تولد و ریشه‌ها: ابوعلی حسن بن علی طوسی (معروف به خواجه نظام‌الملک) در سال ۴۰۸ هجری قمری در نوغان طوس متولد شد. او در خانواده‌ای از دهقانان و کارگزاران ایرانی رشد یافت و از کودکی به تحصیل علوم دینی، ادبیات و تدبیر امور پرداخت.
ورود به دیوان‌سالاری: او فعالیت خود را از خدمات دیوانی در خراسان و نزد غزنویان آغاز کرد، اما هوش و کاردانی‌اش باعث شد خیلی زود توجه بزرگان سلجوقی را جلب کند.
عروج به مقام وزارت: خواجه در دوره آلب ارسلان به مقام وزارت رسید و نزدیک به ۳۰ سال (در دوره آلب ارسلان و پسرش ملکشاه) مرد شماره یک امپراتوری سلجوقی بود

بسیاری از مورخان معتقدند سلجوقیان قدرت نظامی داشتند، اما عقلانیت و ساختار حکومت آن‌ها کاملاً مدیون نظام‌الملک بود:
قدرت واقعی پشت عرش: در دوران سلطان ملکشاه، اگرچه ملکشاه پادشاه رسمی بود، اما قدرت مطلق اداری و تصمیم‌گیری‌های کلان امپراتوری در دستان خواجه بود. او کشور پهناوری را که از مرزهای چین تا مدیترانه امتداد داشت، با انضباطی بی‌نظیر اداره می‌کرد.
تأسیس مدارس نظامیه: یکی از بزرگ‌ترین شاهکارهای فرهنگی او، ساخت سلسله‌مدارس نظامیه (در بغداد، نیشابور، اصفهان و...) بود. این مدارس نه تنها مهد پرورش اندیشمندان بزرگی چون امام محمد غزالی و سعدی شدند، بلکه کانون پرورش کارگزاران زبده برای اداره کشور بودند.
تألیف کتاب سیاست‌نامه (سیرالملوک): خواجه متنی شاهکار در اندیشه سیاسی ایرانی-اسلامی نگاشت که در آن آیین کشورداری، دادگری و کنترل کارگزاران را به پادشاهان آموزش می‌داد.
تثبیت تقویم جلالی: با حمایت او و به دست خیام و گروهی از منجمان، دقیق‌ترین تقویم خورشیدی جهان (تقویم جلالی) تنظیم شد.

قدرت و نفوذ بی‌حد خواجه در نهایت حسادت مخالفان (از جمله ترکان‌خاتون همسر ملکشاه) و دشمنی فرقه اسماعیلیه را برانگیخت. سرانجام این وزیر کاردان در سال ۴۸۵ هجری قمری به دست یکی از فداییان اسماعیلی (حشاشین) به شهادت رسید؛ تروری که با مرگ ملکشاه در فاصله کوتاهی پس از آن، امپراتوری عظیم سلجوقی را وارد دوران افول کرد.

روایاتی وجود دارد
که حسن صباح خواجه نظام‌الملک و عمر خیام هم کلاسی بودن اگرچه واقعیت تاریخی ندارد ولی در چندین کتاب معتبر ثبت شده
مانند:به دیوان رباعیات خیام اضافه شد، سر زبان‌ها افتاد و بعدها در کتاب‌هایی مثل تاریخ وصاف و برخی سفرنامه‌های غربی (مثل آثار ادوارد فیتزجرالد، مترجم رباعیات خیام) تکرار و پررنگ شد

سیاست‌نامه (سیرالملوک): تألیف خود خواجه نظام‌الملک طوسی (اصلی‌ترین منبع برای درک اندیشه سیاسی و دیوان‌سالاری او).
تاریخ جهانگشای جوینی: اثر علاءالدین عطا ملک جوینی (جلد سوم، در بیان احوال سلجوقیان و اسماعیلیان).
جامع‌التواریخ: اثر خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (بخش تاریخ آل‌سلجوق).
الکامل فی تاریخ: اثر عزالدین ابن‌اثیر (حوادث سال‌های ۴۵۵ تا ۴۸۵ هجری قمری).
دستور الوزراء: اثر غیاث‌الدین خواندمیر (در شرح حال وزرای نامدار ایران).
سلجوقیان (از ظهور تا افول): اثر دکتر ملیحه ستارزاده (منبع تحلیلی و معاصر برای مطالعه دوره سلجوقی).

⚔️ هنگامی که کوروش در سال‌های پس از آن تا دوردست‌های آسیای کوچک پیش رفت، مردمان این سرزمین‌ها زمان را برای سرکشی درخور دیدند. کوروش به‌چابکی به خاور بازگشت و شورش‌ها را فرونشاند. بلخ بسیار زود فرمانبردار شد و پس از آن، تا روزگار اسکندر، از کانون‌های بزرگ شورش پتار(علیه) شاهنشاهی هخامنشی نبود.

🌄 نشانه‌هایی نیز از پیوندهای دوستانهٔ کوروش با مردمان و فرمانروایان خاوری برجای مانده است. در داستان مرگ او، از یاری سکاها سخن رفته و دیودور نیز گزارش می‌کند که مردمان آریاسپ در سیستان به سپاه کوروش آب و خوراک رساندند. کوروش از آن پس آنان را از بهر این نیکوکاری، «نیکوکاران» نامید و گرامی داشت.

🔥 با این‌همه، کوروش تنها به بازپس‌گیری سرزمین‌های پیشین ماد بسنده نکرد. او دامنهٔ قلمروی خویش را فراتر برد و بخش‌های بیشتری از ایران خاوری را به شاهنشاهی پیوست.
در خوارزم پیش رفت و بخش‌هایی از سرزمین‌های کشاورزنشین آسیای میانه را به فرمان خود درآورد. سپس در مرز میان ایرانیان یکجانشین و کوچ‌نشین، زنجیره‌ای از هفت شهر و دژ مرزی بر کرانهٔ سیردریا برپا کرد که در نوشته‌های یونانی با نام‌هایی برگرفته از نام کوروش شناخته شده‌اند؛ بمانند کوروپولیس(به پارسی کوروش کده)

🏔️ از سوی دیگر، سپاه کوروش به دشتر خاوری(جنوب شرقی) رفت؛ رخج را گشود و سرزمین‌های گنداره و پهنه‌های پیرامون هیرمند را به شاهنشاهی افزود. گزارش‌هایی نیز از نبرد کوروش با مردم کاپیسا در پیرامون کابل امروزی برجای مانده است. اگر این گزارش‌ها را با دیگر داده‌های تاریخی کنار هم بگذاریم، می‌توان گفت که سپاه کوروش تا هندوکش و فراسوی افغانستان امروزی پیش رفته بود.

🌏 نوشته‌های یونانی از رسیدن کوروش تا هندوستان نیز سخن گفته‌اند؛ ولی به‌گمان بسیار، او چیرگی استواری بر درهٔ سند نیافته بود. شاید سپاه او در این لشکرکشی تا پنجاب و درهٔ سند پیش رفته باشد، اما استوار کردن فرمانروایی ایرانی در آن بخش، به روزگار کمبوجیه و سپس داریوش بزرگ بازمی‌گردد.
✨ بدین‌سان، کوروش پس از گشودن ماد و لودیه، راه خاور را در پیش گرفت و دامنهٔ فرمانروایی خود را از آسیای میانه تا مرزهای دشتر( جنوب) خاوری ایران‌زمین فراخ کرد. او نه‌تنها سرزمین‌های برجای‌مانده از شاهنشاهی ماد را به فرمان آورد، بلکه پایه‌های گسترش شاهنشاهی هخامنشی در سراسر ایران خاوری را نیز استوار ساخت.
پس از پایان این لشکرکشی‌ها، کوروش به پایتخت‌های خویش بازگشت و نزدیک به شش سال در آرامش به سامان دادن کشور پرداخت. 🏛️

📘بن‌خان: نسک کوروس رهایی بخش، شروین وکیلی، ص 246 تا 250

@IranGrad
@persian_history_archive

@IranGrad
تاریخ چراغ راه آینده‌است

@Persian_History_Archive

بابل در آستانهٔ یورش کورش تنها با یک دشمن بیرونی روبه‌رو نبود؛ بلکه از درون نیز گرفتار کشمکش و ناخشنودی بود.
کشاورزان، پیشه‌وران، بازرگانان، بزرگان، کارگزاران و پریستاران هر یک از سیاست‌های نبونئید ناخشنود بودند. کشاورزان و پیشه‌وران که بخش بزرگی از مردم را سازمان می‌دادند، از جنگ‌ها و آمادگی‌های پیوستهٔ شاه برای نبرد دل خوشی نداشتند.
سپاه بابل نیز پس از سال‌ها جنگ در عربستان فرسوده شده بود و توان آن را نداشت که به آسانی در برابر سپاه بزرگ‌تر و آزموده‌تر کورش پایداری کند.
در بابل همچنین گروه‌های بزرگی از مردمان بیگانه می‌زیستند. در میان آنان یهودیان تبعیدشده نیز بودند که پس از گشوده‌شدن اورشلیم به دست نبوکدنصر به بابل آورده شده بودند. آنان امید بازگشت به میهن خود را از دست نداده بودند و از این‌رو آمادگی داشتند در برابر دشمن نبونئید، یعنی کورش، همکاری کنند.
پس هنگامی که سپاه ایران نزدیک شد، گروه‌هایی از مردم بابل کورش را نه تنها دشمن، بلکه رهایی‌بخش خویش می‌دیدند.
دین‌کاران مردوک نیز که از نبونئید از بهر برتری دادن سین بر مردوک خشمگین بودند، کورش را به چشم فرمانروایی می‌نگریستند که می‌تواند آیین دیرین بابل را بازگرداند.
بنابراین بابل از یک سو گرفتار دشمن بیرونی بود و از سوی دیگر، پایه‌های همبودگاهی(اجتماعی) و دینی فرمانروایی نبونئید در درون کشور فرولغزیده بود.

با همهٔ این نابسامانی‌ها، بابل از دیدگاه جایگاه زاستاری( طبیعی) و دژسازی، یکی از استوارترین شهرهای جهان باستان بود.
فرات در باختر، دجله در خاور و خلیج فارس در دشتر(جنوب)، پیرامون سرزمین بابل را دربر گرفته بودند. در هوتر(شمال) نیز نبوکدنصر دوم، گشاینده اورشلیم، دیواری سترگ برای پاسداری از سرزمین ساخته بود.
این دیوار در جایی ساخته شده بود که فاصلهٔ میان دجله و فرات به کمترین اندازه می‌رسید و همچون دیواری پدافندی میان بابل و سرزمین‌های شمالی جای داشت.
نبوکدنصر برای استواری دیوار، رویهٔ بیرونی آن را با آجر و ملات قیر پوشانده بود تا آب به آن آسیب نرساند. گزنفون که چند دهه پس از آن این سازه را دیده بود، بلندی آن را نزدیک به صد پا و پهنای آن را نزدیک بیست پا دانسته است.
از این‌رو گشایش بابل تنها از بهر ناتوانی دژهای آن نبود؛ بلکه بیشتر بازده‌ی سستی سیاسی، دینی و همبودگاهی(اجتماعی) فرمانروایی نبونئید بود.

@IranGrad
@Persian_history_archive

در سال ۵۳۹ پیش از میلاد، کورش با سپاهی نیرومندتر و سازمان‌یافته‌تر از گذشته به سوی بابل رفت.
راه درست لشکرکشی او به روشنی دانسته نیست و گزارش هرودوت در برخی بخش‌ها با افسانه درآمیخته است؛ ازاین‌رو برای بازسازی رویدادها باید به سالنامه‌های بابلی و دیگر داده‌های هم‌زمان بیشتر تکیه کرد.
در مسیر هوترین(شمالی)، گئوبروه یا گوبریاس، که از سوی بابل فرمانروای بخش‌های هوترین(شمالی) بود، به جای پایداری در برابر کورش به او پیوست.
کورش پس از گذر از سرزمین گوتیوم از رود دیاله گذشت و به سوی راه میان دجله و فرات رفت؛ جایی که شهرهای اَپیس و سیپار در آن بودند.

در اَپیس میان سپاه کورش و پدافندگران و لشگریان شهر برخورد روی داد. کسانی که در برابر ایرانیان ایستادگی کردند کشته شدند و شهر به دست سپاه کورش افتاد.
ولی سرنوشت سیپار دگرسان بود.
در دهم اکتبر، سیپار بدون نبرد جدی سپرافکند. این رویداد نشان می‌دهد که در این هنگام، دستگاه فرمانروایی نبونئید توان گردآوردن نیرویی نیرومند برای پدافند از شهرهای بابل را از دست داده بود.
نبونئید نیز که توان رویارویی با کورش را اندک می‌دید، به سوی بُرسِپّا گریخت و در آنجا چشم‌براه نبرد نماند؛ بلکه خود را به کورش سپرد.
کورش نیز وارونه‌ی رفتار بسیاری از شاهان پیروز جهان باستان، او را نکشت و با وی به نرمی رفتار کرد و سپس او را به کرمان فرستاد.
⚖️ این رفتار با یکی از ویژگی‌های شناخته‌شدهٔ سیاست کورش سازگار است: کنار زدن فرمانروای شکست‌خورده از پادشاهی، بی‌آنکه او را به مرگ بسپارد.

پس از سرنگونی اَپیس و سیپار، راه بابل کمابیش گشوده شده بود.
در ۱۲ اکتبر ۵۳۹ پیش از میلاد، بابل به دست نیروهای کورش و به فرماندهی گئوبروه افتاد.این گشایش با نبردی بزرگ در خود شهر همراه نشد.
بلشَصَر، پسر و جانشین نبونئید، نیز در همان شب کشته شد. در همان هنگام جشنی در بابل برپا بود و بزرگان بسیاری در آن گرد آمده بودند.
بازگفت نسک سپند( کتاب مقدس) از این جشن و رویدادهای آن با راستی‌های تاریخی پاک یکسان نیست؛ ولی اصل دگرگونی پادشاهی با داده‌های خط میخی سازگار است.
از روز پس از سرنگونی بابل، پرنیخ(لوح‌) های اداری با نام کورش نوشته شدند؛ بنابراین روشن است که جابجایی فرمانروایی بسیار تند انجام گرفت و دستگاه دیوانی بابل بی‌درنگ با فرمانروایی تازه سازگار شد.

@IranGrad
@Persian_History_archive

پس از گشایش بابل، گئوبروه به پاس زاوری(خدمت)هایش از سوی کورش به فرمانروایی بابل و سوریه گماشته شد.
ولی او ازبهر سالخوردگی تنها اندکی پس از گشایش شهر درگذشت. پس از او نبو-آخه-بولیت به فرمانروایی بابل و سوریه رسید. چند سال دیگر نیز یکی از بزرگان ایرانی که او نیز گئوبروه نام داشت، این جایگاه را به دست گرفت.
این گئوبروه همان کسی دانسته شده که سپس‌ترها در روزگار داریوش جایگاهی بلند داشت و داریوش او را نیزه‌دار خود کرد و دخترش را به همسری گرفت.

نبونئید پس از شکست و کنار رفتن از تخت، زنده ماند و سرانجام در ۱۱ مارس ۵۳۸ پیش از میلاد درگذشت.
پس از او، کمبوجیه، پسر کورش، در چهارمین روز سال نو، برابر با ۲۳ مارس ۵۳۸ پیش از میلاد، درپی آیینی ویژه در یکی از پرستشگاه‌های بابل به شاهی بابل رسید.
بدین‌گونه فرمانروایی ایرانی در بابل تنها با یک پیروزی جنگی پدید نیامد، بلکه با جایگزینی آرام دستگاه فرمانروایی و بهره‌گیری از ساختارهای پیشین بابل استوار شد.

پس از گشایش بابل، شهرهای فینیقیه نیز فرمانروایی کورش را پذیرفتند و برخی جزیره‌های آن پهنه، مانند خیوس و لِسبوس، نیز از این روند پیروی کردند.
ولی یکی از کلیدی‌ترین پیامدهای گشایش بابل به زندگی یهودیان بازمی‌گشت.
یهودیانی که پیش‌تر به دست نبوکدنصر از اورشلیم به بابل برده شده بودند، در دورهٔ کورش شایش بازگشت و بازسازی پرستشگاه‌های خویش را یافتند.
همچنین آوندهای زرین و سیمینی که نبوکدنصر از پرستشگاه‌های آنان ربوده و به بابل برده بود، دوباره به جایگاه‌های پیشین بازگردانده شد.
از این دیدگاه، گشایش بابل برای تاریخ یهودیان رویدادی بسیار سرنوشت‌ساز بود و سیاست کورش در سرزمین‌های گوناگون، زندگی نفان(ملت)های زیر فرمان او را دگرگون کرد.

@IranGrad
@Persian_History_Archive

گشایش بابل تنها فروپاشی یک فرمانروایی نبود؛ بلکه پایان یکی از بزرگ‌ترین فرمانروایی‌های میان‌رودان و آغاز دوره‌ای تازه در تاریخ خاور نزدیک بود.
کورش پیش از بابل، ماد و لیدی را نیز از میدان بیرون کرده بود و اکنون سومین پادشاهی بزرگ بومستان، یعنی بابل، نیز به فرمان او درآمد.
بدین‌سان سه شاهنشاهی بزرگ روزگار، یعنی:
ماد 🏔️ — لیدی 🦁 — بابل 🏛️
به دست کورش فرو افتادند.
و سه فرمانروای نامدار آنها:
آستیاگ 👑 — کرزوس 👑 — نبونئید 👑
از تخت فروافتادند؛ ولی کورش هیچ‌یک را نکشت و تنها دست آنان را از فرمانروایی کوتاه کرد.

در بررسی تاریخی نباید از یک سوی ماجرا به سود سوی دیگر چشم پوشید.
کورش بی‌گمان کشورگشایی بزرگ بود و قلمرو خود را به گونه‌ای پیوسته گسترش داد. بنابراین نمی‌توان همهٔ لشکرکشی‌های او را تنها با انگیزهٔ رهایی توده‌های دیگر روشنگری کرد.
از سوی دیگر، رفتار او با بسیاری از توده‌های شکست‌خورده نشان می‌دهد که سیاستش تنها بر نابودی و جایگزین کردن مردمان پیروز استوار نبود.
او در بابل به ساختارهای شهری و دیوانی آسیب نزد؛ مردوک و آیین بابلی را آیین‌وند شناخت؛ با نبونئید با نرمی رفتار کرد و برای یهودیان زمینه‌ی بازگشت و بازسازی پرستشگاهشان را فراهم ساخت.
پس در ارزیابی کورش باید هر دو چهره را هم‌زمان دید:
⚔️ کورش کشورگشایی بود که سرزمین‌های پهناور را به فرمان خویش درآورد؛
🕊️ ولی در ادارهٔ سرزمین‌های گشوده‌شده، بیشتر از بسیاری از فرمانروایان باستانی به سازش، نگهداشت ساختارهای بومی و کاستن از کینهٔ مردمان شکست‌خورده گرایش داشت.
همین آمیزه است که جایگاه تاریخی او را ویژه می‌کند.

گشایش بابل برآیند یک انگیزه‌ی تنها نبود. نبونئید با دوری درازآهنگ از پایتخت، برتری دادن سین بر مردوک، جابه‌جایی پیکرک‌های ورجاوندِ ایزدان، ویژه‌سازی بازرگانی کُندر و بی‌رویکردی به آیین‌های دیرین، بخش کلانی از پشتیبانی مردم و دین‌کاران را از دست داده بود.
سپاه بابل نیز از جنگ‌های پیشین فرسوده بود و گروه‌هایی از مردمان بیگانه، به‌ویژه یهودیان تبعیدشده، کورش را رهایی‌بخش خود می‌دیدند.
کورش در سال ۵۳۹ پ.م. به میان‌رودان لشکر کشید؛ اوپیس را گشود، سیپار را بی‌جنگ به فرمان آورد، نبونئید را وادار به گردن‌دهی کرد و سرانجام در ۱۲ اکتبر بابل را به دست آورد.
سپس در ۲۹ اکتبر درون شهر شد و فرمان آشتی‌کنان داد.
🌿 بابل به جای آنکه به ویرانه‌ای واگردد، به یکی از کانون‌های بزرگ شاهنشاهی هخامنشی واگشت.
پس از آن، فینیقیان نیز فرمان کورش را پذیرفتند و برای یهودیان نیز روزگاری تازه آغاز شد. کورش با کنار هم آوردن پارسیان، مادها و مردمان گوناگون آسیای باختری و میان‌رودان، بزرگ‌ترین شاهنشاهی زمان خود را پدید آورد.
و سرانجام، آنچه در این میان بیش از همه در تاریخ ماندگار شد، این بود که کورش سه فرمانروایی بزرگ ماد، لیدی و بابل را برانداخت، ولی سه شاه شکست‌خوردهٔ آنها را نکشت؛ بلکه آنان را از فرمانروایی کنار زد.
🏛️ بدین‌سان گشایش بابل نه تنها پایان بابل نو، بلکه یکی از بزرگ‌ترین نقطه‌های چرخش تاریخ ایران و جهان باستان بود؛ نقطه‌ای که از دل آن شاهنشاهی هخامنشی به بزرگ‌ترین نیروی جهان آن روزگار واگشت.

📘بن‌خان:
۱- نسک هزاره‌های گمشده، پرویز رجبی، پوشینه دوم
۲-استوانه کوروش بزرگ، شاهرخ رزمجو

@IranGrad
@Persian_History_Archive

سیاست کورش در گشودن بابل با ویرانگری و کشتار همگانی همراه نشد. بر پایهٔ گزارش‌های برجای‌مانده، بسیاری از بزرگان و فرمانروایان سرزمین‌های پیرامون در برابر او سر فرود آوردند و فرمانروایی‌اش را پذیرفتند.
در استوانهٔ کورش نیز از فرمانروایان سرزمین‌های گوناگون یاد شده که با پیشکش و باج نزد او آمدند و فرمانروایی او را پذیرفتند.
این رفتار، همراه با نگهداشت شهر بابل و آیین‌های آن، زمینه‌ای پدید آورد که کورش در میان گروه‌هایی از مردمِ سرزمین‌های گشوده‌شده نه تنها به چشم یک چیره‌گر، بلکه بسان فرمانروایی دادگر و رهاننده از فرمانروای پیشین نگریسته شود.

در میان مردمانی که از پیروزی کورش بهره بردند، یهودیان بابل جایگاهی ویژه داشتند.
پس از گشوده شدن اورشلیم به دست نبوکدنصر و برده شدن بخشی از مردم آن سرزمین به بابل، یهودیان سال‌ها در آنجا اسیر بودند؛ با این همه، امید بازگشت به سرزمین نیاکان خود را از دست ندادند.
پیش از پیدایش فرمانروایی کورش نیز پیامبران یهودی سرنگونی بابل و بازگشت آزیلیدگان(تبعیدیان) را پیشگویی کرده بودند. در نوشته‌های وابسته به ارمیا و اشعیا، از خیزش مادها و پارسیان بر بابل سخن گفته شده و سرانجام کورش به گونه‌ای ویژه در این پیشگویی‌ها جای گرفته است.
در بخش‌هایی از نسک(کتاب) اشعیا، کورش برگزیده و مسیحِ یهوه خوانده شده و از او بسان کسی یاد شده که خواست خداوند را به انجام خواهد رساند. همچنین دربارهٔ اورشلیم گفته شده که دوباره آباد خواهد شد و بنیاد نیایشگاه آن استوار خواهد گردید.
این نکته درخور یادآوری است که کورش با بودن چنین جایگاهی در نوشته‌های یهودی، خود یهودی نشد و آیین‌های بابلی نیز در زمان فرمانروایی او همچنان پابرجا ماندند.

پس از چیرگی کورش بر بابل، به یهودیان پروانه داده شد که از بند و دوری رهایی یابند و به اورشلیم بازگردند و نیایشگاه خود را بازسازی کنند.
نسک عزرا این فرمان را به دو زبان، عبری و آرامی، آورده است. دربارهٔ درستی و جایگاه این دو گزارش، پژوهشگران دیدگاه‌های گوناگونی دارند؛ برخی متن آرامی را به فرمان رسمی دربار نزدیک‌تر دانسته‌اند و برخی هر دو را دبیزه(سند) هایی جداگانه و راستین شمرده‌اند.
در گزارش عبری، کورش فرمان می‌دهد که هر کس از یهودیان خواهان بازگشت است، بتواند به اورشلیم برود و خانهٔ خدا را بازسازی کند.
در گزارش آرامی نیز آمده که نیایشگاه اورشلیم باید دوباره ساخته شود، هزینهٔ آن از گنج شاهی پرداخت گردد و آوندهای زرین و سیمینی که نبوکدنصر از آنجا به بابل برده بود، دوباره به جای نخست خود بازگردانده شود.

@IranGrad
@Persian_History_Archive

سنایش(احترام) یهودیان به کورش را می‌توان تا اندازهٔ بسیاری با رفتار او پس از گشودن بابل پیوند داد.
کورش نه تنها به آنان پروانه بازگشت داد، بلکه بازسازی نیایشگاه و بازگرداندن دارایی‌های آن را نیز پذیرفت. از همین رو در نوشته‌های یهودی، چهرهٔ او با رهایی، آبادانی و بازگشت پیوند خورده است.
در نسک اشعیا، این جایگاه هتا از یک فرمانروای بیگانه فراتر می‌رود و کورش به‌سان «برگزیدهٔ یهوه» و «مسیح» یاد می‌شود؛ جایگاهی بسیار کم‌مانند برای یک فرمانروای نایهودی.
در همین چارچوب، می‌توان دریافت که چرا سرنگونی بابل و برآمدن فرمانروایی کورش در تاریخ یهودیان رویدادی بنیادین شمرده شد. آنان پس از سال‌ها دوری توانستند دوباره به اورشلیم بازگردند و آیین و نیایشگاه خویش را بازسازند.

پس از گشودن بابل و استوار شدن فرمانروایی ایرانیان، شهرهای فینیقی نیز رفته‌رفته فرمان کورش را پذیرفتند و این سرزمین به اُلکای(حوزهٔ) فرمانروایی هخامنشی پیوست.
مهندی(اهمیت) فینیقیه تنها در خاک آن نبود؛ دریانوردی، بندرها و بازرگانی گستردهٔ فینیقیان ارزش اقتصادی و راهبردی فراوانی داشت. پیوستن این سرزمین‌ها به شاهنشاهی، دسترسی ایرانیان را به راه‌های دریایی مدیترانه آسان‌تر کرد.
از این رو، گسترش کورش در باختر را نباید تنها زنجیره‌ای از جنگ‌ها دانست؛ این گسترش، همزمان گسترش راه‌های بازرگانی، پیوند سرزمین‌ها و برپایی یک فرمانروایی پهناور چندنفانه(ملیته) نیز بود.

گشودن بابل به دست کورش، تنها پایان فرمانروایی بابلیان نبود؛ بلکه آغاز دگرگونی بزرگی در سراسر آسیای مقدم شد. سوریه، فینیقیه و فلسطین در حوزهٔ فرمانروایی ایرانیان جای گرفتند و راه‌های بازرگانی و دریایی ارزشمندی به شاهنشاهی پیوستند.
در میان پیامدهای این دگرگونی، رهایی یهودیان از بابل و بازگشت آنان به اورشلیم جایگاهی برجسته دارد. نوشته‌های یهودی کورش را نه همچون فرمانروایی بیگانه و دشمن، بلکه همچون ابزاری برای انجام خواست یهوه و حتی «مسیح» او نشان داده‌اند.
از همین رو، نام کورش در تاریخ یهودیان با آزادی، بازگشت، آبادانی اورشلیم و بازسازی نیایشگاه گره خورد؛ و این جایگاه ویژه، یکی از ماندگارترین بازتاب‌های گشودن بابل در تاریخ جهان باستان است.

📘بن‌خان:
۱-نسک‌هزاره‌های گمشده پرویز رجبی،ج دوم
۲-وتار(مقاله‌ی) کوروش بزرگ در متن های یهودی،ویکیپدیای انگلیسی

@IranGrad
@Persian_History_Archive

پس از گشودن بابل، کورش دریافت که زمان آن رسیده که رسم و شکوه پادشاهی را بیش از پیش آشکار کند.
او می‌خواست این دگرگونی با خواست و همراهی یارانش انجام گیرد و شیوه‌ای در پیش گیرد که با جایگاه یک فرمانروای بزرگ سازگار باشد. از این رو پسندید که کمتر در میان مردم آم پدیدار شود و دیدار سرراست با او دشوارتر گردد.
پیش از آن، مردم بابل می‌توانستند برای گفت‌وگو و بازگویی نیازهای خود به نزد او بیایند؛ ولی چون شمار آنان بسیار شد و برای برآوری خواسته‌های خویش به سوی او یورش می‌آوردند، این رفت‌وآمد هم برای کورش و هم برای نزدیکانش دشوار گردید.
از این پس، به خواست یاران کورش، میانجیگرانی میان شاه و مردم پدید آمدند تا مردم نخست درخواست‌ها و سخنان خود را به آنان بگویند و سپس خواسته‌ها به شاه رسانده شود.
بدین‌گونه، تماس بی میانجی شاه با مردم کمتر شد؛ زیرا روزگار جنگ و آن نیاز به دیدارهای همیشگی و بی‌ میانجی سپری شده بود و اکنون کورش می‌بایست چهره و جایگاه یک شاهنشاه را بیش از پیش آشکار سازد.

گزنفون بر این باور است که کورش می‌دانست در بابل کسانی هستند که شاید با او دشمنی داشته باشند؛ از همین رو نمی‌توانست جان خویش را بی‌نگهبان بگذارد.
کورش نیک می‌دانست که هر آدمی، حتی یک پادشاه، در هنگام خواب یا در گرمابه می‌تواند آسان‌تر کشته و نابود شود. از این رو اندیشید که برای پاسداری از جان خویش دسته‌ای از نگهبانان ویژه فراهم آورد.
نخست خواجگان را برای نگهبانی واونی(شخصی) خویش برگزید؛ زیرا گمان می‌کرد آنان برای این کار درخورترند و می‌توانند در پیرامون شاه و دربار او به نگهبانی بپردازند.

کورش سپس دریافت که نگهبانان خواجه به تنهایی برای رویارویی با همهٔ دشمنان و بدخواهان شایمندی(احتمالی) بسنده نیستند.
از این رو به پارسیان اندیشید؛ مردمانی که در سرزمین خود، به سبب تنگدستی و سختی زندگی و کم‌بهرگی زمین‌ها، ناچار بودند رنج و کار بسیار بکشند.
کورش بر این باور بود که چنین مردانی، هنگامی که به زندگی آسوده و توانگرانهٔ دربار برسند، ارج آن را خواهند دانست و در پاسداری از شاه وفادار خواهند ماند.
پس ده هزار تن از پارسیان را برگزید تا شب و روز، هرگاه که کورش در کاخ بود، پیرامون آن را پاسبانی کنند و هنگامی که شاه به سفر می‌رفت نیز همراه او باشند.
بدین‌گونه، پیرامون کورش نیرویی بزرگ از پاسبانان پدید آمد که هم در دربار و هم در سفر از جان او نگهبانی می‌کردند.

کورش همچنین دریافت که برای استوار ماندن فرمانروایی تازه در بابل، می‌بایست همیشه پادگانی نیرومند در شهر برجای بماند.
از این رو به بابلیان فرمان داد که هزینه و دستمزد این پادگان را خود بپردازند.
گزنفون بر آن است که این کار، افزون بر بی هراسی شهر، مایه می‌شد ثروت در میان مردم انباشته نشود و در برآیند توان سرکشی و نافرمانی آنان کاهش یابد و فرمانبردار بمانند.
به گفتهٔ گزنفون، سازمان نگهبانی و پادگان بابل که کورش برپا کرده بود، حتی در روزگار خود گزنفون نیز همچنان پابرجا بود و دگرگونی چشمگیری در آن روی نداده بود.

@IranGrad
@Persian_history_archive

کورش همهٔ مهان و بزرگزادگانی را که در گشودن سرزمین‌ها و برپا کردن شاهنشاهی به او یاری رسانده بودند، با اسب و سازوبرگ جنگی در درگاه خود آمادهٔ کار نگاه می‌داشت.
این مردان تنها برای هنگام جنگ نبودند؛ بلکه بخشی از نیروی انسانی برای ادارهٔ کشور نیز به شمار می‌رفتند که کوروش بدانها دلگرم بود.
همان‌گونه که کورش در میدان جنگ، سرداران و دستیاران شایستهٔ خویش را برمی‌گزید، در کار فرمانروایی نیز همین شیوه را دنبال می‌کرد و کارهای مهم را به هر کس نمی‌سپرد.

پس از آن، کورش به سامان دادن کارهای دیوانی و کشوری پرداخت.
برای ادارهٔ درست شاهنشاهی، گروه‌های گوناگونی از کارگزاران گماشته شدند؛ مانند:
👁️ بازرسان و کارآگاه برای رسیدگی به کارها
💰 باج‌گیران و گردآورندگان درآمدها؛
🧾 بازرسان مالی برای رسیدگی به درآمد و هزینه‌ها
🏛️ کارگزاران امور همگانی برای ادارهٔ کارهای کشور
🔐 نگهبانان دارایی‌های شاهی برای پاسداری از دارایی‌های دهیونام(دولت)
🐎 سرپرستان اسبان برای رسیدگی به اسب‌های شاهی
🐕 سرپرستان سگان برای نگهداری و سامان دادن سگان دربار.
این کارها می نماید که کورش برای ادارهٔ شاهنشاهی پهناور خویش تنها بر نیروی جنگی تکیه نداشت، بلکه به سامان دیوانی، مالی و اداری نیز بهای بسیار می‌داد.

کورش در واگذاری کارهای مهند بسیار باریک‌بین بود و ادارهٔ این بخش را خود بر دوش می‌گرفت.
او همان‌گونه که در جنگ سرداران خود را از میان مردان شایسته برمی‌گزید، در ادارهٔ شاهنشاهی نیز کسانی را برمی‌گزید که شایستگی، توانایی و کاردانی آنان برای انجام کارهای بزرگ آشکار شده بود.
هرگاه می‌بایست سرداری به کاری گسیل شود، کورش او را از میان همین گروه مردان برمی‌گزید.
همچنین هنگامی که برای ادارهٔ شهرها و فرمانروایی بر مردمان گوناگون به شهربانان نیازداشت، آنان را از میان مردان آزموده و دلگرم‌کننده خویش برمی‌گزید.
بدین‌گونه، دستگاه فرمانروایی او بر پایهٔ گزینش آدم‌های شایسته و آزموده استوار می‌شد، نه بر سپردن هر کار مهند به هر کسی که تنها جایگاه یا نژاد بلند داشت.

کورش به این نکته نیز پی برده بود که هیچ کاری چنان که باید استوار و درست پیش نمی‌رود، مگر آنکه مردان درخور و وزین بر سر کارهای بزرگ باشند.
او میدانست که اگر کارگزاران برجسته و درستکار باشند، دیگر کارها نیز به سامان میشود و فرمان‌های شاه بی‌درنگ و درست انجام میشود.
از این رو تنها به گزینش کارگزاران بسنده نمیکرد، بلکه خود در پرورش و آموزش آنان نیز دست داشت و بر آماده‌سازی زاوران(خادمان) ویژهٔ خویش نگرمی‌ورزید.
در این رسم، هیچ کس شایستگی آن را نداشت که دیگران را به نیک‌کرداری و منش بلند فراخواند، مگر آنکه خود دارای همان ویژگی‌ها و برتری‌های اخلاقی باشد.
پس از دید گزنفون، یکی از پایه‌های فرمانروایی کورش این بود که شاه نه تنها فرمان می‌دهد، بلکه مردانی را می پرواند که خود نمونهٔ همان خوی و منش نیک باشند که از دیگران چشم دارد.

از این گزارش گزنفون چنین برمی‌آید که کورش پس از گشودن بابل، از یک فرماندهٔ پیروز به فرمانروایی با دستگاهی سازمان‌یافته دگرگون شد.
او برای نگهداشت بابل، پادگان نیرومند برپا کرد؛ برای پاسداری از جان خود نگهبانان ویژه و ده هزار پاسبان پارسی گماشت؛ تماس سرراست خود با مردم را کاهش داد؛ بزرگان و سرداران را آمادهٔ کار نگاه داشت؛ کارگزاران مالی و دیوانی برگماشت؛ برای استان‌ها شهربانان برگزید و بر شایستگی و آموزش کارگزاران نگرورزی کرد.
بدین‌سان، گشودن بابل برای کورش پایان کار نبود؛ بلکه آغاز گامه‌ایی تازه بود که در آن می‌بایست سرزمین‌های گشوده‌شده را نگاه دارد، مردمان گوناگون را فرمان براند و شاهنشاهی پهناور خویش را با دستگاهی استوار اداره کند.

📘بن‌خان: نسک تاریخ کوروش بزرگ، میترا مهرآبادی، ص185 تا 187

@IranGrad
@Persian_history_archive

تومیریس، شاهبانوی ماساژت‌ها، به کورش پیام داد که از این لشکرکشی دست بردارد و هر یک در سرزمین خویش فرمان برانند. او دو راه پیش پای کورش نهاد: یا پارسیان سه روز از رود پس بنشینند تا ماساژت‌ها بگذرند و در خاک پارسیان نبرد رخ دهد، یا ماساژت‌ها چنین کنند و پارسیان از رود گذشته و در خاک ماساژت ها با آنها روبه‌رو شوند.
کورش این پیشنهاد را نپذیرفت و با انجمن مهان به رایزنی پرداخت. بزرگان پارسی خواهان نبرد درون خاک ایران بودند، ولی کرزوس با این دیدگاه همداستان نبود.

کرزوس پیشنهاد کرد کورش به اندازهٔ یک روز راه در خاک ماساژت‌ها پیش رود و اردوگاهب بزند سپس آن را رها کند؛ خوراک و نوشیدنی فراوان بر جای بگذارد و با سپاه مهادبن(اصلی) پس بنشیند. به باور او، ماساژت‌ها پس از رسیدن به خوراک و بادهٔ فراوان، از جنگ بازمی‌مانند و سست می‌شوند؛ آنگاه پارسیان می‌توانند بر آنان بتازند.
کورش این رای را پذیرفت و کرزوس و کمبوجیه را به ایران فرستاد و خود با سپاهش از رود گذشت.

در همان شب، کوروش، داریوش پسر ویشتاسپه از خاندان هخامنشی، را در خوابی دید که بر شانه‌هایش دو بال روییده بود؛ یکی بر آسیا و دیگری بر اروپا سایه می‌افکند.
کورش از این خواب هراسان برخاست و آن را نشانهٔ گریسه(توطئهٔ) داریوش در برابر خود پنداشت. از همین رو به ویشتاسپه فرمان داد به پارس بازگردد و پسرش را زیر چشم بگیرد. ویشتاسپه نیز سوگند خورد که هیچ پارسی وفاداری چنین اندیشه‌ای در سر ندارد و برای هودارب(مراقبت) از داریوش به پارس بازگشت.
ولی خود هرودوت درباره خواب کوروش می گوید که معنای راستین این خواب چیز دیگری بود: معنای آن خواب این بود که کورش در همان سرزمین کشته خواهد شد و پادشاهی سرانجام به داریوش خواهد رسید.

کورش بر پایهٔ نقشهٔ کرزوس، پس از پیشروی در خاک ماساژت‌ها، اردوگاه خود را بر جای گذاشت و پس نشست. سپاه ماساژت به اردوگاه رسید و با دیدن خوراک و بادهٔ فراوان، نگهبانان را از میان برداشت و به خوردن و نوشیدن پرداخت. هنگامی که سپاه پارس بازگشت، بسیاری از ماساژت‌ها را کشتند و گروهی را نیز گرفتار کردند.
در میان گرفتارشدگان، سپرگاپیس، پسر تومیریس، نیز بود. تومیریس از کورش خواست پسرش را آزاد کند و هشدار داد که اگر چنین نکند، خون کورش را خواهد ریخت. کورش به این هشدار گوش نداد ولی با این‌همه پسر تومیریس را آزاد کرد. سپرگاپیس پس از رهایی، از شرم آن شکست خودش را کشت.
پس از آن، تومیریس همهٔ جنگاوران ماساژت را گرد آورد و به نبرد با پارسیان پرداخت. نبردی سخت و خونین درگرفت؛ نخست با تیر و کمان و سپس با نیزه و شمشیر. سرانجام ماساژت‌ها پیروز شدند و شمار بسیاری از پارسیان، از دسته خود کورش، در میدان نبرد کشته شدند.
هرودوت در پایان می‌گوید تومیریس دستور داد سر کورش را در خیکی پر از خون آدمی فرو برند تا او را از خون سیراب کند؛ گویی می‌خواست خون‌خواهی خویش را به انجام رساند.

@IranGrad
@Persian_History_Archive

«کورش، برگ رفتن بساز که بزودی نزد خدایان خواهی شد.»

«می‌دانم که مرگم فرا رسیده است. چون چشم از جهان بستم، سوگواری مکنید. کالبد مرا در زر یا سیم و یا چیز دیگر منهید و زود آن را به خاک بسپارید. و این واپسین سخنم را از یاد مبرید: اگر می‌خواهید به دشمنانتان زیان برسانید، درباره دوستان نیکی کنید.»

@IranGrad
@Persian_History_Archive

کورش با مردم داهه (Dahae) جنگید و در میدان جنگ کشته شد.

@IranGrad
@Persian_History_Archive

که شاهبانوی اسکوت‌ها کورش را دستگیر کرد و به چهارمیخ کشید.

یوستینوس (Justinus) از روی نوشته‌ی گمشده‌ی تروگوس پمپیوس (Trogus Pompeius) آورده که کورش بر سر سکاها لشکر کشید.
تومیریس، شاهبانوی دلاور سکایی، با آنکه می‌توانست وی را هنگام گذشتن از رود آراکس (Araxes ــ سیر دریا، سیحون) درهم بشکند، چنین نکرد و گذاشت تا وی چندین فرسنگ درون کشور سکاها پیش رود؛ به امید آنکه پادشاه پارسی را در درون سرزمین خود به‌آسانی نابود خواهد کرد.
کورش دامی چید و به‌وسیله‌ی انبار کردن آشامیدنی‌های دلپذیر، سکاها را غافلگیر کرد و شاهزاده‌ی سکاها با بخش بزرگی از سپاهیانش کشته شدند.
تومیریس به خشم آمد و دامی برای پارسیان گسترد و کورش و دویست هزار تن از یارانش را در گردنه‌های دشوارگذر کوهستانی گرفتار کرد و همه را بکشت؛ چنانکه یک تن هم جان به در نبرد تا ایرانیان را از این رویداد آگاهی دهد.

بازگفت تروگوس پمپیوس همان است که هرودوت آورده است، با پایانی دردناک‌تر؛ ولی چنین بازگفتی پاسخ این دو دشواری را نمی‌دهد که اگر چنان شکستی به ایرانیان رسید، چگونه سکاها پیروزی خود را دنبال نکردند و به ایران نتاختند، و چگونه ایرانیان توانستند کالبد کورش را از میدان به در برند و به پاسارگاد آورند؟
از این رو باید تنها بدین برآیند بسنده کرد که تروگوس بازگفت هرودوت را درست‌شمرده است.

@IranGrad
@Persian_History_Archive

باید پذیرفت که نوشته هرودوت مایه ای از درستی داشته است ولی اینکه سر او بدست تومیریس افتاد بی گمان افسانه است

ده سال واپسین فرمانروایی کوروش به گونه‌ی باور نکردنی ناشناخته مانده است. تنها میدانیم که در سال ۵۳۰ شاه بر ماساکتهای آسیای میانه لشگرکشیده است. درباره انگیزه این لشکرکشی و چگونگی برگزاری این نبرد گواهی های دل‌استواری در دست نداریم و چگونگی مرگ کوروش نیز در هاله ای از افسانه پیچیده شده است چون نبرد میان کشورگشای بنام پارس و شهبانو توموریس به پنداربافی‌ها بسیار دامن زده است.

درباره مرگ کوروش دبیزه‌های فراوانی پخش گشته است. شکست کوروش به گونه‌ی لکه تاریکی در تاریخ کلاسیک پجا ماند اگر بنا باشد نوشته تاریخ نویسان کهن یونانی را باور کنیم باید بگوییم که کوروش در جنگ با ماساگتا دویست هزار نفر کشته داد. هرچند این رقم می بایستی به گونه گزافی گزارش شده باشد. متنی که در این زمینه در دوران باستان مورد پذیرش بیشتر مردم افتاد متنی بود که به گستردگی از سوی هرودوت گزارش شد (۱۲۰۱۲۱۴) این متن که با پاره ای دگرگونی‌ها مورد پذیرش بیشتر تاریخ نگاران کلاسیک افتاده است.

هال و هنجار لشکرکشی واپسین و مرگ کوروش همچنان ناروشن است در یک نگاه، سرچشمه ها هتا درباره نام و نشان دشمن کوچ‌نشینی که کوروش با او جنگید، همداستانی ندارند.

ایشان در پژوهشی با سرگفتار بررسی مرگ بنیادگذار دودمان هخامنشی، بازگفت‌های هرودوت، کتزیاس و گزنفون را با گواهی‌های تاریخی و باستان‌شناختی سنجیده است. برآیندی که در چکیده پژوهش خود می‌دهد این است که بازگفت هرودوت با بسیاری از گواهی های تاریخی ناسازگار است، بازگفت گزنفون نیز با داشتن برخی ریشه‌های ایرانی، پرسش‌برانگیز است؛ ولی بازگفت کتزیاس که گویا از یک تراداد(سنت) ایرانی سرچشمه گرفته، با بخش بزرگی از گواهی های تاریخی سازگار است.

ایشان نیز همسو با اقای عرب‌زاده سربنانی که در همان پژوهش دانشگاهی سال ۲۰۲۱ درباره مرگ کورش همکاری داشته می نگارد: بازگفت کتزیاس را در کنار هرودوت، گزنفون و دیگر گواهی های تاریخی بررسیدیم و برآیندگیری آن بود که بازگفت کتزیاس با داده‌های تاریخی بیشتر سازگار است.

در دانشنامه ایرانیکا، رودیگر اشمیت در درآیه(مدخل) کورش، بازگفت کتزیاس را یکی از بازگفت‌های بنیادین مرگ کورش گزارش می‌کند و آن را جدی و پرارزش می شمارد و می گوید:
کورش در واپسین لشکرکشی خود با دِربیسی‌ها جنگید، آنان از نیروهای هندی و فیل‌های جنگی یاری می‌گرفتند و کورش در پی زخمی که با نیزه‌ای هندی به او زده شد، چند روز دیگر درگذشت.

نویسنده داوری را به خود خواننده واگذار میکند که کدام بازگفت را درست بشمارد ولی از آنجا که می خواهیم جستار پایان‌پذیرد دیدگاه خود را فرامی دهیم از دیدگاه نویسنده جستار، گزارش کتزیاس از گزارش‌های دیگر تاریخ‌نگاران درباره مرگ کوروش با راستی سازگارتر است.

1-نسک هخامنشیان،آملی کورت،ص 44
2-نسک جهانداری کوروش بزرگ، شاپور شهبازی
3-نسک تاریخ هخامنشیان از کوروش تا اسکندر، پیر بریان، جلد 10 بخش ،ص 82
4-نسک امپراتوری هخامنشی، پیر بریان، ترجمه ناهید فروغان پوشینه 1،ص 76
5-نسک تاریخ سیاسی هخامنشی، محمد داندامایف، ص90
6- وتار(مقاله)، واکاوی مرگ بنیادگذار دودمان هخامنشی، آرزو رسولی و مرتضی عربزاده

7-📚 | Discovering Cyrus: The Persian Conqueror Astride the Ancient World (Iran's Age of Empire Book 1)
📃 | page 847
✍ | Reza Zarghamee

@IranGrad
@Persian_History_Archive

در زمانی که کمبوجیه در مصر بود، دو مغ به نام‌های گئوماته و برادرش(اهوراپشتو) از دوری شاه بهره بردند و برای ربودن تاج‌وتخت هخامنشی دست به کار شدند.
گئوماته به بردیه، برادر کمبوجیه، همدیسی(شباهت) داشت. از سوی دیگر، مردم از سرنوشت راستین بردیه آگاه نبودند؛ زیرا کمبوجیه پیش‌تر فرمان داده بود او را پنهانی بکشند. از همین رو گئوماته توانست خود را بردیه، پسر کورش بنمایاند و بر تخت بنشیند.
در آغاز بهار ۵۲۲ پ.م. شورش او بالا گرفت و گروه بسیاری از پارسیان، مادها و مردمان دیگر ایرانشهر به وی پیوستند؛ زیرا می‌پنداشتند پسر راستین کورش فرمانروایی را به دست گرفته است. هتا پیشه‌وران بابل نیز در نوشته‌های خود نام بردیه را برای شاهی می‌آوردند.
این شورش تنها به ماد و پارس مرزین نماند و آوازهٔ شاهی بردیهٔ دروغین در بخش‌های گوناگون شاهنشاهی پراکنده شد.

گئوماته برای استوار کردن جایگاه خود، دست به کارهایی زد که برای مردم آم سودمند می‌نمود. خراج و زاوری(خدمت) سپاهی را برای سه سال بخشود و دارایی‌ها و ثروت‌های بزرگان ایرانشهر را گرفت. گروهی از آزادگان و بزرگان را از جایگاه‌های خود برکنار کرد و نیایشگاه‌های برخی از آنان را ویران ساخت.
همین کارها مایه شد که بخشی از تودهٔ مردم از او پشتیبانی کنند؛ ولی این پشتیبانی را نباید با یک جنبش همگانی برای آزادی یا بازگرداندن فرمانروایی ماد یکی دانست.
گئوماته و برادرش نمایندهٔ مادها برای بازسازی شاهنشاهی ماد نبودند. آنان خود را از خاندان ماد نشناساندند و گئوماته هتا خود را از تبار پارسی و هخامنشی می‌نمایاند. از دیدگاه این بازگفت، کشاکش بنیادین بیشتر میان گروه‌های گوناگون دینی، پریستاران(کاهنان) و بزرگان بر سر توان سیاسی و اقتصادی بود.
پس کودتای گئوماته را می‌توان بیشتر یک دگرگونی درباری و کشاکش بر سر فرمانروایی دانست تا خیزشی مردمی برای خودسالاری ماد.

کمبوجیه پس از آگاهی از شورش گئوماته، سپاه خود را از مصر به سوی ایران برد. ولی در میانه‌ی راه، در سوریهٔ امروزی، درپی پیشامدی بیمار شد و پس از چند روز دریافت که مرگش نزدیک است.
در این هنگام بزرگان و سرداران پارسی را نزد خود خواند؛ بمانند داریوش، هوتانه، ویندَفَرنَه، بغَبوخشَه، ویدَرفَرنَه و گئوبرو.
کمبوجیه سرانجام راز بزرگی را که سال‌ها پنهان داشته بود آشکار کرد: بردیه، برادرش، به فرمان او کشته شده بود و کسی که اکنون بر تخت نشسته، بردیهٔ راستین نیست، بلکه گئوماته‌ای مغ است که خود را به جای او نشانده است.
او از بزرگان پارسی خواست که پس از مرگش، تاج‌وتخت هخامنشی را از گرزن‌ربا(غاصب) بازپس گیرند و فرمانروایی خاندان کورش را دوباره برپا دارند.ولی کمبوجیه چندی پس از آن، بی‌فرزند و تلخ‌کام درگذشت و کار بازستاندن تاج‌وتخت را به داریوش و دیگر بزرگان واگذاشت.

@IranGrad
@Persian_History_Archive

از روزی که گئوماته بر تخت نشست تا روزی که داریوش او را از میان برداشت، نزدیک به هفت ماه گذشت.
در این زمان، پایه‌های فرمانروایی کانونی سست شده بود. مرزبانان و فرمانروایان دوردست می‌توانستند از آشفتگی بهره بگیرند و خودکامه شوند. از دیدگاه داریوش، اگر این روند ادامه می‌یافت، دستاوردهای کورش و کمبوجیه و یکپارچگی ایرانشهر از میان می‌رفت.
حتی پرکَسپَه، همان کسی که به فرمان کمبوجیه بردیهٔ راستین را پنهانی کشته بود، پس از آشکار شدن راز، خود را بکشت؛ زیرا می‌دانست اگر پارسیان از کار او آگاه شوند، خونش را خواهند خواست.

گئوماته و برادرش در دژی استوار در بومگاه ماد، در جایی که در متن‌های کهن سیکَیَه‌هُوَتی خوانده شده، پناه گرفته بودند. آنان از مردم دوری می‌کردند تا راز بردگی و نیرنگشان آشکار نشود.
داریوش و شش بزرگ دیگر برآن شدند درنگ نکنند و به پناهگاه آنان بیآفندند.
هنگامی که هفت بزرگ به کاخ رسیدند، نخست خواجگان و نگهبانان شاهی راه آنان را گرفتند. درگیری بالا گرفت و داریوش و یارانش آنان را از پای درآوردند و خود را به سرای گئوماته رساندند.
در آن هنگام گئوماته و برادرش از راز کشته شدن بردیه و خستویش(اعتراف) پرکَسپَه سخن می‌گفتند. با شنیدن فریاد و غوغا، جنگ‌افزار برداشتند و برای پدافند آماده شدند.
یکی از آنان کمان برداشت، ولی زمان بهره‌گیری از آن را نیافت. دیگری نیزه برداشت و سخت پایداری کرد و ویندَفَرنَه و یکی دیگر از یاران داریوش را زخمی ساخت.
سپس گئوماته به اتاقی تاریک گریخت. داریوش و گئوبرو او را دنبال کردند.
در تاریکی، گئوبرو مغ دروغگو را گرفت؛ ولی داریوش بیم داشت که اگر شمشیر زند، به جای دشمن، دوست خود را زخمی کند. گئوبرو بانگ زد که درنگ نکند و حتی اگر تیغ به هر دوی آنان خورد، نیومه(ضربه) بزند.
داریوش چنین کرد و از بخت نیک، شمشیر بر دل گئوماته نشست و او را کشت. برادرش نیز در همان نبرد از پای درآمد.

پس از کشته شدن گئوماته و برادرش، هفت بزرگ پارسی سرهای آنان را بریدند و راز بردیهٔ دروغین و نیرنگ مغان را برای مردم آشکار کردند.
پارسیان که از این رویداد به خشم آمده بودند، به مغان یورش بردند و بسیاری از آنان را کشتند. اگر شب فرا نمی‌رسید، شاید شمار بسیار بیشتری از مغان کشته می‌شدند.
این رویداد در دهم ماه باگ‌یادیش رخ داد که در گاه‌شماری امروزی برابر با ۲۹ سپتامبر دانسته شده است.
پارسیان این روز را تا سالیان دراز جشن می‌گرفتند و آن را مَغ‌کُشان یا مَگوفونیا می‌نامیدند. این جشن یادبود روزی بود که گئوماته و برادرش کشته شدند و چیرگی آنان بر فرمانروایی پایان یافت.

پس از نابودی گئوماته، داریوش هخامنشی بر پایهٔ تبار و جایگاه خود در خاندان هخامنشی، تاج‌وتخت را به دست آورد و جانشین کمبوجیه و شاهنشاه ایرانشهر شد.
ولی شاهی داریوش تنها برآیند یک پیروزی درباری نبود. او در آغاز فرمانروایی با سرزمینی روبه‌رو شد که در پی مرگ کمبوجیه و شورش گئوماته، رشته‌های فرمانروایی کانونی‌اش گسسته بود.
از این رو، داریوش خود را ریگوند(وارث) راه کورش می‌دانست: بازگرداندن یکپارچگی کشور، نیرومند کردن فرمانروایی مرکزی، پاسداری از جایگاه خاندان هخامنشی و سامان دادن دوباره به شاهنشاهی.
بدین‌سان، کشته شدن گئوماته تنها پایان یک داومند تاج‌وتخت نبود؛ بلکه آغاز دورهٔ داریوش و یکی از بزرگ‌ترین دگرگونی‌های سیاسی در تاریخ آغازین شاهنشاهی هخامنشی بود.

نسک جهانداری داریوش بزرگ، شاهپور شهبازی، چکیده ص ۷ تا ۱۶

@IranGrad
@Persian_History_Archive