरणे (Major Dams):
जायकवाडी (नाथसागर): पैठण (आशिया खंडातील सर्वात मोठे मातीचे धरण).
गंगापूर: नाशिक (महाराष्ट्रातील पहिले मातीचे धरण).
विष्णुपुरी: नांदेड.
भंडारदरा: प्रवरा नदीवर (गोदावरीची उपनदी).
काठावरील प्रमुख शहरे: नाशिक, कोपरगाव, पुणतांबा, पैठण, गंगाखेड, नांदेड, धर्माबाद.
विशेष:
नाशिक येथे गोदावरीच्या काठी दर १२ वर्षांनी कुंभमेळा भरतो.
नांदेड येथे शिखांचे पवित्र स्थान 'सचखंड गुरुद्वारा' नदीकाठी वसलेले आहे.
पैठण हे प्राचीन शहर आणि संत एकनाथ महाराजांचे समाधी स्थळ याच नदीकाठी आहे.
By Prof.Arun Tupe
(MTech IIT,NET-SET Environmental Science) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
महाराष्ट्रातील प्रमुख घाट (Important Ghats in Maharashtra)
महाराष्ट्राच्या सह्याद्री पर्वत रांगेत (पश्चिम घाट) कोकण आणि देश (पठार) यांना जोडणारे अनेक महत्त्वाचे घाट आहेत. वाहतूक आणि व्यापारामध्ये त्यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
१. थळ घाट (कसारा घाट)
स्थान: मुंबई - नाशिक महामार्ग (NH-3).
विशेष: हा घाट मुंबई आणि नाशिकला जोडतो. याच घाटातून मध्य रेल्वेचा मार्ग जातो. हा घाट रस्ते आणि रेल्वे वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
२. बोर घाट (खंडाळा घाट)
स्थान: मुंबई - पुणे महामार्ग (NH-48/ जुना NH-4) आणि मुंबई-पुणे एक्सप्रेसवे.
विशेष: हा महाराष्ट्रातील सर्वात वर्दळीचा घाट आहे. यालाच खंडाळा घाट असेही म्हणतात. सह्याद्रीच्या कुशीत असलेला हा घाट रेल्वे आणि रस्ते अशा दोन्ही वाहतुकीसाठी वापरला जातो.
३. कुंभार्ली घाट
स्थान: कराड - चिपळूण.
विशेष: हा घाट सातारा जिल्हा (देश) आणि रत्नागिरी जिल्हा (कोकण) यांना जोडतो. कोयना धरणाच्या परिसराजवळ हा घाट वसलेला आहे.
४. आंबा घाट
स्थान: कोल्हापूर - रत्नागिरी.
विशेष: कोल्हापूरवरून कोकणात (रत्नागिरी) जाण्यासाठी हा प्रमुख मार्ग आहे. हा घाट पर्यटनासाठी देखील प्रसिद्ध आहे.
५. फोंडा घाट
स्थान: कोल्हापूर - पणजी (गोवा).
विशेष: कोल्हापूरवरून गोव्याकडे जाण्यासाठी या घाटाचा वापर होतो. हा घाट सावंतवाडी आणि कोल्हापूरला देखील जोडतो.
६. आंबोली घाट
स्थान: बेळगाव - सावंतवाडी.
विशेष: हा घाट दक्षिण महाराष्ट्रात आहे. महाराष्ट्रात सर्वाधिक पाऊस पडणारे ठिकाण 'आंबोली' याच घाटात आहे. पर्यटनाच्या दृष्टीने हा घाट खूप प्रसिद्ध आहे.
७. माळशेज घाट
स्थान: ठाणे/कल्याण - अहमदनगर.
विशेष: हा घाट निसर्गसौंदर्यासाठी आणि पावसाळ्यातील धबधब्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. विशेषतः फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे दर्शन या भागात होते.
८. दिवा घाट
स्थान: पुणे - बारामती.
विशेष: पुरंदर तालुक्यातून जाण्यासाठी हा घाट प्रसिद्ध आहे. ऐतिहासिक 'मस्तानी तलाव' या घाटाच्या पायथ्याशी आहे.
९. वरंधा घाट
स्थान: भोर - महाड.
विशेष: पुणे आणि रायगड जिल्ह्याला जोडणारा हा घाट आहे. हा घाट नागमोडी वळणांसाठी ओळखला जातो.
१०. पसरणी घाट
स्थान: वाई - महाबळेश्वर.
विशेष: महाबळेश्वरला जाण्यासाठी पर्यटकांचा हा प्रमुख मार्ग आहे.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT,NET-SET Environmental Science) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
महाराष्ट्राच्या सह्याद्री पर्वत रांगेत (पश्चिम घाट) कोकण आणि देश (पठार) यांना जोडणारे अनेक महत्त्वाचे घाट आहेत. वाहतूक आणि व्यापारामध्ये त्यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
१. थळ घाट (कसारा घाट)
स्थान: मुंबई - नाशिक महामार्ग (NH-3).
विशेष: हा घाट मुंबई आणि नाशिकला जोडतो. याच घाटातून मध्य रेल्वेचा मार्ग जातो. हा घाट रस्ते आणि रेल्वे वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
२. बोर घाट (खंडाळा घाट)
स्थान: मुंबई - पुणे महामार्ग (NH-48/ जुना NH-4) आणि मुंबई-पुणे एक्सप्रेसवे.
विशेष: हा महाराष्ट्रातील सर्वात वर्दळीचा घाट आहे. यालाच खंडाळा घाट असेही म्हणतात. सह्याद्रीच्या कुशीत असलेला हा घाट रेल्वे आणि रस्ते अशा दोन्ही वाहतुकीसाठी वापरला जातो.
३. कुंभार्ली घाट
स्थान: कराड - चिपळूण.
विशेष: हा घाट सातारा जिल्हा (देश) आणि रत्नागिरी जिल्हा (कोकण) यांना जोडतो. कोयना धरणाच्या परिसराजवळ हा घाट वसलेला आहे.
४. आंबा घाट
स्थान: कोल्हापूर - रत्नागिरी.
विशेष: कोल्हापूरवरून कोकणात (रत्नागिरी) जाण्यासाठी हा प्रमुख मार्ग आहे. हा घाट पर्यटनासाठी देखील प्रसिद्ध आहे.
५. फोंडा घाट
स्थान: कोल्हापूर - पणजी (गोवा).
विशेष: कोल्हापूरवरून गोव्याकडे जाण्यासाठी या घाटाचा वापर होतो. हा घाट सावंतवाडी आणि कोल्हापूरला देखील जोडतो.
६. आंबोली घाट
स्थान: बेळगाव - सावंतवाडी.
विशेष: हा घाट दक्षिण महाराष्ट्रात आहे. महाराष्ट्रात सर्वाधिक पाऊस पडणारे ठिकाण 'आंबोली' याच घाटात आहे. पर्यटनाच्या दृष्टीने हा घाट खूप प्रसिद्ध आहे.
७. माळशेज घाट
स्थान: ठाणे/कल्याण - अहमदनगर.
विशेष: हा घाट निसर्गसौंदर्यासाठी आणि पावसाळ्यातील धबधब्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. विशेषतः फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे दर्शन या भागात होते.
८. दिवा घाट
स्थान: पुणे - बारामती.
विशेष: पुरंदर तालुक्यातून जाण्यासाठी हा घाट प्रसिद्ध आहे. ऐतिहासिक 'मस्तानी तलाव' या घाटाच्या पायथ्याशी आहे.
९. वरंधा घाट
स्थान: भोर - महाड.
विशेष: पुणे आणि रायगड जिल्ह्याला जोडणारा हा घाट आहे. हा घाट नागमोडी वळणांसाठी ओळखला जातो.
१०. पसरणी घाट
स्थान: वाई - महाबळेश्वर.
विशेष: महाबळेश्वरला जाण्यासाठी पर्यटकांचा हा प्रमुख मार्ग आहे.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT,NET-SET Environmental Science) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
Forwarded from MPSC Maharashtra
📚 @eMPSCkatta संचलित टॉप टेलिग्राम चॅनेल्स –
🔹 eMPSCkatta (सर्वात मोठं चॅनेल)
👉 @eMPSCkatta
🔹 स्पर्धाग्राम अँप (Spardhagram)
👉 @spardhagram
🔹 चालू घडामोडी अपडेट्स (Daily)
👉 @ChaluGhadamodi
✍️ मराठी व्याकरण – @Marathi
✍️ इंग्रजी व्याकरण – @MPSCEnglish
📜 इतिहास – @MPSCHistory
🗺️ भूगोल – @MPSCGeography
🏛️ राज्यशास्त्र – @MPSCPolity
💹 अर्थशास्त्र – @MPSCEconomics
🔬 विज्ञान व तंत्रज्ञान-- @MPSCScience
🧮 अंकगणित व बुद्धिमत्ता @MPSCmaths
📢 तुम्ही जॉईन केलं का?
🔹 eMPSCkatta (सर्वात मोठं चॅनेल)
👉 @eMPSCkatta
🔹 स्पर्धाग्राम अँप (Spardhagram)
👉 @spardhagram
🔹 चालू घडामोडी अपडेट्स (Daily)
👉 @ChaluGhadamodi
✍️ मराठी व्याकरण – @Marathi
✍️ इंग्रजी व्याकरण – @MPSCEnglish
📜 इतिहास – @MPSCHistory
🗺️ भूगोल – @MPSCGeography
🏛️ राज्यशास्त्र – @MPSCPolity
💹 अर्थशास्त्र – @MPSCEconomics
🔬 विज्ञान व तंत्रज्ञान-- @MPSCScience
🧮 अंकगणित व बुद्धिमत्ता @MPSCmaths
📢 तुम्ही जॉईन केलं का?
महाराष्ट्राचा संक्षिप्त इतिहास (Brief History of Maharashtra)
महाराष्ट्राला पराक्रम, संस्कृती आणि समाजसुधारणेचा एक महान वारसा लाभलेला आहे. या इतिहासाचे वर्गीकरण आपण चार प्रमुख टप्प्यांत करू शकतो:
१. प्राचीन काळ (Ancient Period)
सातवाहन काळ: इसवी सन पूर्व २३० ते इसवी सन २२५ हा काळ महाराष्ट्राचा 'सुवर्णकाळ' मानला जातो. या काळात व्यापाराची मोठी भरभराट झाली.
वाकाटक आणि राष्ट्रकूट: अजिंठा व वेरूळ येथील जगप्रसिद्ध लेण्यांची निर्मिती याच काळात झाली.
यादव काळ: देवगिरीचे यादव हे महाराष्ट्राचे शेवटचे वैभवशाली हिंदू राजे मानले जातात. याच काळात ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी लिहिली आणि मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.
२. मध्ययुगीन काळ आणि मराठा साम्राज्य (Medieval Period & Maratha Empire)
छत्रपती शिवाजी महाराज: १७ व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मुघल आणि आदिलशाही सत्तांशी लढा देऊन 'हिंदवी स्वराज्याची' स्थापना केली. महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा हा सर्वोच्च बिंदू मानला जातो.
पेशवाई: शिवाजी महाराजांनंतरच्या काळात पेशव्यांनी मराठा साम्राज्याचा विस्तार अटकेपार (सध्याचे पाकिस्तान) नेला. १८१८ पर्यंत मराठा साम्राज्य भारतात एक प्रबळ सत्ता म्हणून टिकून होते.
३. ब्रिटिश राजवट आणि समाजसुधारणा (British Era & Social Reforms)
१८१८ मध्ये भीमा-कोरेगावच्या लढाईनंतर पेशवाईचा अस्त झाला आणि महाराष्ट्रात ब्रिटिशांची सत्ता आली.
समाजसुधारकांचा वारसा: १९ वे शतक हे महाराष्ट्रासाठी प्रबोधनाचे युग होते. महात्मा जोतिराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, बाळशास्त्री जांभेकर, न्यायमूर्ती रानडे, गोपाळ गणेश आगरकर आणि लोकमान्य टिळक यांनी शिक्षण, अस्पृश्यता निवारण आणि स्वातंत्र्यलढ्यात मोलाचे योगदान दिले.
४. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि राज्याची निर्मिती (Formation of Maharashtra)
भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर (१९४७) भाषावार प्रांतरचनेची मागणी जोर धरू लागली.
मुंबईसह महाराष्ट्र मिळावा यासाठी 'संयुक्त महाराष्ट्र समिती' स्थापन झाली.
या लढ्यात १०६ हुतात्म्यांनी बलिदान दिले.
अखेर १ मे १९६० रोजी तत्कालीन पंतप्रधान पंडित नेहरू यांनी स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची घोषणा केली आणि यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री झाले.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT,NET-SET Environmental Science)
Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
महाराष्ट्राला पराक्रम, संस्कृती आणि समाजसुधारणेचा एक महान वारसा लाभलेला आहे. या इतिहासाचे वर्गीकरण आपण चार प्रमुख टप्प्यांत करू शकतो:
१. प्राचीन काळ (Ancient Period)
सातवाहन काळ: इसवी सन पूर्व २३० ते इसवी सन २२५ हा काळ महाराष्ट्राचा 'सुवर्णकाळ' मानला जातो. या काळात व्यापाराची मोठी भरभराट झाली.
वाकाटक आणि राष्ट्रकूट: अजिंठा व वेरूळ येथील जगप्रसिद्ध लेण्यांची निर्मिती याच काळात झाली.
यादव काळ: देवगिरीचे यादव हे महाराष्ट्राचे शेवटचे वैभवशाली हिंदू राजे मानले जातात. याच काळात ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी लिहिली आणि मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.
२. मध्ययुगीन काळ आणि मराठा साम्राज्य (Medieval Period & Maratha Empire)
छत्रपती शिवाजी महाराज: १७ व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मुघल आणि आदिलशाही सत्तांशी लढा देऊन 'हिंदवी स्वराज्याची' स्थापना केली. महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा हा सर्वोच्च बिंदू मानला जातो.
पेशवाई: शिवाजी महाराजांनंतरच्या काळात पेशव्यांनी मराठा साम्राज्याचा विस्तार अटकेपार (सध्याचे पाकिस्तान) नेला. १८१८ पर्यंत मराठा साम्राज्य भारतात एक प्रबळ सत्ता म्हणून टिकून होते.
३. ब्रिटिश राजवट आणि समाजसुधारणा (British Era & Social Reforms)
१८१८ मध्ये भीमा-कोरेगावच्या लढाईनंतर पेशवाईचा अस्त झाला आणि महाराष्ट्रात ब्रिटिशांची सत्ता आली.
समाजसुधारकांचा वारसा: १९ वे शतक हे महाराष्ट्रासाठी प्रबोधनाचे युग होते. महात्मा जोतिराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, बाळशास्त्री जांभेकर, न्यायमूर्ती रानडे, गोपाळ गणेश आगरकर आणि लोकमान्य टिळक यांनी शिक्षण, अस्पृश्यता निवारण आणि स्वातंत्र्यलढ्यात मोलाचे योगदान दिले.
४. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि राज्याची निर्मिती (Formation of Maharashtra)
भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर (१९४७) भाषावार प्रांतरचनेची मागणी जोर धरू लागली.
मुंबईसह महाराष्ट्र मिळावा यासाठी 'संयुक्त महाराष्ट्र समिती' स्थापन झाली.
या लढ्यात १०६ हुतात्म्यांनी बलिदान दिले.
अखेर १ मे १९६० रोजी तत्कालीन पंतप्रधान पंडित नेहरू यांनी स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची घोषणा केली आणि यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री झाले.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT,NET-SET Environmental Science)
Geography Expert Faculty UPSC/MPSC