آیین رونمایی از قدیمی ترین قرآن نفیس جهان اسلام
هم اکنون
از پخش زنده شبکه خراسان رضوی
https://telewebion.com/live/khorasanrazavi

آقایان: جلیسه، راهنورد، و رجبیان
امروز کتابخانه تاریخ

اما بعد: چون بعضی اخبار مجعوله از اهل سنت و متصوفه در میان احادیث شیعه قاطی شده بود بعضی از عوام از تشخیص و تمیز آنها عاجز و قاصر بودند، و در این باب نسخه مفیدی که نزدیک به فهم باشد در دست نبود، ... احقر ... موفق شدم به تحصیل نسخه اغلاط مشهوره از تألیفات آقا سید علی صاحب اجازه طاب ثراه ... قال المولف: باب در دفع شبهات واهیه است که از روی بی فکری بر زبانها جاری می گردد. حقیر قلیلی از آنها را ذکر می کنم... بدان که بعضی از عوام را چنین گمان است که صانع عالم نور است و این گمان غلط است و صانع منزه از این است زیرا که ....

صفحه آخر کتابچه بالا

چاپ تهران 1362ق
گشت در طهران از لطف کردگار طبع این دفتر به سعی بیشمار

مطالبی که امروز در مراسم «صد کتاب ماندگار قرن» به مناسب کتاب تاریخ پیامبر اسلام (ص) مرحوم آیتی گفتم:

1. سطح آثار تحقیقات سیره نبوی در ایران آن وقت خوب نبود، و می توان اطمینان داشت که مرحوم محمد ابراهیم آیتی (م 1343) این تحقیقات را یک گام جلو برد. آن وقت ها بیشتر تاریخ های تحلیلی رسم شده بود. بعد هم که کارهای پژوهشی خوبی شد بیشتر رویکرد کلامی داشت. متن تاریخ پیامبر آن که گونه که آیتی نوشت، بیش از هر چند متکی به آثار کهن و در واقع سیره ای مستند نوشت. اگر کسی دنبال تحلیل می گشت در کتاب او چیزی نیامده بود، اما اصل حوادث با استناد به متن های قدیمی آمده بود.
2. محمد ابراهیم آیتی با سنت های روز پژوهش و ارجاع آشنا بود و با تبعیت از روشهایی که در میان عربها و تا حدی غربی ها وجود داشت، توانست کارهای خوبی در حوزه تاریخ اسلام انجام دهد. به عکس، تاریخ های تحلیلی اغلب در یک دوره مشخص ارزش دارند و پس از آن از مدار خارج می شوند.
3. در حوالی هفتاد هشتاد سال پیش، تألیف آثار تاریخی تحلیلی و انقلابی به سرعت رواج گرفت، اما نگاه پژوهشی حتی در شک سنتی آن کمتر دنبال شد. آن وقت ها سه کتاب مهم در دسترس بود: 1 تاثیر فروغ ابدیت در جامعه ما بیشتر بوده است. 2 انقلاب تکاملی اسلام هم خیلی موثر بوده است. 3 سیره شریعتی هم تاثیر زیادی داشته است.
4. هنر آیتی این بود که متن وقایع را با تاریخ گذاری دقیق،و اسامی برای ما بگوید. وی کتابش را قبل از سال 1343 نوشت و در آن وقایع را تا سال نهم هجری تدوین کرد. اسمش را هم تاریخ اسلام گذاشته بود و شاید در صدد بود تارخی پس از پیامبر را هم بنویسد، آنچه بعدا چاپ شد با اضافه کردن وقایع سال دهم و نیز کارهای فراوان دیگری بود که مرحوم دکتر گرجی روی این کتاب انجام داد و در سال 1361 با مقدمه مرحوم مینوی توسط دانشگاه تهران به چاپ رسید.
5. یک هنر مهم ایشان هم در نگارش تاریخ پیامبر اسلام و هم تاریخ اندلس استفاده از مآخذ معتبری بود که تا آن وقت در دسترس بود. بسیاری از منابع کهن را در این کتاب استفاده کرد و توانست در این حوزه کاری متفاوت با آنچه بود، عرضه کند.
6. آیتی در تاریخ اندلس هم که آقای مطهری از آن تعریف می کند، اثری مشابه تاریخ پیامبر اسلام فراهم کرد. این کتاب، برخلاف بسیاری از کتابهای دیگر، اثری مبتنی بر منابع، بسیار متوازن و دقیق بود. البته خالی از تحلیل های عجیب و غریبی بود که آن وقت ها در جامعه ایرانی رواج داشت.
7. آیتی یک پژوهشگر بود که در تاریخ عاشورا هم خودش را به خوبی نشان داد و گفتارهای عاشورایی وی دقیق و نقادانه بود و روی آقای مطهری هم تأثیر گذاشت. زمانی هم که کتاب دویست و پنجاه صفحه ای تاریخ اندلس را نوشت، آن را بدور از تحلیل های داستانی که بر اساس کتاب غروب آفتاب در اندلس نوشته شده بود، عرضه کرد. این در حالی بود که خیلی ها در آن وقت و بعد از آن تحت تأثیر مطالب آن کتاب بودند.
8. کتاب تاریخ اندلس را برای درسی تحت این عنوان برای دانشجویانی که در «رشته فرهنگ اسلامی» درس می خواندند نوشت، یک اثر عالی که از نظر تاریخ نویسی شبیه آنچه بعدا در کتاب پیامبر اسلام نوشت، متن تاریخ بود. آن وقت هیچ کتاب خاصی در باره اندلس در فارسی نبود و الزاما هر کسی می خواست مطالعه کند باید منابع عربی را می دید. اصولا ایرانی ها، از سقوط اندلس در سال 895 خبردار نشدند. شاید حتی فتح قسطنطنیه در 856 هم برای آنها خبر شگفتی نبود. در واقع تاریخ آن نواحی در ایران انعکاسی نداشت و چنان که اشاره کردم، اساسا اطلاعاتی در باره اندلس در ایران نبود و به همین دلیل کار مرحوم آیتی جالب است.
9. یک کتاب فارسی شده در سال 1916 در بخارا در باره کسی که به فرانسه و اندلس رفته بود و گزارشی از حضور قدیمی مسلمانها در آ« نواحی داده در اختیار بود که فکر نمی کنم همان هم در ایران در دسترس بود. بعدها در سال 1326 کتابی با عنوان عظمت مسلمین در اسپانیا نوشته ژوزف ماک کاب در سال 1935 میلادی توسط آقای ابوالقاسم فیضی چاپ و در اصفهان منتشر شده است. این کتاب بیشتر تمدن اندلس است.
10. البته سال 1330 کتابچه غروب آفتاب در اندلس چاپ شد که ترجمه کتاب غادة الاندلس بود. این کتاب اثر کلی بر نگاه ایرانیان به مسأله اندلس داشت، در حالی که اساسا یک کتاب داستانی بود و من شرح آن را در مقاله مفصلی نوشته ام. این کتاب روی بسیاری از نویسندگان مذهبی در ایران تأثیر گذاشت در حالی که اساسا هیچ استناد تاریخی نداشت و منبع آن هم یک اثر داستانی بود.

11. به عنوان آخر نکته عرض می کنم، ما دو جور تألیف تاریخ یا واگویه کردن تاریخ داریم: یکی تاریخ گویی/ نویسی که قرارش نقل منابع و دقت روی دست نقل کردن است، و دوم تاریخ سازی که عده ای به بهانه تاریخ گذشته، از خودشان تاریخ می سازند. این تاریخ سازی، نه از آن جهت که مثلا سیاستمدارند و تاریخ ساز، بلکه مقصود تصویر دلبخواهی است که متناسب با اهدافی که در نظر دارنداز تاریخ ارائه می دهند. کار آیتی در تاریخ پیامبر (ص) و تاریخ اندلس اولی بود.
12. مرحوم محمد ابراهیم آیتی یک کار تاریخی خوب در باره اندلس انجام داد. او کتابی نوشت که لب وقایع و تحولات اندلس را در دوره اسلامی داشت. بیشتر از منابع عربی و برخی ترجمه های فارسی استفاده کرد. اما مطلقا تحت تأثیر این دیدگاه که در کتاب غروب آفتاب آمده بود قرار نگرفت

مقاله ای که قبلا در باره مرحوم آیتی این مرد بزرگ و دانشمند نوشته بودم

اثری از سید ضیاء در باره این که چه کلاهی بر سر بگذاریم؟ و خیلی از مسائل دیگر

کلب علی حسین موسوی
مهر شاه سلطان حسین
به خط ثلث با سجع:
بسم الله الرحمن الرحیم
کمترین کلب امیرالمومنین سلطان حسین
(با تشکر از دوستم جناب آقای جدی)

با سپاس از جناب کاووسی برای این که اجازه دادند کتاب به این خوبی تقدیم شما شود.