کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران

2.31K views07:33

گزارش این کتاب را پایین ملاحظه فرمایید

2.51K viewsedited 17:56

مقدمه

این کتاب با عنوان «اسلحه، میکرب و فولاد» که نخست در سال ۱۹۹۷ منتشر شد، از سوی جارد دایموند نوشته شده و به بررسی این پرسش می‌پردازد که چرا جوامع مختلف بشر با سرعت‌های متفاوت پیشرفت کرده‌اند، و چرا برخی از جوامع توانسته‌اند فناوری، قدرت سیاسی یا اقتصادی را در سطح جهانی به‌دست آورند.
دایموند به‌وضوح اعلام می‌کند که قصد ندارد پیشرفت غرب یا ایاکزوریای را به برتری ژنتیکی یا فرهنگی خاصی نسبت دهد، بلکه به «عوامل محیطی و جغرافیایی» به‌عنوان دلایل بنیادین می‌پردازد.

ساختار و محتوای کلی
کتاب به‌صورت میان‌رشته‌ای (تاریخ، انسان‌شناسی، زیست‌شناسی، جغرافیا) نوشته شده و تلاش دارد تا از حدود ۱۳٬۰۰۰ سال پیش یعنی از پایان عصر یخ‌‌بندان تا زمان مدرن، مسیرهای متفاوت جوامع انسانی را توضیح دهد.
در بخش‌های مختلف، دایموند ابتدا پرسش مرکزی را مطرح می‌کند: چرا بعضی جوامع «کالا» (cargo) زیاد تولید کردند و بعضی دیگر نه؟ (این پرسش از سوی یک سیاستمدار از جزیره پاپوآ گینه نو مطرح شده بود).

سپس دلایل نهایی (نه شکلی) را بررسی می‌کند: عوامل جغرافیایی، تفاوت در از راه اهلی‌سازی گیاهان و حیوانات، وجود محورهای قاره‌ای مناسب برای تبادل فناوری، مقاومت در برابر میکروب‌ها، و سرانجام تولید اسلحه، فولاد، نوشتار و دولت شهرها.
نکات کلیدی
در زیر مهم‌ترین نکات مطرح‌شده در کتاب را با هم مرور می‌کنیم:
مزیت زراعت و خانگی شدن حیوانات
جوامعی که توانستند زودتر کشاورزی را آغاز کنند، توانستند غذای کافی تولید کرده و جمعیت‌شان زیاد شود، به شکل پایدار ساکن شوند و به تقسیم کار و تخصص بپردازند.

یکی از فاکتورهای بسیار مهم، وجود گیاهانی بوده که قابل اهلی‌شدن بودند و حیواناتی که می‌شد در کنار انسان نگه داشت، تغذیه کرد، از آنها استفاده کرد و انتقال‌شان داد. اوراسیا در این زمینه مزیت داشت.

محور شرق–غرب قاره‌ها
در اوراسیا، چون گستردگی قاره عمدتاً در جهت شرق-غرب بوده است، انتقال گیاهان، حیوانات، فناوری و حتی بیماری‌ها تا حدودی آسان‌تر بوده است (به دلیل مشابهت‌های آب‌وهوایی). درحالی‌که در قاره‌هایی که محور شمال-جنوب داشتند، تغییرات آب‌وهوا و زیست‌محیطی زیاد بود و امکان انتقال و گسترش کشاورزی یا فناوری سخت‌تر بود.
بیماری‌ها و مقاومت در برابر آن‌ها
جوامع دارای حیوانات اهلی و جمعیت زیاد با بیماری‌های مشترک انسان-حیوان بیشتری مواجه شدند و به مرور زمان نوعی مقاومت در برابر این بیماری‌ها در آن‌ها شکل گرفت. وقتی اروپایی‌ها با جوامع بومی مواجه شدند، میکروب‌هایی همراه داشتند که برای بومیان بسیار کشنده بود.

سلاح‌ها، فناوری و دولت‌های متمرکز
با وجود مازاد غذای کافی، انسان‌ها توانستند تخصصی‌تر شوند، مهارت‌های فنی و سازماندهی‌ شده‌تر پیدا کنند، شهرهای بزرگ تشکیل دهند، حکومت‌های مرکزی بسازند، و فناوری‌هایی مانند فلزکاری و نوشتار را توسعه دهند. این موارد در نهایت به برتری نیروها (سلاح)، فناوری (فولاد) و سازماندهی کمک کردند.
خلاصه‌ی پیام کتاب
دایموند جمله‌ای کوتاه دارد که تقریباً نمایانگر کل کتاب است:
«تاریخ مسیرهای متفاوتی را برای مردم متفاوت طی کرد، نه به‌خاطر تفاوت ژنتیکی یا فرهنگی، بلکه به‌خاطر تفاوت محیط زیست آن‌ها.»

نقاط قوت و نقدها

نقاط قوت:
کتاب بسیار دامنه‌دار است و موضوعات مختلف را یکی می‌کند: تاریخ، جغرافیا، زیست‌شناسی، انسان‌شناسی.
دیدگاهی متفاوت از معمول دربارهٔ دلیل تفاوت‌های تاریخی جوامع عرضه می‌کند؛ یعنی برخلاف تفکر رایج، برتری یا عقب‌ماندگی را کمتر به «انسان‌ها» نسبت می‌دهد و بیشتر به «شرایط» می‌پردازد.
سبک نوشتار قابل فهم برای مخاطب عمومی دارد و زمینه‌های نظری را با مثال‌های تاریخی ملموس توضیح می‌دهد.

نقدها:
یکی از نقدهای جدی این است که کتاب گرایش به «تعیین‌گرایی جغرافیایی» دارد؛ یعنی احتمال دارد که نقش انتخاب‌های انسانی، فرهنگ، نهادها و عوامل تصادفی را کم‌اهمیت جلوه دهد.
برخی تاریخ‌نگاران معتقدند که دایموند در توضیح دقیق روندهای تاریخی یا جزئیات محلی ضعف دارد و بیشتر به تصویر کلان می‌پردازد تا به جزئیات.
به‌عنوان مثال، این پرسش مطرح شده که اگر فقط محیط زیست مهم بود، چرا جوامع مختلف با شرایط مشابه باز به نتایج بسیار متفاوتی رسیدند؟
کاربردها و تأثیر
کتاب برای کسانی که به تاریخ جهان، انسان‌شناسی، جغرافیا و ارتباط بین محیط و تمدن علاقمندند، منبع بسیار خوبی است.
دیدگاه آن در مباحث توسعه، نابرابری‌های جهانی، تاریخ تمدن‌ها و جغرافیای اقتصادی کاربرد دارد.
این کتاب باعث شد بسیاری از رشته‌ها (مثلاً مطالعات توسعه یا تاریخ محیط) توجه بیشتری به عوامل محیطی و جغرافیایی کنند.
همچنین نسخهٔ تلویزیونی و مستندسازی شدهٔ آن توسط National Geographic Society نیز ساخته شده است.

2.91K viewsedited 17:56