اگر من به جای شاه مشروطه، یک دیکتاتور بودم، آنگاه وسوسه میشدم نظامی تک حزبی مستقر سازم. مانند هیتلر یا آنگونه که می‌توانید امروز در کشورهای کمونیستی ببینید.

از جمله قتل‌های ۱۳۱۶ داور بود. او وزیر دارایی و شخصی فعال بود. برای استرضای خاطر رضاخان بسی جنایات نسبت به ملت مرتکب گردید. همه ساله وضع مالیات جدید می‌کرد. اگر چه کیسهٔ ملت را تهی می‌نمود ولی عواید دولت را زیاد کرد. این مالیات‌های امروز اثر عمل اوست. با اینهمه فداکاری و حسن خدمت نسبت به پهلوی عاقبت به او گفت: «برو و بمیر». اینکه گفت: برو بمیر، نمی‌دانم برای چه بود!؟ رفت در خانه و تریاک زیادی خورد و برای اجرای امر پهلوی قدری هم استریکنین مزید کرد تا خوب‌تر بمیرد. مرد بیچاره نتیجهٔ خدمات خود را گرفت. بالاخره طوری به خاک رفت که هیچ فقیر بی‌نوایی به این ذلت نرسیده است.

از روی شناسنامه‌ای که با آن آداب به این ملّت گیج چپانیدند، اشخاصی که به سنّ ۲۱ سال رسیده، دعوت به نظام نمودند. چنان آشوب و اضطرابی در زن و مرد و کوچک و بزرگ ایجاد کردند که به دیوانگی بیشتر شبیه بود. از طرف دولت زور و فشار، از طرف ملت طفره و فرار شروع گردید. یکی التماس می‌کرد؛ دیگری التجا می‌برد. یکی فرزند دلبر خود را در آغوش کشیده، دیگری ثمرهٔ عمر خود را فراری داده. راستی هم کار شوخی نبود که پدری و مادری بیست سال زحمت بکشند حالا که بایستی نتیجهٔ زحمات خود را پیدا کنند، او را تسلیم دولتی نمایند که هیچ اطمینانی به او ندارند.

بانک ملّی سومین لطمهٔ خانه‌برندازی بود که به ملت وارد ساخت. هر چه در دست مردم بود از طلا و نقره، اختصاص به دولت پیدا کرد. راستی در حکم قاچاق واقع شد. اگر کسی یک سکهٔ طلا یا نقره داشت مثل اینکه قضاو بلا داشت. تا او را تحویل نمی‌کرد، آسوده نمیشد. به این حقّه هر چه نقدینه در دست مردم بود، جمع کردند. در مقابل یک مشت کاغذ رنگینی تحویل دادند. پس از اینکه بدون بها، اموال و ذخایر خلق‌الله را گرفتند، قیمت طلا و نقره را بالا بردند. اشرفی یک مثقالی که دو عدد پاره اسکناس تومانی خریده بودند، سی تومان فروختند.

قرانی یک مثقالی که ده عدد آنرا یک نوت تومانی داده بودند، یک تومان فروختند. با این حساب که همه و همه از کوچک و بزرگ ملت این خسارت را کشیدند که اگر از عواید نقدینهٔ مردم به کاغذ می‌خواستند ده برابر اسکناسی که چاپ کرده، پشتوانه یا اعتبار قرار دهند، ممکن بود. عجبا که این نقد مردم که طلا و نقره بود، رفت و اسکناس جاری مملکت هم حکم شهروا[پولی که ارزش حقیقی آن کمتر از ارزش اسمی آن است] را پیدا کرد که در بلاد غریب به هیچ نگرفتند! دیروز به حکم زور، اسکناس بی‌اعتباری در داخله رواج داشت؛ امروز به حکم اضطرار!

آن قدر این عنصر شرافتمند[!] -رضاخان-دشمن نام و نشان و آثار بزرگی گذشتگان بود که آنچه در حد قدرتش بود آثار خیر سلاطین قاجار را که هر یک به محض آسایش خلق بنا شده بود از بین برد. فقط به منظور این که نامی از آنها نماند و ذکر خیری به زبان‌ها نباشد. آن قدر حسود بود که از نادرشاه افشار بدش میآمد، برای این که شهره به شجاعت و مردانگی گشته بود. جز نام و شهرت خود را نمی‌توانست اصغا نماید.

بندر انزلی را بندر پهلوی اسم گذاشته‌اند. هر چه امروز هست یا سپه است یا پهلوی. می‌رود خیابان سپه رو به شمال به خیابان پهلوی؛ اول خیابان سپه، داواخانهٔ سپه است، آخر بانک پهلوی. هی سپه، هی پهلوی، هی پهلوی، هی سپه. هیچکس به قدر این آدم[رضاخان] طالب اشتهار خود و گذاشتن اسم و لقب خود به هر سنگ و کلوخی نیست. این آدم ظرف چهار سال نصف طهران و ایران را پهلوی و رضا و سپه اسم گذاشته است!

۱۳۰۴

در همان نخستین روز کودتا، من و مؤیداحمدی[از نمایندگان مجلس دوم] دربارهٔ کودتا و کودتاگران صحبت می‌کردیم. سید ضیاالدین برای ما شناخته شده بود، «ولی راجع به رضاخان چون هیچ یک اسم او را هم نشنیده بودیم کُمیتمان لنگ می‌ماند، که این شخص کیست، و چکاره است و انگلیسیها او را از کجا پیدا کرده‌اند؟»-۲۱۰،۲۱۴

در سال ۱۳۱۱ همه را از هر نوع کسب و کار و تجارت محروم داشتند. صادرات و واردات عموماً انحصار دولت گردید. هر کس هر متاعی داشت بدون دردسر باید تحویل دولت نماید و الا قاچاق و مشمول جرائم و حبس می‌گردید. یکباره رشتهٔ زندگی مردم را قطع کردند. یک مشت دزد غارتگر از بین مردم اختیار کردند و در تحت قواعدی معین جواز دادند که فقط این دارندکان جواز، حقّ کسب‌وکار دارند ولی مالیات را بدون ملاحظه از همه گرفتند.

ما قدرت مطبوعات و جراید را گرفته‌ایم و هیچوقت پس نخواهیم داد و سیاست شاه[رضاخان] و دربار این است که روزنامهٔ قوی در ایران منتشر نشود.

عبدالحسین تیمورتاش-وزیر دربار

پهلوی[اول]کسب و کار و زراعت را از دست همه گرفت. از طرفی همه روز به نام مالیات و عوارض تازه به مردم تحمیل شده، از طرفی به واسطهٔ انحصارهای روزمره یک عدّه بر عدّهٔ بیکاران افزود شده، از طرفی راه فرار را مسدود نمود. این تطاولات و تعدیات را هواخواهان او بنام اصلاح کشور معرفی می‌کردند.