گذار دموکراتیک

دمدمەکەی مەتینا، چارەنووسی کورد بە چ ئاقارێکدا دەبات؟

جەنگاوەرانی قەڵای دمدم ئەمڕۆ لە چیای مەتینا، زاپ و ئاڤاشین لە دژی داگیرکەران لە بەرگی گەریلادا بەرخۆدانی دەکەن، بە جووڵاندنی هێز لە لایەن پەدەکەوە، هاوشێوەی خیانەتەکان لە دژی قەڵای دمدم، ئەو پرسیارەیان دروست کردووە، کە ئایا دمدمەکەی مەتینا چارەنووسی کورد بە چ ئاقارێکدا دەبات؟

چیرۆکی بەرخۆدانی قەڵای دمدم بە پێشەنگایەتی خانی لەپ زێڕین، لە دژی سوپای شاعەباسی سەفەوی، یەکێک لە ڕووداوە مێژووییەکانی گەلی کوردە کە لاپەڕەیەکی پڕ شانازیی و لەبیرنەکراوی بۆ گەلی کورد نەخشاندووە و خۆڕاگریی جەنگاوەرانی کورد بۆ سەربەخۆیی لە دژی داگیرکەران، بووەتە یەک لەو بابەتانەی کە لە ڕۆژی ئەمڕۆشدا هەر هەمان عەقڵیەتی داگیرکەر هێرشێكی پاکتاوکاری گەورەتری بۆ سەر کوردستان دەستپێکردووە و جەنگاوەرانی کوردیش لە بەرگێکی تردا لە دژی داگیرکەران لە چیاکانی کوردستان بەرخۆدانیی دەکەن.

لەنێوان ساڵەکانی ١٥٧٦-١٥٢٤ میر قەرەتاج، میری هۆزی برادۆست لە پارێزگای ورمێ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە کاتی هێرشی عوسمانییەکان بۆ داگیرکردنی ورمێ و ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕووبەڕووی میر عومەر و عوسمانییەکان بووەوە و شکستی بە سەربازانی میرعومەر و عوسمانییەکان هێنا و لەو شەڕەدا دەستێکی پەڕێنرا و لە دوای ئەم شەڕە بە میری یەکدەست ناوبانگی دەرکرد.

میر قەرەتاج پەیوەندییەکی زۆر باشی لەگەڵ شا تاماسپی سەفەویدا هەبوو و لە دوای ئەو بەرخۆدانییەی لەدژی داگیرکاری عوسمانییەکان کردی، دەستێکی زێڕینی لە لایەن شا تاماسپەوە بۆ دروستکرا و نازناوی خانی لەپ زێڕێنی پێبەخشرا.

لە دوای مردنی شاتاماسپ و هاتنە سەردەسەڵاتی شا عەباسی سەفەوی، شای ئێران هەستی بە هەوڵەکانی خانی لەپ زێڕێن کرد، کە ساڵی ١٩٠٦ بە نۆژەنکردنەوەی قەڵای دمدم کە لە بەرزاییەکانی ناوچەی سۆما و برادۆست لە ١٨ کیلۆمەتری شاری ئورمیەدا هەڵکەوتووە، دەیویست سەربەخۆیی بۆ کوردان ڕابگەیەنێت.

شاعەباسی سەفەوی چەندین جار هێزی ١٠ و ٢٠هەزاری ناردە سەر قەڵای دمدم و لە لایەن جەنگاوەرانی قەڵاکەوە هێرشەکان هەموو تێکشکێنران و سوپای سەفەوییەکان سەرەڕای ئەوەی، کە هەندێک لە کوردانی هۆزی جەلالیشیان تێدا بوو کە وەکوو بەکرێگیراو خۆیان سپاردووە شای سەفەویی، بەڵام بە هۆی ئامادەکاریی و قایمکردنی قەڵاکە، لە لایەن جەنگاوەرانی قەڵاکەوە بە فەرماندەیی خانی لەپ زێرێن تووشی شکست بوون.

لە کۆتاییدا بەهۆی خیانەتی یەک لە فەرماندە کوردەکان بە ناوی ئەحمەد خان، کە سەرچاوەی ئاوی قەڵاکەی بۆ شاعەباس ئاشکرا کردبوو، بۆ ماوەی چوارمانگ ئاو لەسەر قەڵای دمدم بڕا و بە تۆپەوە قەڵاکە تۆپباران دەکرا، سەرەڕای چەندین جار داواکاریی بۆ خۆڕادەستکردن، بەڵام خانی لەپ زێڕین و جەنگاوەرەکانی بڕیاری بەرخۆدانییان دابوو و شەڕیان کرد.

دوای ئەوەی جەنگاوەرانی قەڵای دمدم بەهۆی تینوێتیی و بێ ئازووقەییەوە نەیانتوانی لەوە زیاتر بەرخۆدانی بکەن، خانی لەپ زێڕین فەرمانیدا بە تەقاندنەوەی پاشماوەی چەك و تەقەمەنیی قەڵاکە بۆ ئەوەی دەست دووژمن نەكەون، ژنەكانیش لە هەڵدێر و دیوارەكانی قەڵاوە خۆیان هەڵدایەخوارەوە بۆ ئەوەی بە زیندوێتی نەکەونە دەست داگیركەری سەفەوی و لە کۆتاییدا لە پاش چوار مانگ بەرخۆدانی لە شەڕی دەستەویەخەدا لەگەڵ سوپای سەفەوییدا، خانی لەپ زێڕین و جەنگاوەرەکانی گیانیان بەخت کرد، دوابەدوای ئەمەش ئەحمەد خان، کە خیانەتی لە گەلەکەی کرد لە لایەن شاعەباسەوە کوژرا.

هاوشێوەی قەڵای دمدم ئەمڕۆ ٥٢ ڕۆژە گەریلاکانی کوردستان، لە چیاکانی زاپ، ئاڤاشین و مەتینا لە دژی داگیرکەرانی تورانی بەرخۆدانی دەکەن و بەرخۆدانی گەریلاکان تاکوو ئێستا شکستی گەورەی ڕووبەڕووی تورکانی داگیرکەر کردووەتەوە و وەکوو زەلکاوێک، سەربازانیان تێیدا لە گەمارۆی گەریلاکاندا چەقیون.

لە چیای کێستە و زەندورا لە مەتینا، جەنگاوەرانی دمدم لە بەرگی گەریلای نۆژەندا سوپای داگیرکەری تورکیان تارومار کردووە و تەنها بۆ ئەوەی سەربازانی تورک بکەونە ناو تۆنێلێکی گەریلاکانەوە نزیک بە دوومانگە هەمە جۆرە چەکی پێشکەوتوو و کیمیاوی لە زەوین و ئاسمانەوە لە دژی گەریلاکان بەکاردێنن، بەڵام ئیرادەی خۆڕاگرییان، شکستی بە داگیرکەران هێناوە.

ئەوەی ئێستا مەترسی لەسەرە، دووبارە بوونەوەی خەیانەتی ناوخۆییە و چوونە پاڵی هەندێک لایەنی کوردییە بۆ پشتیوانی لە داگیرکەران و هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆییە، هاوشێوەی ئەوەی هەندێک لە هۆزی جەلالییەکان و ئەحمەد خان لەدژی بەرخۆدانی قەڵای دمدم بۆ سەفەوییەکان کردیان، ئێستاکەش پەدەکە لە پشتەوە هێزی جووڵاندووە بۆ شەڕ لەدژی گەریلا، کە لە شەڕێکی مان و نەماندایە لە بەرامبەر داگیرکەرانی تورک بۆ بەرگری کردن لە کوردستان.

339 views05:41