طمیسه، شهری کوچک بر ساحل دریا، جزئی از طبرستان و همسایه‌ی گرگان. مردمش، برخلاف بسیاری از نقاطی که با صلح و باج آرامشی موقت خریده بودند، دست به شمشیر بردند.
جنگ چنان بالا گرفت که سپاه مهاجم را وسط میدان غافلگیر کرد؛ سعید، در دل هیاهوی نبرد، از حذیفه پرسید پیامبرشان چگونه در چنین لحظه‌ای نماز می‌خواند. و همان‌جا، در حالی که شمشیرها هنوز در هوا بود، نماز خوف بر پا شد.
خودِ سعید در میدان دست به شمشیر برد و بر شانه‌ی یکی از مدافعان طمیسه ضربه‌ای زد که تیغ از زیر بازویش بیرون آمد.
سرانجام قلعه محاصره شد. مردمِ به تنگ‌آمده امان خواستند. سپاه مهاجم امانشان داد — قول داد که کسی کشته نشود.
اما وقتی دروازه‌های قلعه گشوده شد، آن عهد به خاک افتاد. تقریباً همه‌ی کسانی که پشت آن دیوارها به امیدِ یک وعده تسلیم شده بودند، از دم شمشیر گذشتند. فقط یک تن جان به در برد؛ تنها راوی زنده‌ی روزی که وعده‌ای شکسته شد و طمیسه سکوت کرد

سعید از طمیسه گذشت و به صحراهای بی‌دیوار و بی‌قلعه‌ی نامیه رسید — سرزمینی که حتی سنگری نداشت تا پشتش پناه بگیرد، اما تا آخرین لحظه تسلیم نشد.

در میان غنایم، صندوقچه‌ای قفل‌دار به دست افتاد. یکی از سپاهیان گمان کرد گنجی در آن نهفته. وقتی گشودندش، لایه‌به‌لایه پارچه‌های کهنه بیرون آمد — طعنه‌ای تلخ که تا نسل‌ها بعد در شعرهای آن روزگار زنده ماند، طعنه بر خامیِ کسی که خاک این سرزمین را دست‌کم گرفته بود.
طبرستان، حتی در باج و صلح‌هایش، هرگز واقعاً تسلیم نشد. نبردهای این سرزمین سال‌ها بعد هم، نسل به نسل، ادامه یافت

عجیب است وقتی به این ماجرا فکر می‌کنی: میان غبار این لشکرکشی به دورترین نقطه‌ی شمالی سرزمین‌های اسلامی، دو جوان همراه بودند که هنوز کسی نمی‌دانست روزی نامشان با کربلا و عاشورا گره خواهد خورد.
حسن و حسین، در آن سال‌ها هنوز در آغاز راه، شاهد نبردی بودند در دل کوه‌های البرز و کنار دریای مازندران — جایی دور از مدینه، دور از خانه‌ی پدرشان علی.
تاریخ کمتر به این جزئیات پرداخته: که ردپای این دو در همان زمینی که قرن‌ها بعد شاعران ایرانی از عزایشان خواهند نوشت، از همان دوران جوانی آغاز شده بود — نه در کربلا، بلکه در طبرستان.

@persian_history_Archive
@IranGrad

@IranGrad
تاریخ چراغ راه آینده‌ست
@Persian_History_Archive

قدیمی‌ترین درفش فلزی جهان: مهم‌ترین کشف این محوطه، «درفش شهداد» است. یک پرچم مفرغی با ابعاد ۲۲ در ۲۲ سانتی‌متر که نقوشی از یک انسان قدرتمند (احتمالاً شاه یا ایزد)، نخل، شیر و گاو روی آن حک شده و بالای میلۀ آن یک عقاب قرار دارد. این اثر نشان می‌دهد مفهوم «پرچم» به عنوان نماد هویت، ریشه‌ای ۵۰۰۰ ساله در ایران دارد

باستان‌شناسان در شهداد کوره‌های ذوب فلز وسیعی پیدا کرده‌اند. علاوه بر مفرغ، این شهر مرکز تراش دادن «سنگ صابونی» (کلوریت) بود. ظروف مفرغی و سنگی شاهکارِ شهداد با نقوش مار و عقاب، به بازارهای بین‌النهرین و تمدن دره سند صادر می‌شد.
نخستین پیکرتراشی‌های واقع‌گرایانه: در کاوش‌های شهداد، تندیس‌های گلی بی‌نظیری از زنان و مردان با لباس‌های چین‌دار کشف شده است. این پیکرک‌ها نخستین نمونه‌های هنر مجسمه‌سازی رئالیستی در فلات ایران هستند و جزئیات دقیق پوشش و آرایش موی مردم آن دوره را به ما نشان می‌دهند

روی برخی قطعات سفالی شهداد، علائم و نشانه‌های خاصی حک شده که نشان‌دهنده وجود یک سیستم نگارشی ابتدایی یا خط نمادین برای مدیریت اقتصادی و انبارداری کالاهاست.

سازندگان این تمدن با وجود مجاورت با کویر سخت لوت، با مدیریت دقیق منابع آب سطحی و رودخانه‌های فصلی، یک ساختار شهری ثروتمند ایجاد کرده بودند.

@Persian_History_Archive
@IranGrad

📘بن‌خان:نسک شاهنشاهی هخامنشی، جان مانوئل کوک، برگه ۱۷۹-۱۸۱

@IranGrad
تاریخ چراغ راه آینده‌ست

@IranGrad
@Persian_History_Archive

سیلک صرفاً یک تپه‌ی خاکی نیست؛ خاستگاه تمدنیه که قدمت لایه‌های اولیه‌اش (تپه شمالی) به حدود ۷۵۰۰ سال پیش برمی‌گرده. زمانی که هنوز خبری از اهرام مصر یا تمدن‌های بزرگ بین‌النهرین نبود، مردم سیلک در حال توسعه‌ی یکی از پیشرفته‌ترین جوامع عصر خودشون بودند. این محوطه بعد از یک سیل بزرگ کشف شد و وقتی باستان‌شناس فرانسوی، رومن گیرشمن، شروع به کاوش کرد، دنیا فهمید قلب فلات ایران چه شاهکاری رو در خودش پنهان کرده

مردم سیلک فقط کشاورز نبودند، اون‌ها مخترع و هنرمند بودند:
سفالگری منحصربه‌فرد: سفال‌های نخودی‌رنگ سیلک با نقش‌ونگارهای عجیب از حیوانات و اشکال هندسی، از اولین نمونه‌های هنر انتزاعی در جهان به شمار می‌روند.
انقلاب ذوب فلزات: مردم این منطقه جزو اولین کسانی در تاریخ بودند که توانستند مس رو ذوب کنند و باهاش ابزار کارآمد بسازند؛ یک جهش تکنولوژیک بزرگ در دنیای باستان!
خط و تجارت: کشف گل‌نبشته‌های عیلامی در سیلک نشون میده این منطقه شاهراه تجاری مهمی بوده که با تمدن‌های شوش و بین‌النهرین داد و ستد داشته

سیلک از دو تپه شمالی و جنوبی و دو گورستان تشکیل شده. نکته شگفت‌انگیز، سازه بزرگ تپه جنوبیه؛ زیگوراتی که حدود ۳۰۰۰ تا ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد ساخته شده و به عقیده بسیاری از باستان‌شناسان، قدیمی‌ترین بنای این‌گونه در ایرانه. این سازه مذهبی نشون میده مردم سیلک، هزاران سال بعد از اولین سکونتشون، به ساختار اجتماعی، عقیدتی و حکومتی بسیار منظم و منسجمی رسیده بودند.
تپه سیلک به ما یادآوری می‌کنه ریشه‌های تمدن در ایران چقدر عمیق، اصیل و جلوتر از زمانه‌ی خودش بوده. این تپه‌های خاموش در دل کاشان، شناسنامه یکجانیشینی و هنر در فلات مرکزی ایران هستند. اما فلات مرکزی تنها همین یک راز رو نداره؛ در قسمت بعد سراغ داستان دیگه‌ای از دل ایران زمین می‌ریم.

📚 منابع:
Wikipedia – Tepe Sialk
Encyclopaedia Britannica – "Tepe Siyalk"
Encyclopaedia Iranica – "ELAM ii. The Archaeology of Elam"
World History Encyclopedia – "Tepe Sialk, Iran"
Livius.org – "Tepe Sialk

📘بن‌خان: نسکِ سخنی از سیمرغ، جلال الدین کزازی، درآیه‌ی زنان نمونه باستان در سرشت حماسه

@IranGrad
@persian_History_Archive

@IranGrad
تاریخ چراغ راه آینده‌آینده‌ست

اگر فکر می‌کنید سفال‌های نقش‌دار فقط مختص تپه سیلک است، سخت در اشتباهید! در چند کیلومتری تخت جمشید، محوطه‌ای به نام تل باکون قرار دارد که باستان‌شناسان را شگفت‌زده کرده:
هنرمندانی چیره‌دست: سفال‌های تل باکون با زمینه‌ی نخودی‌رنگ و نقوش هندسی، حیوانی (به‌ویژه بزهای کوهی شاخ‌بلند) و نمادهای پرندگان، ظرافتی دارند که گویی محصول یک کارگاه طراحی امروزی‌اند.
جوانه‌های نظام اداری: در این محوطه، ده‌ها مهر گِلی و پلاک‌های مهروموم‌شده پیدا شده که نشان می‌دهد مردمان این منطقه از حدود ۶۰۰۰ سال پیش، شکلی ابتدایی از انبارداری، مالکیت و مدیریت اقتصادی را تجربه می‌کردند؛ کالاها بسته‌بندی و مهر می‌شدند تا دست‌نخورده به مقصد برسند

گر کمی عقب‌تر برویم، به تپه‌های کهن‌تری از دوران نوسنگی می‌رسیم؛ تل موشکی که شاید به قرن‌های پایانی هزاره هفتم پیش از میلاد بازگردد، و تل جری که کمی پس از آن شکل گرفت. مردمان این تپه‌ها از نخستین کسانی بودند که در این دشتِ حاصلخیز کشاورزی و دامداری آغاز کردند، خانه‌های خشتی ساختند و با ابزارهای سنگی زندگی را در مرکز فلات ایران رونق بخشیدند. آن‌ها بی‌آنکه بدانند، پایه‌گذار مسیری شدند که قرن‌ها بعد یکی از مهم‌ترین کانون‌های تمدنی باستان از دل آن سر برآورد

در دوران پیش از تاریخ، دشت مرودشت به‌احتمال زیاد در مسیر تبادل کالا و مواد خام میان مناطق شمالی و مرکزی فلات ایران با نواحی جنوبی و غربی (از جمله تمدن ایلام) قرار داشت. مردمان این دشت نه منزوی، بلکه از طریق داد و ستد فرهنگ، هنر و کالا، به یکی از وزنه‌های اقتصادی فلات ایران بدل شده بودند. هخامنشیان ناگهانی به این دشت نیامدند؛ آن‌ها بر ریشه‌های محکمِ تمدنی چندهزارساله قدم گذاشتند

Encyclopaedia Iranica, "Fārs ix. Prehistoric Sequence"
Encyclopaedia Iranica, "Mushki, Tall-e"
Encyclopaedia Iranica, "Neolithic Age in Iran"
The Metropolitan Museum of Art, collection entries on Tall-i Bakun pottery
Tehran Times, "Tall-e Bakun and its prominent role in study of early Iranian
art

یکی از روشن‌ترین نشانه‌های ارج اسب، بازتاب آن در نام‌های برین و باشکوه ایرانی است؛
نام‌هایی که بزرگان و شهریاران برای سرافرازی و خجستگی بر خود می‌نهادند، و این خود گواهی است بر دلبستگی دیرپای ایرانیان به این جاندار فرخنده.

گشتاسپ: نام یکی از گرامی‌ترین شاهان ایران و بزرگ‌ترین پشتیبان زرتشت؛ نام او به معنی «کسی که بر اسبی نرم‌پوی و آرام می‌تازد» است.

جاماسپ: وزیر دانای گشتاسب و بزرگ‌ترین اخترشمار افسانه‌ای ایران؛
داماد زرتشت بوده و نام او نیز به اسب آراسته است.

گرشاسپ: پهلوان نامدار و نیای رستم؛ به معنی «سواری که بر اسبی باریک‌میان می‌تازد».
در نسک‌های اوستایی مانند سوتکارت نَسک دلاوری‌ها و شگفت‌کردارهای او یاد شده است.

آنچه از این نمونه‌ها و از بازتاب اسب در نامگذاری‌های ایرانی برمی‌آید، این است که اسب یکی از والاترین و گرامی‌ترین آفریدگان در فرهنگ و آیین ایران زمین بوده است؛
جانداری اهورایی، همایون و بی‌مانند که مهر و ارج آن نزد ایرانیان چنان است که مانند روشنی آفتاب آشکار و گمان‌ستیز می‌نماید. ✨🐎✨

📘بن‌خان: نسک در سایه آفتاب، میرجلال‌الدین کزازی، درآیه‌ی اسب در ایران باستان

@IranGrad
@Persian_History_Archive

📍 موقعیت: بهشهر، مازندران
⏳ قدمت: حدود ۱۱,۰۰۰ تا ۱۴,۰۰۰ سال پیش
قبل از اینکه شهری ساخته شود یا خطی اختراع شود، انسان‌های غارنشینِ شمال ایران در دامنه‌های البرز مشرف به دریای کاسپین زندگی می‌کردند. کاوش‌های پروفسور کارلتون کون در این دو غار، برگ‌های عجیبی از تاریخ بشریت را رو کرد:
🔸 اولین دامداران تاریخ: یافته‌های استخوانی نشان داد مردم این منطقه از نخستین مردمان جهان بودند که غزال، اسب وحشی، بز و گوسفند را اهلی کردند.
🔸 سلاح‌های سنگی مینیاتوری: ابزارهای سنگی ظریف (میکرولیت) برای شکار پرندگان و ماهی‌گیری.
🔸 سفال‌های اولیه: نمونه‌هایی از قدیمی‌ترین سفال�ایران، نشانه ورود به عصر نوسنگی

📍 موقعیت: ۱۷ کیلومتری شمال شرق گرگان
⏳ قدمت: از هزاره پنجم پیش از میلاد
اگر غارهای بهشهر دوران جنینیِ شمال باشند، تورنگ‌تپه دوران بلوغ و شهرنشینی است. این تپه که بزرگ‌ترین محوطه دشت گرگان است، از دوره قاجار و سپس توسط باستان‌شناسان فرانسوی مانند ژان دهای کاوش شد

در اواخر هزاره سوم پیش از میلاد، سفال‌های سرخ منقوش جای خود را به «سفال خاکستری» دادند. سفالگران با بستن دریچه‌های اکسیژن کوره در پایان پخت، دود و کربن را در بدنه ظروف نشاندند و رنگی خاکستری، براق و نقره‌ای — شبیه فلز — پدید آوردند. این ظروف نماد طبقه اشراف تمدن شمال بودند

الهه مادر و نیایشگاه بزرگ
پیکرک‌های گلی و سنگیِ فراوانی از زنان (الهه مادر) با جزئیات لباس و زیورآلات یافت شده؛ نمادی از ستایش باروری و طبیعت. در بالاترین نقطه تپه نیز بقایای سازه‌ای خشتی کشف شده که برخی باستان‌شناسان آن را «پروتوزیکورات» می‌دانند

تورنگ‌تپه و شاه‌تپه در عصر مفرغ به شاه‌راه تجاری بدل شدند: لاجورد از بدخشان می‌آمد و پردازش می‌شد. کشف تبرهای جنگی مینیاتوری و ظروف طلا و نقره (گنجینه استرآباد) از ثروت این تمدن خبر می‌دهد

حدود ۱۷۰۰ تا ۱۶۰۰ پیش از میلاد، تمام سایت‌های دشت گرگان دچار آتش‌سوزی گسترده شدند. لایه‌های ضخیم خاکستر نشان می‌دهد این تمدن در اوج شکوفایی نابود یا تخلیه شد.
🔥 برخی باستان‌شناسان علت را هجوم اقوام سوارکار آسیای مرکزی می‌دانند.
🌵 برخی دیگر خشکسالی و تغییرات اقلیمی را عامل اصلی معرفی می‌کنند.
راز نهایی این آتش هنوز حل‌نشده باقی مانده... و این یعنی سفر ما به عمق تاریخ شمال ایران همچنان ادامه دارد.

Encyclopaedia Iranica – "Torang Tepe" & "Belt Cave / Hotu Cave"
Carleton S. Coon, excavation reports on Belt and Hotu Caves
World History Encyclopedia – Bronze Age Northern Iran
Livius.org – Gorgan Plain archaeology
Wikipedia – Tureng Tepe

داستان به پادشاهی رسیدن آژی دهاک چنین است:
« چون جمشید در پایان زندگی و پادشاهی داوی پروردگاری کرد و بتانی به ریخت خود تراشید و بنیاد ستم نهاد، مردم آتشین‌خو گشته به پاد-اندیشی(مخالفت) و دسته‌بندی پرداختند. در این هنگام شداد پسر عاد برادرزاده خود ضحاک تازی را با سپاهی انبوه به جنگ جمشید فرستاد.
ضحاک عرب تبار بود زیرا پدرش در رده شاهان عرب جای داشت. تازیان او را علوان می‌گفتند و ایرانیان مرداسش می‌خواندند.
بنا به گفته زرتشتیان/پارسیان تبار ضحاک با ۶ میانجی به کیومرث می‌رسد پارسیان ضحاک را بیوراسب(دارای ده‌هزار اسب) و دهاک(ده عیب) می‌خوانند.
بنابر رای تاریخ نگاران ضحاک جادوگر و گنه پیشه بود و در همه دوران فرمانروایی خود ر مردم مست و ستم روا می‌داشت.

در ایام او این سخن عام بود/ که ایام او شر ایام بود

طبری گزارش می‌دهد: که او شاهی ستمکار بود و همه شاهان جهان را بکشت و مردم را به بت پرستی بخواند و بیش از همه پادشاهان او خون بریخت. گویند دو گوشت پاره به ریخت مار از روی دوش‌های او سربرآورده بود که آنها را نشانه جادوگری خود می‌دانست و با آنها مردم را می‌هراساند چون ۸۰۰ سال از پادشاهی او بگذشت آن گوشت پاره‌ها ریش گشت و درد گرفت و ناآرام شد و مرد اهریمن‌منشی به او گفت مغز سر آدمیزاد درمان آن است.
و به دستور او هر روز دو جوان را می‌کشتند مغز سر آنها را روی زخم‌ها می‌گذاشتند با این حال همه مردم از او به ستوه آمدند. در این زمان در اصفهان مردی بود کاوه‌نام که آهنگر بود و در یک ده می‌زیست و دو پسر جوانسال و برنا داشت. کارگزار ضحاک هر دوی آنان را گرفت و نزد ضحاک برد و او دستور به کشتن آن دو پسر داد.
چون کاوه از کشته شدن دو پسر خود آگاهی یافت به شهر اندر درآمد و بخروشید و کمک خواست و آن پوست که آهنگران بر پیش می‌بندند بر سر چوبی کرد مانند پرچمی و فریاد کرد.
مردم چون از ضحاک به ستوه آمده بودند گرد کاوه جمع شدند و شمار بسیاری به کمکش شتافتند. کاوه در اصفهان کارگزار ضحاک را بکشت و شهر را گرفت و به پادشاهی نشست و زر و سیم گنج‌خانه را به مردم بخشید و جنگ‌افزار فراهم کرد. سپس به اهواز رفته، کارگزار آنجا را بکشت و کسی به جای او نشاند و از هر شهری مردمی بسیار نزد او گرد آمدند، همه دل‌پُر از کینه ضحاک.

در این دوران ضحاک در دماوند بود و طبرستان. چون از این کار آگاه شد لشکری بسیار به جنگ کاوه فرستاد که یا کشته یا گریزان شدند. در آن هنگام فریدون از ترس ضحاک گریزپا بود و ضحاک او را دنبال می‌کرد، تا به طبرستان رسید و در آنجا پنهان شد. وختی شنید که کاوه به ری آمده پنهانی خود را به ری رسانید و او را آگاهی داد که از فرزندان جمشیدم و بر دین نیاکانم. در آن هنگام کاوه، فریدون را امیر سپاه خود نموده و خود سپهسالار شد. چون لشکریان ضحاک و فریدون به هم رسیدند و جنگ آغاز شد لشکریان ضحاک پراکنده شدند و ضحاک گرفتار فریدون آمد.فریدون او را در کوه دماوند زندانی نموده و پس از چندی بکشت و ایرانیان از دژفرگی و گزند او آسوده شدند.»

📘بن‌خان: تاریخ ده‌هزارساله ایران، نوشته عبدالعظیم رضایی، پوشینه یکم، ص 29 تا 31

@IranGrad
تاریخ چراغ راه آینده‌ست
@Persian_History_Archive

تمدن اسرارآمیز مارلیک
سال ۱۳۴۰. باستان‌شناسان در تپه مارلیک، رودبار گیلان، به ۵۳ گور باستانی می‌رسند. آن‌چه از دل خاک بیرون می‌آید، یکی از بزرگ‌ترین کشف‌های تاریخ باستان‌شناسی ایران است: تمدنی با کوهی از جواهرات، ظروف مفرغی و از همه خیره‌کننده‌تر، جام‌های طلایی افسانه‌ای.
جام مارلیک؛ اوج هنر ایران باستان: جام طلایی مارلیک با نقش گاوهای بالدار که در حال بالا رفتن از درخت زندگی‌اند، شاهکار بی‌تکرار این تمدن است. تکنیک قلم‌زنی و برجسته‌کاری روی آن آن‌قدر پیشرفته است که ساختنش امروز هم به ابزار تخصصی نیاز دارد.
مردمان اسب‌سوار و جنگجو: در کنار طلاها، انبوهی از شمشیر، کلاه‌خود و پیکرک‌های سفالی اسب و گاو کشف شد؛ نشانه‌ای از مردمانی که هم سوارکارانی ماهر بودند و هم جنگجویانی سرسخت، کسانی که خط دفاعی شمال فلات ایران را در دست داشتند

کمی آن‌طرف‌تر، در منطقه املش، آثاری کشف شده که سبک هنری‌شان کاملاً متفاوت و شگفت‌آور مدرن به نظر می‌رسد.
سفال‌های باستانی با روح مدرن: مجسمه‌ها و ظروف سفالی املش، به‌ویژه پیکرک‌های گاو کوهان‌دار، به شکلی دِفورمه و اغراق‌شده ساخته شده‌اند. جالب این‌جاست که هنرمندان بزرگی چون پیکاسو از دیدن هنر املش و ایران باستان الهام می‌گرفتند؛ سبکی مینیمال که بعد از هزاران سال هنوز چشم‌نواز است.

مردم مارلیک و املش، که احتمالاً از اقوام بومی آمارد یا کادوسی بودند، در مسیر یک شاهراه تجاری بزرگ قرار داشتند. آن‌ها فلزات گران‌بها و اسب‌های اصیل شمال را به تمدن‌های همسایه‌ای چون عیلام و بین‌النهرین صادر می‌کردند و در ازایش، ثروتی افسانه‌ای به دست می‌آوردند.
با این تصویر، پرونده ایرانِ پیش از آریایی را همین‌جا می‌بندیم؛ فصلی که با ایلام شروع شد و با مارلیک پایان یافت.
دوستان بعد از این وارد ایران آریایی میشویم
البته لازم به ذکر است که منظور ما از ایران پیش از آریایی نبود اریایی ها نیست بلکه این است اریایی ها در رأس قدرت نبودن

📚 Sources:
Negahban, E. O. "Marlik: The Complete Excavation Report"
Muscarella, O. W. "Excavations at Agrab Tepe, Iran"
Encyclopaedia Iranica, "Marlik" and "Amlash" entries
Ghirshman, R. "Iran: From the Earliest Times to the Islamic Conquest

@persian_History_Archive
@IranGrad

@IranGrad
تاریخ چراغ راه آینده‌ست

اکنون چنانچه همین شمار را به سال میلادی برگردانیم به ۲۱۲ میلادی می‌رسیم، زیرا آغاز شهریاری اشک یکم سردودمان اشکانی در سال ۲۵۰ پیش از میلاد بود و اگر ۴۶۲ سال به آن بیفزاییم ۲۱۲ میلادی به دست می‌آید.

بررسی این شمارها به درستی آنها گواهی می‌دهد؛ زیرا مانی بر پایه گزارش ابوریحان بیرونی در چهارمین سال شهریاری اردوان زاده شد. از آنجا که مانی در سال ۲۱۶ میلادی زاده شده است، سال آغاز شاهی اردوان ۲۱۲ میلادی می‌شود که با تاریخ ستون یادبود یکی است.

بنابراین از متن ستون یادبود درمی‌یابیم که در دوران اشکانی گاه‌شماری بسیار موشکافی بوده که آغاز آن همان به تخت نشینی سردودمان اشکانیان در خاور ایران (۲۵۰ ق.م) بوده است. پس باید پذیرفت که خاندان ساسانی نیز، که در آغاز فرمانروایان دست‌نشانده اشکانیان در پارس بودند، هنگام دستیابی به تاج‌وتخت از این گاه‌شماری و همچنین از دوران راستین شاهنشاهی اشکانی آگاه بوده‌اند.

با این همه شمار نادرست ۲۶۶ سال فرمانروایی اشکانیان تا پس از دوران ساسانی همچنان دست‌نخورده بر جای ماند. ولی همان‌گونه که از گزارش‌های مسعودی و طبری پیداست، تاریخ‌نویسان اسلامی از راه بررسی متن‌های ساسانی توانسته‌اند میران کمابیش درست دوران اشکانی را به دست آورند.

📘بن‌خان: نسک دانشنامه کاشان، جهان‌شاه درخشانی، ص ۶۶۲

@IranGrad
تاریخ چراغ راه آینده‌ست

در این جا، برخوردی زبان‌شناختی پدیدار می‌شود. اسکندر در ۳۲۹ پیش از میلاد شهری در آن گوشه‌ی جهانشاهی و در دروازه‌ی فرعون‌ها بنیاد نهاد و آن را «آلِکساندریا اِسکهاتا» به معنای «دورترین» نام کرد.
ولی «کورس‌کتها» در ریشه و بن هیچ پیوندی با این «دورترین» ندارد؛ بلکه به‌راستی برابر است با:
«کورَش‌کَتا / کورَش‌کَدَه» = دژِ کوروش.

بِنونیست یاد کرده است که در در روزگار تازش تازیان، در همان پهنه نام «کُورکَت» رواج داشته که با «گَزَه/گذه» (= دژِ گنجینه) در نزدیکی آن به کار می‌رفته است. از همین رو او بر این باور است که «کورس‌کَتا» در اُراتوبَه – جایی در نزدیکی سی مایلی دشتر(جنوبِ) پیچشِ رود سیحون – بوده است.

از این داده‌ها روشن می‌شود که مرز کوروش در هُوتر خاوری(شمال‌شرقی)، یعنی سُغدیانا، دورترین استان فرادستِ جهانشاهی او به‌شمار می‌آمده است.

📘بن‌خان: نسک شاهنشاهی هخامنشی، جان مانوئل کوک، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، ص ۸۳

@IranGrad
@Persian_History_Archive

زبان‌شناسان، تاریخ‌دانان و باستان‌شناسان بین‌المللی بر این باورند که اقوام هندواروپایی — که آریایی‌ها شاخه‌ای از آن‌ها بودند — در آغاز، بیرون از فلات ایران می‌زیستند؛ احتمالاً در دشت‌های اوراسیا، شمال دریای کاسپین یا فرارود.

، شباهت‌های ساختاری شگفت‌انگیز میان زبان‌های هندواروپایی است: سانسکریت، فارسی باستان، لاتین، آلمانی و بسیاری زبان‌های دیگر، ریشه‌ای مشترک نشان می‌دهند که به‌سختی می‌توان آن را تصادفی دانست.
بر پایه‌ی این فرضیه، در اواخر هزاره‌ی دوم و اوایل هزاره‌ی اول پیش از میلاد، این اقوام به دلیل تغییرات اقلیمی یا کمبود چراگاه به حرکت درآمدند. شاخه‌ای به اروپا رفت، شاخه‌ای دیگر به هند، و شاخه‌ای که بعدها با نام مادها، پارس‌ها و پارت‌ها شناختیم، وارد فلات ایران شد و به‌تدریج با ساکنان بومی درآمیخت یا بر آنان چیره شد

📚 بن مایه : زبان‌شناسی تطبیقی هندواروپایی

ر برخی کتیبه‌های کهن سومری، اکدی و آشوری — که به گفته‌ی این پژوهشگران، به دوره‌ای پیش از تاریخِ ادعاییِ مهاجرت آریایی‌ها تعلق دارند — نام‌هایی از اشخاص و مکان‌ها دیده می‌شود که ریشه‌ی هندواروپایی یا آریایی‌گونه دارند. طرفداران این نظریه این را نشانه‌ای از حضور دیرینه‌ی این اقوام در منطقه می‌دانند

ررسی‌های ژنتیکی روی اسکلت‌های باستانی فلات ایران، به گفته‌ی این پژوهشگران، یک پیوستگی نسلی نسبی نشان می‌دهد؛ یعنی تغییر ناگهانی و بزرگی در ترکیب جمعیتی فلات که بتوان آن را نشانه‌ی هجوم یا مهاجرت توده‌ای از خارج دانست، به‌وضوح دیده نمی‌شود

در اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان، از سرزمینی به نام «ایران‌ویج» یاد شده که به‌عنوان خاستگاه نخستین آریایی‌ها و جایگاه آفرینش اهورامزدا توصیف شده است. طرفداران فرضیه‌ی بومی‌بودن معتقدند ویژگی‌های جغرافیایی و اقلیمی توصیف‌شده برای ایران‌ویج — از جمله کوهستانی بودن و برخی اشارات به سرما — بیشتر با مناطق کوهستانی خودِ فلات ایران (نظیر نواحی شمال غربی یا مرکزی) همخوانی دارد تا با دشت‌های باز و سرد سیبری یا اوراسیا که فرضیه‌ی مهاجرت مطرح می‌کند

بن مایه : جهانشاه درخشانی، آریاییان در منابع کهن خاور نزدیک؛ اوستا (وندیداد)؛ مطالعات ژنتیک جمعیتی فلات ایران

@persian_History_Archive
@IranGrad

📘بن‌خان: نسک نام‌آوران دادگر، غلامرضا جمالی

@IranGrad
@persian_History_archive

داستان‌های شاهنامه / بخش اساطیری
سلسله پیشدادیان - قسمت ۱: پادشاهی کیومرث و سوگ سیامک

پیش از کیومرث، بشر در تاریکیِ سرگردانی بود؛ نه قانونی، نه لباسی، نه آیینی. شاهنامه بایسنقری آغاز انسان را با درخشش خورشید در برج حَمَل — سرآغاز بهار و آفرینش — همزمان می‌داند. کیومرث برخاست تا به این آشفتگی پایان دهد؛ نخستین کسی بود که مفهوم شهرنشینی اولیه و گردآوردن انسان‌ها حول یک محور را پایه گذاشت. مردم را از پراکندگی درآورد، به آن‌ها آموخت چگونه از غارها بیرون بیایند، در دامنه کوه‌ها سکونتگاه بسازند، زمین را رام کنند و به کشاورزی روی بیاورند تا دیگر محتاج صیدِ صرف نباشند

بشر هنوز هنر بافتن پارچه را نمی‌دانست. کیومرث به مردم آموخت پوست حیواناتی چون پلنگ را دباغی کنند و از آن پوششی برای نبرد و سرما بسازند. شکوه، خرد و عدالتش چنان بالا گرفت که فرّ ایزدی در او تجلی کرد — تا جایی که نه‌فقط انسان‌ها، که چهارپایان، مرغان و وحوش دشت و کوهستان نیز هر بامداد در برابر تختش سر خم می‌کردند. جهان سی سال در این صلح و عدل مطلق غوطه‌ور بود

کیومرث پسری داشت به نام سیامک، زیبارو و دلیر، مایه‌ی چشم‌روشنیِ پدر و جهان. اما این شکوهِ تمدنِ نوپا خواب را از چشم اهریمن ربود. ابلیس، که می‌دید انسان به خرد و آبادانی می‌رسد، کمر به نابودیِ کیومرث بست. فرزندش «دیو سیاه» — زشت‌رو و هولناک — سپاهی از دیوان و جادووان گرد آورد تا مخفیانه به تخت تمدنِ کیومرث شبیخون بزند.
⏳ افشای راز
کیومرث و سیامک در بی‌خبریِ محض مشغول آبادانیِ جهان بودند. اما سروش، فرشته‌ی پیام‌آور، به شکل انسانی خوبرو از آسمان فرود آمد و راز لشکرکشیِ شومِ دیوان را برای سیامک فاش کرد. شاهزاده، بی‌آنکه پدرِ پیرش را نگران کند، سپاهی از مردانِ پلنگینه‌پوش آراست تا در گلوگاه کوهستان راه را بر دیو سیاه ببندد

در تنگه‌ی کوهستان دو لشکر به هم رسیدند. اما نقصی بزرگ در کار بود: آهن هنوز کشف نشده بود، نه جوشنی، نه زرهی، نه شمشیر و سپری. سیامک با تنی برهنه که تنها پوست پلنگ می‌پوشاندش، به قلب سپاه دیوان زد و با دیو سیاه گلاویز شد. دیوِ جادو با چنگال‌های بلند و نیروی اهریمنی بر شاهزاده‌ی جوان چیره شد، او را به خاک کوفت و سینه‌اش را شکافت... سنگین‌ترین ضربه بر پیکرِ تمدنِ نوپا فرود آمد

خبر که به کیومرث رسید، جهان در چشمانش تار شد. تاج از سر برداشت و بر خاک نشست. مرگ سیامک نخستین سوگِ تاریخ بشر بود — و شاهنامه روایت می‌کند این عزا فقط سهم انسان نبود؛ شیران، پلنگان و مرغان آسمان نیز از کوه‌ها فرود آمدند، خاک بر سر ریختند و شاه را در شیون همراهی کردند. یک سال تمام، تمدن متوقف ماند

📌 اولین خون در تاریخ شاهنامه بر زمین ریخت... تمدن نوپای ایران در تاریکیِ سوگ سیامک فرو رفت و دیو سیاه در دشت‌ها پرسه می‌زد. آیا این پایان راه انسان بود؟ در پست بعدی می‌بینیم چگونه از دل خاکستر این ماتم، سروش دوباره نازل می‌شود و جوانی به نام هوشنگ برای هولناک‌ترین انتقام تاریخ قد علم می‌کند

📚 بن مایه : روایت و نگارگری‌های شاهنامه بایسنقری (نسخه‌ی مصور دربار تیموری، ۸۳۳ ق.)

بر پایه گاهان، زرتشت با کشتار آیینی جانوران و آیین‌هایی که با مستی و خشن‌رفتاری همراه بود، به سختی ناهمسویی می‌کند.
در اوستا از نوشابه‌ای آیینی به نام هوم نیز یاد شده است؛ هرچند پژوهشگران بر سر چگونگی کاربرد و جایگاه آن هم‌داستان نیستند. آنچه روشن است، زرتشت برداشت اخلاقی تازه‌ای از دین پیش نهاد و با بسیاری از آیین‌های رواجمند زمان خود به ستیز برخاست.

در یسنای ۲۹، یکی از زیباترین بخش‌های گاهان، روانِ گیتی ــ که نماد همۀ آفریدگان و جهانِ زنده دانسته می‌شود ــ از ستم و آشوب به اهورامزدا گلایه می‌برد و یاری می‌خواهد.
اهورامزدا در پاسخ، زرتشت را برمی‌گزیند تا پیام‌آور راستی و سامان نو باشد.
این بخش، بیش از آنکه گزارشی تاریخی باشد، نمایشی نمادین از نیاز جهان به داد و راستی است.

@IranGrad
@Persian_History_Archive