डेमोग्राफिक विंटर (Demographic Winter)
जेव्हा एखाद्या देशाची लोकसंख्या वाढण्याऐवजी घटू लागते आणि समाजात तरुणांपेक्षा वृद्धांचे प्रमाण जास्त होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'डेमोग्राफिक विंटर' म्हणतात.
महत्वाचे मुद्दे:
जन्मदरात घट: जेव्हा समाजात नवीन जन्माला येणाऱ्या मुलांचे प्रमाण (Fertility Rate) मृत्यूदरापेक्षा कमी होते.
वृद्ध समाज: सरासरी आयुर्मान वाढल्यामुळे निवृत्त लोकांची संख्या वाढते, तर काम करणाऱ्या तरुणांची संख्या कमी होते.
परिणाम: यामुळे देशात कामगारांची टंचाई निर्माण होते आणि अर्थव्यवस्थेवर ताण येतो (उदा. जपान, दक्षिण कोरिया).
@तुम्हाला या संकल्पनेचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होऊ शकतो?
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
जेव्हा एखाद्या देशाची लोकसंख्या वाढण्याऐवजी घटू लागते आणि समाजात तरुणांपेक्षा वृद्धांचे प्रमाण जास्त होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'डेमोग्राफिक विंटर' म्हणतात.
महत्वाचे मुद्दे:
जन्मदरात घट: जेव्हा समाजात नवीन जन्माला येणाऱ्या मुलांचे प्रमाण (Fertility Rate) मृत्यूदरापेक्षा कमी होते.
वृद्ध समाज: सरासरी आयुर्मान वाढल्यामुळे निवृत्त लोकांची संख्या वाढते, तर काम करणाऱ्या तरुणांची संख्या कमी होते.
परिणाम: यामुळे देशात कामगारांची टंचाई निर्माण होते आणि अर्थव्यवस्थेवर ताण येतो (उदा. जपान, दक्षिण कोरिया).
@तुम्हाला या संकल्पनेचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होऊ शकतो?
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
Aral sea-
स्थान: मध्य आशिया (कझाकस्तान आणि उझबेकिस्तानच्या सीमेवर).
महत्त्व: हा एकेकाळी जगातील चौथ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा तलाव होता.
काय घडले: १९६० नंतर, शेतीसाठी नद्यांचे पाणी वळवल्यामुळे हा समुद्र ९०% पेक्षा जास्त आटला आहे.
परिणाम: याचे रूपांतर आता एका वाळवंटात (अरल-कुम) झाले असून, हे जगातील सर्वात मोठ्या मानवनिर्मित पर्यावरणीय आपत्तींपैकी एक मानले जाते.👆👆
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
स्थान: मध्य आशिया (कझाकस्तान आणि उझबेकिस्तानच्या सीमेवर).
महत्त्व: हा एकेकाळी जगातील चौथ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा तलाव होता.
काय घडले: १९६० नंतर, शेतीसाठी नद्यांचे पाणी वळवल्यामुळे हा समुद्र ९०% पेक्षा जास्त आटला आहे.
परिणाम: याचे रूपांतर आता एका वाळवंटात (अरल-कुम) झाले असून, हे जगातील सर्वात मोठ्या मानवनिर्मित पर्यावरणीय आपत्तींपैकी एक मानले जाते.👆👆
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
मिठी नदी (Mithi River) :
उगम (Origin): या नदीचा उगम साळशेत बेटावरील विहार तलाव आणि पवई तलाव यांच्या सांडपाण्यातून होतो.
लांबी (Length): ही नदी सुमारे १७.८ किमी (सुमारे १८ किमी) लांब आहे.
प्रवास: ही नदी पवई, साकीनाका, कुर्ला, बीकेसी (BKC) आणि धारावी मधून वाहते आणि शेवटी माहीमच्या खाडीत (Mahim Creek) अरबी समुद्राला मिळते.
महत्त्व: पूर्वी ही नदी मुंबईतील पावसाचे पाणी समुद्रात वाहून नेणारी एक महत्त्वाची नैसर्गिक प्रणाली होती.👆👆
उगम (Origin): या नदीचा उगम साळशेत बेटावरील विहार तलाव आणि पवई तलाव यांच्या सांडपाण्यातून होतो.
लांबी (Length): ही नदी सुमारे १७.८ किमी (सुमारे १८ किमी) लांब आहे.
प्रवास: ही नदी पवई, साकीनाका, कुर्ला, बीकेसी (BKC) आणि धारावी मधून वाहते आणि शेवटी माहीमच्या खाडीत (Mahim Creek) अरबी समुद्राला मिळते.
महत्त्व: पूर्वी ही नदी मुंबईतील पावसाचे पाणी समुद्रात वाहून नेणारी एक महत्त्वाची नैसर्गिक प्रणाली होती.👆👆
शिवालिक पर्वतरांग (Shiwalik Range)
ही हिमालयातील सर्वात दक्षिणेकडील आणि सर्वात तरुण पर्वतरांग आहे.
विस्तार: पश्चिमेला सिंधू नदीपासून पूर्वेला ब्रह्मपुत्रेपर्यंत (सुमारे २४०० किमी).
उंची: सरासरी ९०० ते ११०० मीटर.
रचना: ही रांग मुख्य हिमालयातून नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळाने (वाळू, दगड) बनली आहे. त्यामुळे येथील खडक मृदू आहेत आणि इथे भूस्खलन (Landslides) जास्त होतात.
डून (Duns): या रांगेत लांब आणि सपाट दऱ्या आढळतात, ज्यांना 'डून' म्हणतात. (उदा. डेहराडून).
शिवालिक वॉल (Shiwalik Wall)
शिवालिकच्या दक्षिणेकडील उताराला भौगोलिक भाषेत अनेकदा 'शिवालिक वॉल' किंवा भिंत असे संबोधले जाते.
उभा उतार: उत्तरेकडील उताराच्या तुलनेत, दक्षिणेकडील (मैदानांच्या बाजूचा) उतार अतिशय तीव्र आणि उभा आहे.
नैसर्गिक भिंत: पंजाब किंवा हरियाणाच्या सपाट मैदानावरून पाहिल्यास, ही पर्वतरांग क्षितिजावर एखाद्या प्रचंड भिंतीसारखी उभी असल्याचे दिसते.
सीमा: ही रांग भारतीय मैदानी प्रदेशाचा शेवट आणि हिमालयाची सुरुवात दर्शवणारी एक स्पष्ट नैसर्गिक सीमा आहे.
By Prof.Arun Tupe (MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC.
ही हिमालयातील सर्वात दक्षिणेकडील आणि सर्वात तरुण पर्वतरांग आहे.
विस्तार: पश्चिमेला सिंधू नदीपासून पूर्वेला ब्रह्मपुत्रेपर्यंत (सुमारे २४०० किमी).
उंची: सरासरी ९०० ते ११०० मीटर.
रचना: ही रांग मुख्य हिमालयातून नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळाने (वाळू, दगड) बनली आहे. त्यामुळे येथील खडक मृदू आहेत आणि इथे भूस्खलन (Landslides) जास्त होतात.
डून (Duns): या रांगेत लांब आणि सपाट दऱ्या आढळतात, ज्यांना 'डून' म्हणतात. (उदा. डेहराडून).
शिवालिक वॉल (Shiwalik Wall)
शिवालिकच्या दक्षिणेकडील उताराला भौगोलिक भाषेत अनेकदा 'शिवालिक वॉल' किंवा भिंत असे संबोधले जाते.
उभा उतार: उत्तरेकडील उताराच्या तुलनेत, दक्षिणेकडील (मैदानांच्या बाजूचा) उतार अतिशय तीव्र आणि उभा आहे.
नैसर्गिक भिंत: पंजाब किंवा हरियाणाच्या सपाट मैदानावरून पाहिल्यास, ही पर्वतरांग क्षितिजावर एखाद्या प्रचंड भिंतीसारखी उभी असल्याचे दिसते.
सीमा: ही रांग भारतीय मैदानी प्रदेशाचा शेवट आणि हिमालयाची सुरुवात दर्शवणारी एक स्पष्ट नैसर्गिक सीमा आहे.
By Prof.Arun Tupe (MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC.
गारो, खासी आणि जैंतिया टेकड्या (Garo, Khasi, and Jaintia Hills)
या तिन्ही टेकड्या भारताच्या ईशान्येकडील मेघालय राज्यात स्थित आहेत.
महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
१. भौगोलिक स्थान व क्रम:
या टेकड्यांचा क्रम पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (West to East) असा आहे:
गारो हिल्स (Garo Hills): सर्वात पश्चिमेकडे.
खासी हिल्स (Khasi Hills): मध्यभागी.
जैंतिया हिल्स (Jaintia Hills): पूर्वेकडे.
२. निर्मिती (Geology):
जरी या टेकड्या हिमालयाच्या जवळ असल्या, तरी भूगर्भशास्त्रानुसार त्या हिमालयाचा भाग नाहीत. त्या भारताच्या द्विपकल्पीय पठाराचा (Peninsular Plateau/Deccan Plateau) एक भाग आहेत, जो 'राजमहल-गारो गॅप' (Malda Gap) मुळे मुख्य पठारापासून वेगळा झाला आहे.
३. सर्वाधिक पाऊस:
या टेकड्यांचा आकार नसराळ्यासारखा (Funnel shaped) असल्याने येथे मान्सूनचे वारे अडवले जातात.
जगातील सर्वाधिक पाऊस पडणारी ठिकाणे 'मौसिनराम' (Mawsynram) आणि 'चेरापुंजी' ही खासी टेकड्यांमध्ये आहेत.
४. आदिवासी जमाती:
या टेकड्यांची नावे तिथे राहणाऱ्या मुख्य आदिवासी जमातींच्या (गारो, खासी आणि जैंतिया जमाती) नावांवरून देण्यात आली आहेत.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
या तिन्ही टेकड्या भारताच्या ईशान्येकडील मेघालय राज्यात स्थित आहेत.
महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
१. भौगोलिक स्थान व क्रम:
या टेकड्यांचा क्रम पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (West to East) असा आहे:
गारो हिल्स (Garo Hills): सर्वात पश्चिमेकडे.
खासी हिल्स (Khasi Hills): मध्यभागी.
जैंतिया हिल्स (Jaintia Hills): पूर्वेकडे.
२. निर्मिती (Geology):
जरी या टेकड्या हिमालयाच्या जवळ असल्या, तरी भूगर्भशास्त्रानुसार त्या हिमालयाचा भाग नाहीत. त्या भारताच्या द्विपकल्पीय पठाराचा (Peninsular Plateau/Deccan Plateau) एक भाग आहेत, जो 'राजमहल-गारो गॅप' (Malda Gap) मुळे मुख्य पठारापासून वेगळा झाला आहे.
३. सर्वाधिक पाऊस:
या टेकड्यांचा आकार नसराळ्यासारखा (Funnel shaped) असल्याने येथे मान्सूनचे वारे अडवले जातात.
जगातील सर्वाधिक पाऊस पडणारी ठिकाणे 'मौसिनराम' (Mawsynram) आणि 'चेरापुंजी' ही खासी टेकड्यांमध्ये आहेत.
४. आदिवासी जमाती:
या टेकड्यांची नावे तिथे राहणाऱ्या मुख्य आदिवासी जमातींच्या (गारो, खासी आणि जैंतिया जमाती) नावांवरून देण्यात आली आहेत.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
'2 सूर्य' रशियाच्या काही भागावर उगवले
रशियाच्या सखालिन प्रदेशातील रहिवाशांनी आकाशात दोन सूर्य उगवल्यासारखे दृश्य पाहिले. हा एक ऑप्टिकल भ्रम (भास) होता, जो 'सन डॉग' नावाच्या वातावरणीय घटनेमुळे घडला. जेव्हा सूर्यप्रकाश थंड हवेतील बर्फाच्या स्फटिकांमधून (आईस क्रिस्टल्स) जातो, तेव्हा ही घटना घडते. हे स्फटिक प्रकाशाचे अपवर्तन करतात, ज्यामुळे सूर्याच्या शेजारी चमकदार ठिपके तयार होतात आणि अनेक सूर्य असल्याचा भास होतो.
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT)
Geography Expert Faculty UPSC/MPSC👆👆
रशियाच्या सखालिन प्रदेशातील रहिवाशांनी आकाशात दोन सूर्य उगवल्यासारखे दृश्य पाहिले. हा एक ऑप्टिकल भ्रम (भास) होता, जो 'सन डॉग' नावाच्या वातावरणीय घटनेमुळे घडला. जेव्हा सूर्यप्रकाश थंड हवेतील बर्फाच्या स्फटिकांमधून (आईस क्रिस्टल्स) जातो, तेव्हा ही घटना घडते. हे स्फटिक प्रकाशाचे अपवर्तन करतात, ज्यामुळे सूर्याच्या शेजारी चमकदार ठिपके तयार होतात आणि अनेक सूर्य असल्याचा भास होतो.
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT)
Geography Expert Faculty UPSC/MPSC👆👆
Forwarded from SpardhaGram
🟢 इतिहास अभ्यासक्रम व Strategy
✍🏻 राज्यसेवा पूर्व परीक्षेसाठी अत्यंत महत्वाचे
By : Prof. Sachin Gulig
🗓 दिनांक:- 24 जानेवारी 2026
⏰ वेळ:- सायंकाळी 7वा.
🔔 Notification मिळवण्यासाठी Channel Subscribe करून ठेवा.
लिंक
https://youtu.be/45R6MKv0tps
https://youtu.be/45R6MKv0tps
========
🎯 Like, Share & Subscribe
✍🏻 राज्यसेवा पूर्व परीक्षेसाठी अत्यंत महत्वाचे
By : Prof. Sachin Gulig
🗓 दिनांक:- 24 जानेवारी 2026
⏰ वेळ:- सायंकाळी 7वा.
🔔 Notification मिळवण्यासाठी Channel Subscribe करून ठेवा.
लिंक
https://youtu.be/45R6MKv0tps
https://youtu.be/45R6MKv0tps
========
🎯 Like, Share & Subscribe
YouTube
MPSC Pre 2026:: इतिहास Strategy :: प्रा. सचिन गुळीग #mpsc #combine #empsckatta
Download "SpardhaGram" App Now:
https://bit.ly/3ghHyQe
अधिक माहितीसाठी संपर्क : 9604020277
================================================
Please like, share this video, and don't forget to subscribe to our channel.
#MPSC #MPSCPolity #spardhagram #empsckatta…
https://bit.ly/3ghHyQe
अधिक माहितीसाठी संपर्क : 9604020277
================================================
Please like, share this video, and don't forget to subscribe to our channel.
#MPSC #MPSCPolity #spardhagram #empsckatta…
अंदमान आणि निकोबार बेटे: एक दृष्टीक्षेप
अंदमान आणि निकोबार बेटे हा भारताचा एक महत्त्वाचा केंद्रशासित प्रदेश आहे. ही बेटे बंगालच्या उपसागरात (Bay of Bengal) स्थित आहेत. भौगोलिकदृष्ट्या या प्रदेशाचे दोन मुख्य गट आहेत: उत्तरेकडे 'अंदमान बेटे' आणि दक्षिणेकडे 'निकोबार बेटे'.
राजधानी: पोर्ट ब्लेअर (Port Blair).
महत्त्व: ही बेटे भारताच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने आणि पर्यटनासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहेत. येथे दाट जंगले, सुंदर समुद्रकिनारे आणि 'सेल्युलर जेल' सारखी ऐतिहासिक ठिकाणे आहेत.
प्रमुख चॅनेल्स (महत्त्वाचे जलमार्ग)
या बेटांच्या समूहामध्ये काही महत्त्वाचे जलमार्ग किंवा 'चॅनेल्स' आहेत, जे भूगोलाच्या अभ्यासात आणि परीक्षेत वारंवार विचारले जातात. त्यांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. १० डिग्री चॅनेल (Ten Degree Channel)
हे या प्रदेशातील सर्वात प्रसिद्ध चॅनेल आहे.
हे चॅनेल 'लिटल अंदमान' (अंदमान गट) आणि 'कार निकोबार' (निकोबार गट) यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
थोडक्यात, हे अंदमान बेटांना निकोबार बेटांपासून वेगळे करते.
२. डंकन पॅसेज (Duncan Passage)
हा जलमार्ग 'दक्षिण अंदमान' (South Andaman) आणि 'लिटल अंदमान' (Little Andaman) यांच्या दरम्यान स्थित आहे.
३. कोको चॅनेल (Coco Channel)
हे चॅनेल भारताची 'उत्तर अंदमान' बेटे आणि म्यानमारची 'कोको बेटे' यांना वेगळे करते.
४. ग्रेट चॅनेल (Great Channel)
याला 'सिक्स डिग्री चॅनेल' (Six Degree Channel) असेही म्हणतात.
हे चॅनेल भारताचे 'ग्रेट निकोबार' (जेथे इंदिरा पॉइंट आहे) आणि इंडोनेशियाचे 'सुमात्रा' बेट यांना वेगळे करते.
५. सोम्ब्रेरो चॅनेल (Sombrero Channel)
हे चॅनेल कार निकोबार आणि लिटल निकोबार (नान्कोवरी) यांना वेगळे करते.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
अंदमान आणि निकोबार बेटे हा भारताचा एक महत्त्वाचा केंद्रशासित प्रदेश आहे. ही बेटे बंगालच्या उपसागरात (Bay of Bengal) स्थित आहेत. भौगोलिकदृष्ट्या या प्रदेशाचे दोन मुख्य गट आहेत: उत्तरेकडे 'अंदमान बेटे' आणि दक्षिणेकडे 'निकोबार बेटे'.
राजधानी: पोर्ट ब्लेअर (Port Blair).
महत्त्व: ही बेटे भारताच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने आणि पर्यटनासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहेत. येथे दाट जंगले, सुंदर समुद्रकिनारे आणि 'सेल्युलर जेल' सारखी ऐतिहासिक ठिकाणे आहेत.
प्रमुख चॅनेल्स (महत्त्वाचे जलमार्ग)
या बेटांच्या समूहामध्ये काही महत्त्वाचे जलमार्ग किंवा 'चॅनेल्स' आहेत, जे भूगोलाच्या अभ्यासात आणि परीक्षेत वारंवार विचारले जातात. त्यांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. १० डिग्री चॅनेल (Ten Degree Channel)
हे या प्रदेशातील सर्वात प्रसिद्ध चॅनेल आहे.
हे चॅनेल 'लिटल अंदमान' (अंदमान गट) आणि 'कार निकोबार' (निकोबार गट) यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
थोडक्यात, हे अंदमान बेटांना निकोबार बेटांपासून वेगळे करते.
२. डंकन पॅसेज (Duncan Passage)
हा जलमार्ग 'दक्षिण अंदमान' (South Andaman) आणि 'लिटल अंदमान' (Little Andaman) यांच्या दरम्यान स्थित आहे.
३. कोको चॅनेल (Coco Channel)
हे चॅनेल भारताची 'उत्तर अंदमान' बेटे आणि म्यानमारची 'कोको बेटे' यांना वेगळे करते.
४. ग्रेट चॅनेल (Great Channel)
याला 'सिक्स डिग्री चॅनेल' (Six Degree Channel) असेही म्हणतात.
हे चॅनेल भारताचे 'ग्रेट निकोबार' (जेथे इंदिरा पॉइंट आहे) आणि इंडोनेशियाचे 'सुमात्रा' बेट यांना वेगळे करते.
५. सोम्ब्रेरो चॅनेल (Sombrero Channel)
हे चॅनेल कार निकोबार आणि लिटल निकोबार (नान्कोवरी) यांना वेगळे करते.
टीप: भारताचा सर्वात दक्षिणेकडील बिंदू 'इंदिरा पॉइंट' (Indira Point) हा ग्रेट निकोबार बेटामध्ये स्थित आहे.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
लक्षद्वीप बेटे: एक नयनरम्य प्रवाळ द्वीपसमूह
लक्षद्वीप हा भारतातील सर्वात लहान केंद्रशासित प्रदेश आहे. हा अरबी समुद्रात केरळच्या किनाऱ्यापासून साधारणपणे २०० ते ४४० किमी अंतरावर स्थित आहे. 'लक्षद्वीप' या शब्दाचा अर्थ मल्याळम आणि संस्कृतमध्ये 'एक लाख बेटे' असा होतो, जरी प्रत्यक्षात येथे बेटांची संख्या कमी आहे.
भूगोल: हा ३६ बेटांचा समूह असून त्याचे एकूण क्षेत्रफळ फक्त ३२ चौरस किमी आहे. यापैकी केवळ १० बेटांवर मानवी वस्ती आहे. ही बेटे प्रवाळांपासून (Coral) बनलेली आहेत, ज्याला 'अटॉल्स' (Atolls) म्हटले जाते.
राजधानी: 'कवरत्ती' ही लक्षद्वीपची राजधानी आहे.
हवामान आणि निसर्ग: येथील निसर्ग अतिशय सुंदर असून निळाशार समुद्र, पांढरी वाळू आणि नारळाची झाडे हे येथील मुख्य आकर्षण आहे. अगत्ती बेटावर येथील एकमेव विमानतळ आहे.
संस्कृती: येथील प्रमुख भाषा 'मल्याळम' आहे, तर मिनिकॉय बेटावर 'महल' (Mahl) भाषा बोलली जाते. येथील बहुतांश लोकसंख्या मुस्लिम धर्मीय आहे.
लक्षद्वीपमधील महत्त्वाचे चॅनेल्स (Channels)
लक्षद्वीप आणि त्याच्या आसपासच्या सागरी सीमांचे विभाजन काही कल्पित रेषांनी किंवा चॅनेल्सनी केले आहे. हे चॅनेल्स अक्षांशांवरून (Latitude) नामकरण केलेले आहेत:
१. 8 डिग्री चॅनेल (Eight Degree Channel):
हे चॅनेल मालदीव (Maldives) आणि भारताचे मिनिकॉय बेट (Minicoy) यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
हे नाव ८° उत्तर अक्षांशावर असल्यामुळे दिले गेले आहे.
२. 9 डिग्री चॅनेल (Nine Degree Channel):
हे चॅनेल मिनिकॉय बेटाला (Minicoy) लक्षद्वीपच्या मुख्य द्वीपसमूहापासून (मुख्यत्वे लक्कादिव बेटे) वेगळे करते.
हे ९° उत्तर अक्षांशावर स्थित आहे.
३. 11 डिग्री चॅनेल (Eleven Degree Channel):
हे चॅनेल लक्षद्वीपच्या अमिन्दिवी बेटांच्या समूहाला (Amindivi group - उत्तर भाग) आणि कॅनानोर बेटांच्या समूहाला (Cannanore/Laccadive group - दक्षिण भाग) विभाजित करते.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
लक्षद्वीप हा भारतातील सर्वात लहान केंद्रशासित प्रदेश आहे. हा अरबी समुद्रात केरळच्या किनाऱ्यापासून साधारणपणे २०० ते ४४० किमी अंतरावर स्थित आहे. 'लक्षद्वीप' या शब्दाचा अर्थ मल्याळम आणि संस्कृतमध्ये 'एक लाख बेटे' असा होतो, जरी प्रत्यक्षात येथे बेटांची संख्या कमी आहे.
भूगोल: हा ३६ बेटांचा समूह असून त्याचे एकूण क्षेत्रफळ फक्त ३२ चौरस किमी आहे. यापैकी केवळ १० बेटांवर मानवी वस्ती आहे. ही बेटे प्रवाळांपासून (Coral) बनलेली आहेत, ज्याला 'अटॉल्स' (Atolls) म्हटले जाते.
राजधानी: 'कवरत्ती' ही लक्षद्वीपची राजधानी आहे.
हवामान आणि निसर्ग: येथील निसर्ग अतिशय सुंदर असून निळाशार समुद्र, पांढरी वाळू आणि नारळाची झाडे हे येथील मुख्य आकर्षण आहे. अगत्ती बेटावर येथील एकमेव विमानतळ आहे.
संस्कृती: येथील प्रमुख भाषा 'मल्याळम' आहे, तर मिनिकॉय बेटावर 'महल' (Mahl) भाषा बोलली जाते. येथील बहुतांश लोकसंख्या मुस्लिम धर्मीय आहे.
लक्षद्वीपमधील महत्त्वाचे चॅनेल्स (Channels)
लक्षद्वीप आणि त्याच्या आसपासच्या सागरी सीमांचे विभाजन काही कल्पित रेषांनी किंवा चॅनेल्सनी केले आहे. हे चॅनेल्स अक्षांशांवरून (Latitude) नामकरण केलेले आहेत:
१. 8 डिग्री चॅनेल (Eight Degree Channel):
हे चॅनेल मालदीव (Maldives) आणि भारताचे मिनिकॉय बेट (Minicoy) यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
हे नाव ८° उत्तर अक्षांशावर असल्यामुळे दिले गेले आहे.
२. 9 डिग्री चॅनेल (Nine Degree Channel):
हे चॅनेल मिनिकॉय बेटाला (Minicoy) लक्षद्वीपच्या मुख्य द्वीपसमूहापासून (मुख्यत्वे लक्कादिव बेटे) वेगळे करते.
हे ९° उत्तर अक्षांशावर स्थित आहे.
३. 11 डिग्री चॅनेल (Eleven Degree Channel):
हे चॅनेल लक्षद्वीपच्या अमिन्दिवी बेटांच्या समूहाला (Amindivi group - उत्तर भाग) आणि कॅनानोर बेटांच्या समूहाला (Cannanore/Laccadive group - दक्षिण भाग) विभाजित करते.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC