डेमोग्राफिक विंटर (Demographic Winter)
जेव्हा एखाद्या देशाची लोकसंख्या वाढण्याऐवजी घटू लागते आणि समाजात तरुणांपेक्षा वृद्धांचे प्रमाण जास्त होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'डेमोग्राफिक विंटर' म्हणतात.
महत्वाचे मुद्दे:
जन्मदरात घट: जेव्हा समाजात नवीन जन्माला येणाऱ्या मुलांचे प्रमाण (Fertility Rate) मृत्यूदरापेक्षा कमी होते.
वृद्ध समाज: सरासरी आयुर्मान वाढल्यामुळे निवृत्त लोकांची संख्या वाढते, तर काम करणाऱ्या तरुणांची संख्या कमी होते.
परिणाम: यामुळे देशात कामगारांची टंचाई निर्माण होते आणि अर्थव्यवस्थेवर ताण येतो (उदा. जपान, दक्षिण कोरिया).
@तुम्हाला या संकल्पनेचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होऊ शकतो?
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
जेव्हा एखाद्या देशाची लोकसंख्या वाढण्याऐवजी घटू लागते आणि समाजात तरुणांपेक्षा वृद्धांचे प्रमाण जास्त होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'डेमोग्राफिक विंटर' म्हणतात.
महत्वाचे मुद्दे:
जन्मदरात घट: जेव्हा समाजात नवीन जन्माला येणाऱ्या मुलांचे प्रमाण (Fertility Rate) मृत्यूदरापेक्षा कमी होते.
वृद्ध समाज: सरासरी आयुर्मान वाढल्यामुळे निवृत्त लोकांची संख्या वाढते, तर काम करणाऱ्या तरुणांची संख्या कमी होते.
परिणाम: यामुळे देशात कामगारांची टंचाई निर्माण होते आणि अर्थव्यवस्थेवर ताण येतो (उदा. जपान, दक्षिण कोरिया).
@तुम्हाला या संकल्पनेचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होऊ शकतो?
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
Aral sea-
स्थान: मध्य आशिया (कझाकस्तान आणि उझबेकिस्तानच्या सीमेवर).
महत्त्व: हा एकेकाळी जगातील चौथ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा तलाव होता.
काय घडले: १९६० नंतर, शेतीसाठी नद्यांचे पाणी वळवल्यामुळे हा समुद्र ९०% पेक्षा जास्त आटला आहे.
परिणाम: याचे रूपांतर आता एका वाळवंटात (अरल-कुम) झाले असून, हे जगातील सर्वात मोठ्या मानवनिर्मित पर्यावरणीय आपत्तींपैकी एक मानले जाते.👆👆
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
स्थान: मध्य आशिया (कझाकस्तान आणि उझबेकिस्तानच्या सीमेवर).
महत्त्व: हा एकेकाळी जगातील चौथ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा तलाव होता.
काय घडले: १९६० नंतर, शेतीसाठी नद्यांचे पाणी वळवल्यामुळे हा समुद्र ९०% पेक्षा जास्त आटला आहे.
परिणाम: याचे रूपांतर आता एका वाळवंटात (अरल-कुम) झाले असून, हे जगातील सर्वात मोठ्या मानवनिर्मित पर्यावरणीय आपत्तींपैकी एक मानले जाते.👆👆
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
मिठी नदी (Mithi River) :
उगम (Origin): या नदीचा उगम साळशेत बेटावरील विहार तलाव आणि पवई तलाव यांच्या सांडपाण्यातून होतो.
लांबी (Length): ही नदी सुमारे १७.८ किमी (सुमारे १८ किमी) लांब आहे.
प्रवास: ही नदी पवई, साकीनाका, कुर्ला, बीकेसी (BKC) आणि धारावी मधून वाहते आणि शेवटी माहीमच्या खाडीत (Mahim Creek) अरबी समुद्राला मिळते.
महत्त्व: पूर्वी ही नदी मुंबईतील पावसाचे पाणी समुद्रात वाहून नेणारी एक महत्त्वाची नैसर्गिक प्रणाली होती.👆👆
उगम (Origin): या नदीचा उगम साळशेत बेटावरील विहार तलाव आणि पवई तलाव यांच्या सांडपाण्यातून होतो.
लांबी (Length): ही नदी सुमारे १७.८ किमी (सुमारे १८ किमी) लांब आहे.
प्रवास: ही नदी पवई, साकीनाका, कुर्ला, बीकेसी (BKC) आणि धारावी मधून वाहते आणि शेवटी माहीमच्या खाडीत (Mahim Creek) अरबी समुद्राला मिळते.
महत्त्व: पूर्वी ही नदी मुंबईतील पावसाचे पाणी समुद्रात वाहून नेणारी एक महत्त्वाची नैसर्गिक प्रणाली होती.👆👆
शिवालिक पर्वतरांग (Shiwalik Range)
ही हिमालयातील सर्वात दक्षिणेकडील आणि सर्वात तरुण पर्वतरांग आहे.
विस्तार: पश्चिमेला सिंधू नदीपासून पूर्वेला ब्रह्मपुत्रेपर्यंत (सुमारे २४०० किमी).
उंची: सरासरी ९०० ते ११०० मीटर.
रचना: ही रांग मुख्य हिमालयातून नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळाने (वाळू, दगड) बनली आहे. त्यामुळे येथील खडक मृदू आहेत आणि इथे भूस्खलन (Landslides) जास्त होतात.
डून (Duns): या रांगेत लांब आणि सपाट दऱ्या आढळतात, ज्यांना 'डून' म्हणतात. (उदा. डेहराडून).
शिवालिक वॉल (Shiwalik Wall)
शिवालिकच्या दक्षिणेकडील उताराला भौगोलिक भाषेत अनेकदा 'शिवालिक वॉल' किंवा भिंत असे संबोधले जाते.
उभा उतार: उत्तरेकडील उताराच्या तुलनेत, दक्षिणेकडील (मैदानांच्या बाजूचा) उतार अतिशय तीव्र आणि उभा आहे.
नैसर्गिक भिंत: पंजाब किंवा हरियाणाच्या सपाट मैदानावरून पाहिल्यास, ही पर्वतरांग क्षितिजावर एखाद्या प्रचंड भिंतीसारखी उभी असल्याचे दिसते.
सीमा: ही रांग भारतीय मैदानी प्रदेशाचा शेवट आणि हिमालयाची सुरुवात दर्शवणारी एक स्पष्ट नैसर्गिक सीमा आहे.
By Prof.Arun Tupe (MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC.
ही हिमालयातील सर्वात दक्षिणेकडील आणि सर्वात तरुण पर्वतरांग आहे.
विस्तार: पश्चिमेला सिंधू नदीपासून पूर्वेला ब्रह्मपुत्रेपर्यंत (सुमारे २४०० किमी).
उंची: सरासरी ९०० ते ११०० मीटर.
रचना: ही रांग मुख्य हिमालयातून नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळाने (वाळू, दगड) बनली आहे. त्यामुळे येथील खडक मृदू आहेत आणि इथे भूस्खलन (Landslides) जास्त होतात.
डून (Duns): या रांगेत लांब आणि सपाट दऱ्या आढळतात, ज्यांना 'डून' म्हणतात. (उदा. डेहराडून).
शिवालिक वॉल (Shiwalik Wall)
शिवालिकच्या दक्षिणेकडील उताराला भौगोलिक भाषेत अनेकदा 'शिवालिक वॉल' किंवा भिंत असे संबोधले जाते.
उभा उतार: उत्तरेकडील उताराच्या तुलनेत, दक्षिणेकडील (मैदानांच्या बाजूचा) उतार अतिशय तीव्र आणि उभा आहे.
नैसर्गिक भिंत: पंजाब किंवा हरियाणाच्या सपाट मैदानावरून पाहिल्यास, ही पर्वतरांग क्षितिजावर एखाद्या प्रचंड भिंतीसारखी उभी असल्याचे दिसते.
सीमा: ही रांग भारतीय मैदानी प्रदेशाचा शेवट आणि हिमालयाची सुरुवात दर्शवणारी एक स्पष्ट नैसर्गिक सीमा आहे.
By Prof.Arun Tupe (MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC.
गारो, खासी आणि जैंतिया टेकड्या (Garo, Khasi, and Jaintia Hills)
या तिन्ही टेकड्या भारताच्या ईशान्येकडील मेघालय राज्यात स्थित आहेत.
महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
१. भौगोलिक स्थान व क्रम:
या टेकड्यांचा क्रम पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (West to East) असा आहे:
गारो हिल्स (Garo Hills): सर्वात पश्चिमेकडे.
खासी हिल्स (Khasi Hills): मध्यभागी.
जैंतिया हिल्स (Jaintia Hills): पूर्वेकडे.
२. निर्मिती (Geology):
जरी या टेकड्या हिमालयाच्या जवळ असल्या, तरी भूगर्भशास्त्रानुसार त्या हिमालयाचा भाग नाहीत. त्या भारताच्या द्विपकल्पीय पठाराचा (Peninsular Plateau/Deccan Plateau) एक भाग आहेत, जो 'राजमहल-गारो गॅप' (Malda Gap) मुळे मुख्य पठारापासून वेगळा झाला आहे.
३. सर्वाधिक पाऊस:
या टेकड्यांचा आकार नसराळ्यासारखा (Funnel shaped) असल्याने येथे मान्सूनचे वारे अडवले जातात.
जगातील सर्वाधिक पाऊस पडणारी ठिकाणे 'मौसिनराम' (Mawsynram) आणि 'चेरापुंजी' ही खासी टेकड्यांमध्ये आहेत.
४. आदिवासी जमाती:
या टेकड्यांची नावे तिथे राहणाऱ्या मुख्य आदिवासी जमातींच्या (गारो, खासी आणि जैंतिया जमाती) नावांवरून देण्यात आली आहेत.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
या तिन्ही टेकड्या भारताच्या ईशान्येकडील मेघालय राज्यात स्थित आहेत.
महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
१. भौगोलिक स्थान व क्रम:
या टेकड्यांचा क्रम पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (West to East) असा आहे:
गारो हिल्स (Garo Hills): सर्वात पश्चिमेकडे.
खासी हिल्स (Khasi Hills): मध्यभागी.
जैंतिया हिल्स (Jaintia Hills): पूर्वेकडे.
२. निर्मिती (Geology):
जरी या टेकड्या हिमालयाच्या जवळ असल्या, तरी भूगर्भशास्त्रानुसार त्या हिमालयाचा भाग नाहीत. त्या भारताच्या द्विपकल्पीय पठाराचा (Peninsular Plateau/Deccan Plateau) एक भाग आहेत, जो 'राजमहल-गारो गॅप' (Malda Gap) मुळे मुख्य पठारापासून वेगळा झाला आहे.
३. सर्वाधिक पाऊस:
या टेकड्यांचा आकार नसराळ्यासारखा (Funnel shaped) असल्याने येथे मान्सूनचे वारे अडवले जातात.
जगातील सर्वाधिक पाऊस पडणारी ठिकाणे 'मौसिनराम' (Mawsynram) आणि 'चेरापुंजी' ही खासी टेकड्यांमध्ये आहेत.
४. आदिवासी जमाती:
या टेकड्यांची नावे तिथे राहणाऱ्या मुख्य आदिवासी जमातींच्या (गारो, खासी आणि जैंतिया जमाती) नावांवरून देण्यात आली आहेत.
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC
'2 सूर्य' रशियाच्या काही भागावर उगवले
रशियाच्या सखालिन प्रदेशातील रहिवाशांनी आकाशात दोन सूर्य उगवल्यासारखे दृश्य पाहिले. हा एक ऑप्टिकल भ्रम (भास) होता, जो 'सन डॉग' नावाच्या वातावरणीय घटनेमुळे घडला. जेव्हा सूर्यप्रकाश थंड हवेतील बर्फाच्या स्फटिकांमधून (आईस क्रिस्टल्स) जातो, तेव्हा ही घटना घडते. हे स्फटिक प्रकाशाचे अपवर्तन करतात, ज्यामुळे सूर्याच्या शेजारी चमकदार ठिपके तयार होतात आणि अनेक सूर्य असल्याचा भास होतो.
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT)
Geography Expert Faculty UPSC/MPSC👆👆
रशियाच्या सखालिन प्रदेशातील रहिवाशांनी आकाशात दोन सूर्य उगवल्यासारखे दृश्य पाहिले. हा एक ऑप्टिकल भ्रम (भास) होता, जो 'सन डॉग' नावाच्या वातावरणीय घटनेमुळे घडला. जेव्हा सूर्यप्रकाश थंड हवेतील बर्फाच्या स्फटिकांमधून (आईस क्रिस्टल्स) जातो, तेव्हा ही घटना घडते. हे स्फटिक प्रकाशाचे अपवर्तन करतात, ज्यामुळे सूर्याच्या शेजारी चमकदार ठिपके तयार होतात आणि अनेक सूर्य असल्याचा भास होतो.
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT)
Geography Expert Faculty UPSC/MPSC👆👆