Forwarded from MPSC Geography
9th Geography Short Notes By eMPSCkatta.pdf
5.1 MB
डेमोग्राफिक विंटर (Demographic Winter)
जेव्हा एखाद्या देशाची लोकसंख्या वाढण्याऐवजी घटू लागते आणि समाजात तरुणांपेक्षा वृद्धांचे प्रमाण जास्त होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'डेमोग्राफिक विंटर' म्हणतात.
महत्वाचे मुद्दे:
जन्मदरात घट: जेव्हा समाजात नवीन जन्माला येणाऱ्या मुलांचे प्रमाण (Fertility Rate) मृत्यूदरापेक्षा कमी होते.
वृद्ध समाज: सरासरी आयुर्मान वाढल्यामुळे निवृत्त लोकांची संख्या वाढते, तर काम करणाऱ्या तरुणांची संख्या कमी होते.
परिणाम: यामुळे देशात कामगारांची टंचाई निर्माण होते आणि अर्थव्यवस्थेवर ताण येतो (उदा. जपान, दक्षिण कोरिया).
@तुम्हाला या संकल्पनेचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होऊ शकतो?
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
जेव्हा एखाद्या देशाची लोकसंख्या वाढण्याऐवजी घटू लागते आणि समाजात तरुणांपेक्षा वृद्धांचे प्रमाण जास्त होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'डेमोग्राफिक विंटर' म्हणतात.
महत्वाचे मुद्दे:
जन्मदरात घट: जेव्हा समाजात नवीन जन्माला येणाऱ्या मुलांचे प्रमाण (Fertility Rate) मृत्यूदरापेक्षा कमी होते.
वृद्ध समाज: सरासरी आयुर्मान वाढल्यामुळे निवृत्त लोकांची संख्या वाढते, तर काम करणाऱ्या तरुणांची संख्या कमी होते.
परिणाम: यामुळे देशात कामगारांची टंचाई निर्माण होते आणि अर्थव्यवस्थेवर ताण येतो (उदा. जपान, दक्षिण कोरिया).
@तुम्हाला या संकल्पनेचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होऊ शकतो?
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
Aral sea-
स्थान: मध्य आशिया (कझाकस्तान आणि उझबेकिस्तानच्या सीमेवर).
महत्त्व: हा एकेकाळी जगातील चौथ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा तलाव होता.
काय घडले: १९६० नंतर, शेतीसाठी नद्यांचे पाणी वळवल्यामुळे हा समुद्र ९०% पेक्षा जास्त आटला आहे.
परिणाम: याचे रूपांतर आता एका वाळवंटात (अरल-कुम) झाले असून, हे जगातील सर्वात मोठ्या मानवनिर्मित पर्यावरणीय आपत्तींपैकी एक मानले जाते.👆👆
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
स्थान: मध्य आशिया (कझाकस्तान आणि उझबेकिस्तानच्या सीमेवर).
महत्त्व: हा एकेकाळी जगातील चौथ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा तलाव होता.
काय घडले: १९६० नंतर, शेतीसाठी नद्यांचे पाणी वळवल्यामुळे हा समुद्र ९०% पेक्षा जास्त आटला आहे.
परिणाम: याचे रूपांतर आता एका वाळवंटात (अरल-कुम) झाले असून, हे जगातील सर्वात मोठ्या मानवनिर्मित पर्यावरणीय आपत्तींपैकी एक मानले जाते.👆👆
By Prof.Arun Tupe(MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
मिठी नदी (Mithi River) :
उगम (Origin): या नदीचा उगम साळशेत बेटावरील विहार तलाव आणि पवई तलाव यांच्या सांडपाण्यातून होतो.
लांबी (Length): ही नदी सुमारे १७.८ किमी (सुमारे १८ किमी) लांब आहे.
प्रवास: ही नदी पवई, साकीनाका, कुर्ला, बीकेसी (BKC) आणि धारावी मधून वाहते आणि शेवटी माहीमच्या खाडीत (Mahim Creek) अरबी समुद्राला मिळते.
महत्त्व: पूर्वी ही नदी मुंबईतील पावसाचे पाणी समुद्रात वाहून नेणारी एक महत्त्वाची नैसर्गिक प्रणाली होती.👆👆
उगम (Origin): या नदीचा उगम साळशेत बेटावरील विहार तलाव आणि पवई तलाव यांच्या सांडपाण्यातून होतो.
लांबी (Length): ही नदी सुमारे १७.८ किमी (सुमारे १८ किमी) लांब आहे.
प्रवास: ही नदी पवई, साकीनाका, कुर्ला, बीकेसी (BKC) आणि धारावी मधून वाहते आणि शेवटी माहीमच्या खाडीत (Mahim Creek) अरबी समुद्राला मिळते.
महत्त्व: पूर्वी ही नदी मुंबईतील पावसाचे पाणी समुद्रात वाहून नेणारी एक महत्त्वाची नैसर्गिक प्रणाली होती.👆👆
शिवालिक पर्वतरांग (Shiwalik Range)
ही हिमालयातील सर्वात दक्षिणेकडील आणि सर्वात तरुण पर्वतरांग आहे.
विस्तार: पश्चिमेला सिंधू नदीपासून पूर्वेला ब्रह्मपुत्रेपर्यंत (सुमारे २४०० किमी).
उंची: सरासरी ९०० ते ११०० मीटर.
रचना: ही रांग मुख्य हिमालयातून नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळाने (वाळू, दगड) बनली आहे. त्यामुळे येथील खडक मृदू आहेत आणि इथे भूस्खलन (Landslides) जास्त होतात.
डून (Duns): या रांगेत लांब आणि सपाट दऱ्या आढळतात, ज्यांना 'डून' म्हणतात. (उदा. डेहराडून).
शिवालिक वॉल (Shiwalik Wall)
शिवालिकच्या दक्षिणेकडील उताराला भौगोलिक भाषेत अनेकदा 'शिवालिक वॉल' किंवा भिंत असे संबोधले जाते.
उभा उतार: उत्तरेकडील उताराच्या तुलनेत, दक्षिणेकडील (मैदानांच्या बाजूचा) उतार अतिशय तीव्र आणि उभा आहे.
नैसर्गिक भिंत: पंजाब किंवा हरियाणाच्या सपाट मैदानावरून पाहिल्यास, ही पर्वतरांग क्षितिजावर एखाद्या प्रचंड भिंतीसारखी उभी असल्याचे दिसते.
सीमा: ही रांग भारतीय मैदानी प्रदेशाचा शेवट आणि हिमालयाची सुरुवात दर्शवणारी एक स्पष्ट नैसर्गिक सीमा आहे.
By Prof.Arun Tupe (MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC.
ही हिमालयातील सर्वात दक्षिणेकडील आणि सर्वात तरुण पर्वतरांग आहे.
विस्तार: पश्चिमेला सिंधू नदीपासून पूर्वेला ब्रह्मपुत्रेपर्यंत (सुमारे २४०० किमी).
उंची: सरासरी ९०० ते ११०० मीटर.
रचना: ही रांग मुख्य हिमालयातून नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळाने (वाळू, दगड) बनली आहे. त्यामुळे येथील खडक मृदू आहेत आणि इथे भूस्खलन (Landslides) जास्त होतात.
डून (Duns): या रांगेत लांब आणि सपाट दऱ्या आढळतात, ज्यांना 'डून' म्हणतात. (उदा. डेहराडून).
शिवालिक वॉल (Shiwalik Wall)
शिवालिकच्या दक्षिणेकडील उताराला भौगोलिक भाषेत अनेकदा 'शिवालिक वॉल' किंवा भिंत असे संबोधले जाते.
उभा उतार: उत्तरेकडील उताराच्या तुलनेत, दक्षिणेकडील (मैदानांच्या बाजूचा) उतार अतिशय तीव्र आणि उभा आहे.
नैसर्गिक भिंत: पंजाब किंवा हरियाणाच्या सपाट मैदानावरून पाहिल्यास, ही पर्वतरांग क्षितिजावर एखाद्या प्रचंड भिंतीसारखी उभी असल्याचे दिसते.
सीमा: ही रांग भारतीय मैदानी प्रदेशाचा शेवट आणि हिमालयाची सुरुवात दर्शवणारी एक स्पष्ट नैसर्गिक सीमा आहे.
By Prof.Arun Tupe (MTech IIT) Geography Expert Faculty UPSC/MPSC.