तापी नदी ही भारताच्या पश्चिम भागातून वाहणारी एक प्रमुख नदी आहे, जिचा उगम मध्य प्रदेशातील सातपुडा पर्वतरांगेतील मुलताई येथे होतो आणि ती अरबी समुद्राला मिळते. ही नर्मदा नदीला समांतर पश्चिमेकडे वाहते आणि मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र व गुजरात या राज्यांमधून जाते, ज्यात महाराष्ट्रातील खानदेश, विदर्भाचा पश्चिम भाग यांचा समावेश आहे. पूर्णा ही तिची मुख्य उपनदी असून, तापी नदीला पौराणिक कथांनुसार सूर्याची कन्या मानले जाते.
तापी नदीची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
उगम: मध्य प्रदेशातील बैतुल जिल्ह्यातील मुलताईजवळ.
प्रवाह: पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहते.
लांबी: अंदाजे ७२४ किलोमीटर, ज्यात महाराष्ट्रात सुमारे २०८ किलोमीटरचा प्रवाह आहे.
राज्यांतून प्रवाह: मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र आणि गुजरात.
संगम: सुरतजवळ अरबी समुद्राला मिळते.
उपनदी: पूर्णा नदी.
पौराणिक महत्त्व: सूर्याची कन्या मानली जाते.
प्रकल्प: उकाई (गुजरात), सरदार सरोवर, इंदिरा सागर, ओंकारेश्वर, बर्गी, महेश्वर यांसारखे प्रकल्प तापी नदीवर आहेत, जे जलसिंचन व वीज निर्मितीसाठी वापरले जातात.
महत्त्व:
तापी खोरे हे शेती आणि जलविद्युत निर्मितीसाठी महत्त्वाचे आहे.
या नदीच्या खोऱ्यात अनेक शहरे आणि गावे वसलेली आहेत, जसे की बुरहानपूर, भुसावल, नंदुरबार, आणि सुरत.
तापी नदीची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
उगम: मध्य प्रदेशातील बैतुल जिल्ह्यातील मुलताईजवळ.
प्रवाह: पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहते.
लांबी: अंदाजे ७२४ किलोमीटर, ज्यात महाराष्ट्रात सुमारे २०८ किलोमीटरचा प्रवाह आहे.
राज्यांतून प्रवाह: मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र आणि गुजरात.
संगम: सुरतजवळ अरबी समुद्राला मिळते.
उपनदी: पूर्णा नदी.
पौराणिक महत्त्व: सूर्याची कन्या मानली जाते.
प्रकल्प: उकाई (गुजरात), सरदार सरोवर, इंदिरा सागर, ओंकारेश्वर, बर्गी, महेश्वर यांसारखे प्रकल्प तापी नदीवर आहेत, जे जलसिंचन व वीज निर्मितीसाठी वापरले जातात.
महत्त्व:
तापी खोरे हे शेती आणि जलविद्युत निर्मितीसाठी महत्त्वाचे आहे.
या नदीच्या खोऱ्यात अनेक शहरे आणि गावे वसलेली आहेत, जसे की बुरहानपूर, भुसावल, नंदुरबार, आणि सुरत.
कोरिओलिस बल (Coriolis Force)
कोरिओलिस बल ही एक आभासी शक्ती (Apparent Force) आहे, जी पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्यामुळे (परिवलन - Rotation) निर्माण होते. हे बल वारे आणि महासागरातील प्रवाहांच्या दिशेवर परिणाम करते.👆👆
कोरिओलिस बल ही एक आभासी शक्ती (Apparent Force) आहे, जी पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्यामुळे (परिवलन - Rotation) निर्माण होते. हे बल वारे आणि महासागरातील प्रवाहांच्या दिशेवर परिणाम करते.👆👆
Forwarded from MPSC Geography
Forwarded from MPSC Geography
9th Geography Short Notes By eMPSCkatta.pdf
5.1 MB
डेमोग्राफिक विंटर (Demographic Winter)
जेव्हा एखाद्या देशाची लोकसंख्या वाढण्याऐवजी घटू लागते आणि समाजात तरुणांपेक्षा वृद्धांचे प्रमाण जास्त होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'डेमोग्राफिक विंटर' म्हणतात.
महत्वाचे मुद्दे:
जन्मदरात घट: जेव्हा समाजात नवीन जन्माला येणाऱ्या मुलांचे प्रमाण (Fertility Rate) मृत्यूदरापेक्षा कमी होते.
वृद्ध समाज: सरासरी आयुर्मान वाढल्यामुळे निवृत्त लोकांची संख्या वाढते, तर काम करणाऱ्या तरुणांची संख्या कमी होते.
परिणाम: यामुळे देशात कामगारांची टंचाई निर्माण होते आणि अर्थव्यवस्थेवर ताण येतो (उदा. जपान, दक्षिण कोरिया).
@तुम्हाला या संकल्पनेचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होऊ शकतो?
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)
जेव्हा एखाद्या देशाची लोकसंख्या वाढण्याऐवजी घटू लागते आणि समाजात तरुणांपेक्षा वृद्धांचे प्रमाण जास्त होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'डेमोग्राफिक विंटर' म्हणतात.
महत्वाचे मुद्दे:
जन्मदरात घट: जेव्हा समाजात नवीन जन्माला येणाऱ्या मुलांचे प्रमाण (Fertility Rate) मृत्यूदरापेक्षा कमी होते.
वृद्ध समाज: सरासरी आयुर्मान वाढल्यामुळे निवृत्त लोकांची संख्या वाढते, तर काम करणाऱ्या तरुणांची संख्या कमी होते.
परिणाम: यामुळे देशात कामगारांची टंचाई निर्माण होते आणि अर्थव्यवस्थेवर ताण येतो (उदा. जपान, दक्षिण कोरिया).
@तुम्हाला या संकल्पनेचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होऊ शकतो?
By Prof.Arun Tupe( MTech IIT, Geography expert Faculty UPSC/MPSC)