ستێكی به‌مجۆره‌ گه‌یشتووه‌. لێره‌وه‌ ناتوانرێت نكوڵی له‌و راستیه‌ بكرێت: جارێكی دیكه‌ رووبه‌ڕووی هه‌ڵه‌، قێزه‌ونی و بێ‌ ئه‌خلاقییه‌ گه‌وره‌كه‌ی پاوانخوازێتی پیاو و سه‌رمایه‌ین كه‌ پێچه‌وانه‌ی سروشتی یه‌كه‌م و دووه‌مه‌.

ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستی مرۆڤ ئاواكراوه‌، ده‌کرێ به‌ده‌ستی مرۆڤیش بڕووخێنرێت. لێره‌دا نه‌ یاسایه‌كی سروشت، نه‌ چاره‌نووسێك، هیچیان جێگای باس نین. ئه‌وه‌ی باس ده‌كرێت رووخاندنی دابه‌شكردن و هه‌ڵاواردنی پاوانه‌كانه‌ كه‌ ده‌ستێكی ژیانی هۆرمۆنی و شێرپه‌نجه‌یی دەستەکانی سیسته‌مه‌كانی تۆڕ، پیاوی به‌هێزو فێڵبازو پاوانه‌كانه‌. به‌رده‌وام له‌ناخه‌وه‌ هه‌ستم به‌ پێویستی قووڵایی واتاداربوونی سه‌مه‌ره‌ترین جووتی (هێنده‌ی كه‌ زانراوه‌) ژیانی گه‌ردوون كردبوو. بوێری ئه‌وه‌م پیشاندا سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ ژن بیر بكه‌مه‌وه‌، دواتر له‌باره‌ی كات و شوێن و راده‌ی خراپه‌كاریه‌كانی سه‌ری و چۆنیه‌تی به‌ لاوه‌نانی، گفتوگۆم له‌گه‌ڵ كرد؛ ئه‌وه‌شم خسته‌ پێشه‌وه‌ی ته‌واوی په‌یوه‌ندییه‌كانم له‌گه‌ڵ ژندا. بێگومان ته‌نیا ئه‌و ژنه‌ی به‌هێزه‌، ژیره‌، باشه‌، جوانه‌و ده‌توانێت بڕیاری راست بدات، به‌مجۆره‌ كاتێك منیش تێپه‌ڕده‌كات و شه‌یدام ده‌كات و ده‌توانێت ببێته‌ موخاته‌بم، هه‌ڵبه‌ته‌ له‌سه‌رووی بژاره‌كانی لێگه‌ڕینی فه‌لسه‌فیمه‌وه‌ دێت. به‌رده‌وام له‌و بڕوایه‌دا بووم كه‌ نهێنیه‌كانی لێشاوی ژیانی گه‌ردوون له‌گه‌ڵ ئه‌م ژنه‌وه‌ له‌میانه‌ی باشترین، جوانترین و راستترین لایه‌نه‌وه‌ واتاداربێت. به‌ڵام به‌ڕاده‌یه‌ك كه‌ هیچ پیاوێك تێیدا سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌، بڕوام به‌ئه‌خلاقی خۆم هه‌بوو كه‌ هه‌رگیز هورمزی نه‌وه‌د هه‌زار مێرده‌و موڵكی "پیاو و سه‌رمایه‌" ناكاته‌ هاوبه‌شی شێوازی هه‌بوون و ژیانم. له‌ دۆخێكی وه‌هادا له‌فێمینیزم به‌ولاوه‌ ده‌شێت دەستەواژەی "ژنۆلۆژیا" (زانستی ژنناسی) باشتر وه‌ڵامی ئامانجه‌كه‌ بداته‌وه‌.



بەردەوامە...



www.kjar.online



🆔 @GozarDemocratic

🎥 هلین بولک ترانه انقلابی "برخۆدان ژیانه" [مقاومت زندگیست] را به زبان کوردی می‌خواند

🆔 @anfpersian

پیرۆزکردنی 4-ی نیسان لەلایەن شەڕوانانی #YPJ لە هەرێمی فراتی ڕۆژئاوای کوردستان



🆔 @GozarDemocratic

‍ گه‌ریلا
‌‌‌ هۆرامی

گه‌ریلا سه‌رش هۆر دا، په‌رێ رزگاری گه‌لی
مه‌رگوو دوژمه‌نا یاوا، رۆجیار که‌وت لووته‌و که‌لی

عاڵه‌م گردش مزانۆ، خه‌باتوو ئێمه‌ راسه‌ن
جه‌ هه‌ڵمه‌ته‌و هه‌ڤاڵا، دوژمه‌ن حه‌یران و کاسه‌ن

هیچ خه‌مێوه‌ما نیا، ئه‌ر دوژمه‌نێ فرێنێ
په‌شتیما قاییمه‌نه‌، گه‌ریلای په‌ڕ ورێنێ

به‌ رانموونی رابه‌ری، راو سه‌ربه‌ستی ته‌ی که‌رمێ
دوژمه‌نی داگیرکاری، جه‌ وه‌ڵاتما به‌ر که‌رمێ

پا رای ئاپۆی متێنه‌، به‌ خه‌ته‌و شه‌هیداما
بێ چرکه‌یوه‌ مردەیما، کۆشمێ په‌ی ئازادیما

ئێمه‌ په‌وکی پی شێوه‌، هه‌ڵوو شاخی و چییه‌نمێ
فه‌رمانوو رابه‌ر ئاپۆین، مه‌حکووم به‌ سه‌رکه‌وته‌نمێ

ساتێچ بێ رابه‌ر ئاپۆی، ژیوای په‌یما حه‌رامه‌ن
سه‌رکه‌وته‌ی یا سه‌رکه‌وته‌ی، ئینه‌ ئاخر که‌لامه‌ن

ئینه‌ به‌س واته‌ی نیا، به‌ کرده‌وه‌یچ جمێوه‌
باتی ونه‌و شه‌هیدێ، هه‌زار حه‌قێ که‌رمێوه‌

بیمێ به‌ گڕه‌و ئاوری، په‌ی سۆچناو دوژمه‌نی
بیمێ هه‌وروو ره‌حمه‌تی، په‌ی سه‌رسه‌وزی وه‌ته‌نی

بیمێ ئاوروو غه‌زه‌بی، په‌ی یانه‌و جه‌فاکارا
بیمێ تیشکه‌و رۆجیاری، گنمێ یانه‌و هه‌ژارا

ده‌نگوو کوردی به‌رز که‌رمێ، حه‌تا بیاوۆ گه‌ردوونی
به‌ یه‌ک ده‌نگ پێوه‌ ماچمێ، ئیتر وه‌سێن زه‌بوونی

ئیتر وه‌سێن کۆیله‌تی، ئیتر وه‌سێن چێرده‌ستی
ژیوای تازه‌ وه‌ش کرمێ، وه‌سێن کۆنه‌په‌ره‌ستی

ریز نیاره‌ی په‌ی ئه‌دای، ئافه‌رینه‌ره‌و ژیوای
رێز گێرته‌ی ئاو و خاکی، په‌رێ ژیوایێ ره‌وای

رێز گێرته‌ی جه‌ سوورشتی، به‌شێ جه‌ ژیوه‌یمانه‌
پارێزنای زوانی کوردی، که‌ زوانوو ئه‌ده‌یمانه‌

زوانی کوردی، چن شاخێن، مشیۆم گردێ پارێزیا
په‌ی سه‌رپا مه‌نه‌و کوردی، مشیۆم هیچ کام نه‌بیزیا

ژیوای په‌ی گێرد که‌سێ بۆ، هیچ که‌س نه‌واچۆ به‌س من
حورمه‌ت و شه‌ره‌ف مانۆ، ژیوایه‌ پاک و خاوێن

ئینجا ئا کاته‌ وه‌ڵات، ره‌نگین بۆ پسه‌و به‌هه‌شتی
گوڵ و بوڵبوڵ وه‌ڵاتی، رازناوه‌ په‌ی گه‌شتی



✍ #ئەهوەن_چیاکۆ

قه‌ندیل 2008


🆔 @GozarDemocratic

🔹مەزڵووم هەفتەن، ئەندامی دەستەی بەڕێوەبری کۆدار باس لە سەردەم دامەزراندنی پژاک و گرینگییەکانی دەکات.

@aryentvnews

Bîranînên we wateya jiyan û tekoşîna me bi hêztir dike
Hûnermenda şoreşgera ya walatê xwe


☑️ #جامعەی_زنان_آزاد_شرق_کوردستان
⬇️⬇️⬇️

🆔 @kjar_2014

Bîranînên we wateya jiyan û tekoşîna me bi hêztir dike
Hûnermenda şoreşgera ya walatê xwe, te carekê din da îspat kirin ku eşqa gîhandina walatekî azad çiqas mezine, bedîlê rizgariya wê eşqê jî ewqas girine. Dizanî can heval her car gûh didim dengê tey zelal, diçim ew dinyaya me xweşik ya zarokatî, hesret û xeyalê tey zarokatî tên berçavê min. Te xiyanet li xeyalên xwe nekir û xeyalê te bu heqqet û dengê te bu merhema dilên birîndar ku bi hesreta walatekî azad dinaliyan. Dizanî dema axînên te lı kolanên kobanê dibhîsim, dema gûh didim dengê tenbûra te, hesretên tey ku bi zaroktî hildikşyay çiya û te digût rojek were ez bibim hunermendêkî şoreşger ya walatê xwe. Tu her pey van xeyalê xweda bezyay heval can, çıyayên kurdistanê jî bi dilekî germ tu pêşwazî kirin û bi eşq û heskrin viyan di nav dilê xweda cîh kirin . Dengê çeka te bû tirsa dilê dijmin, Degê tembura te êşa walatê te Gîhand gûhên mirovatî, rabe binêre can heval tîlîliyên rêhevalê te bi dengê tenbura te ber bi lotkeva hildikşin. Çiyayên kurdistanê bêriya te kirine, berfa ser lotkeyên ararat bi germahiya dengê te deheliya, deşta feraşîn hîna jî bi dilgermahiya te çîçek dide, gabar bi heskirin û eşqa te ya rêhevaltî dixemile û dibe wargehê evînê, kobanê bi dengê çeka te tîliliyên azadiyê hildida. Rehet razê can heval rêwêyên eşq û azadiyê bi dengê tenbura te ber bi lotkêva hildikşin, heta ku ala azadiyê li hemû cîhana mirovatî hilnedin wê ranewastin. ma ne soza te bu di nav kolanên kobanê da, heta dagirkerek li ser vê axê bimîne emê berxwe bidin û mizgîniya azdiyê bighînin hemû cîhanê. we rêwiyên vê rêkê da îspat kirin ku em tenê xeyal nakin, bi eşq û heskirin pey xeyalên xweda dibazin heta ku dighêjin heqqeta jiyanê, eger bedîlê wê canê me jî Be.
Pêncemîn salroja şehadeta te pîroz be can heval, ev roj bu ku bayê kurdistanê dengek mera anî û gût viyan xatir xwestiye û tevlî karvanên azadiyê buye. Ev roj bu ku parçeyekî Herî hêja ji canê me jêbû, lê êşa wê hêrsa me dijî dijmin zêdetir kir û îddayê serkeftinê xwertir kir, ji ber ku êş havînê gîhandina jiyana azade. Tu soz ji soza rêhevaltî hêjatir û bi rûmetir nîne, carekî din soza rêhevaltî didin we heta bi destxistina jiyanekî azad tekoşîna xwe xwertir bikin. win çiqas fîzîkî li me dûr bin lê heskirin, bêrîkirin û Rihê we her kêlî bi mera ye û sebebê bi watedar kirina eşqa me ya azadiyê ye.

Şehîd namirin û hertim di dilê meda zindîne

peyman viyan


☑️ #جامعەی_زنان_آزاد_شرق_کوردستان
⬇️⬇️⬇️

🆔 @kjar_2014

كێشه‌ی شارگه‌رایی كۆمه‌ڵگا (1)


کێشە کۆمەڵایەتییەکان:

(لەبەرگیراو لە پەرتووکی سۆسیۆلۆژیای ئازادی عەبدوڵڵا ئۆجالان)





٨ ــ كێشه‌ی شارگه‌رایی كۆمه‌ڵگا

ناوه‌كه‌ی دیكه‌ی شارستانیه‌ت مه‌ده‌نیه‌ته‌، به‌ زمانی عه‌ره‌بی واتای شارگه‌راییه‌. ئه‌و كێشانه‌ی شارگه‌رایی سه‌رچاوه‌كه‌یانه‌ له‌كێشه‌ ئیكۆلۆژیه‌كان كه‌مترو كه‌م بایه‌ختر نین. له‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆمان یه‌كێك له‌سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی هه‌ڕه‌شه‌کانی سه‌ر ژیانی كۆمه‌ڵگایه‌. چییه‌ ئه‌وه‌ی شاری به‌م دۆخه‌ گه‌یاندووه‌؟

له‌ رێگای چه‌مكێكی راسته‌هێڵیه‌وه‌ ده‌شێت فۆڕمێل و هاوكێشه‌كانی شار = چین = ده‌وڵه‌ت سەبارەت بە گوزارشتکردنی کێشەکانی شارگەرایی ئاسانكار بێت. به‌ڵام قووڵایی و هه‌مه‌لایه‌نی واتا ده‌كوژێت. هاوشێوه‌ی ئاواكردنی گوند، به‌ شێوه‌یه‌كی گونجاو له‌گه‌ڵ سروشتی كۆمه‌ڵگا مرۆڤایه‌تی بیری له‌ ئاواكردنی شاریش كردۆته‌وه‌. شار له‌سه‌رووی ئه‌و جێگایانه‌وه‌ دێت كه‌ ژیری كۆمه‌ڵگای تێدا چڕبۆته‌وه‌. شار به‌هره‌ی ژیری مرۆڤ هانده‌دات، ده‌یهێنێته‌ ده‌ره‌وه‌. ئه‌قڵ تا بڵێی گرێدراو به ‌شار ئاراسته‌ی په‌ره‌سه‌ندنی گرتۆته‌به‌ر. شار ئه‌و شوێنه‌یه‌ كه‌مرۆڤ هه‌ست ده‌كات هێزه‌كه‌ی توانای چی هه‌یه‌. ئارامی له‌گه‌ڵ خۆی دێنێت. چونكه‌ ئه‌وه‌ی متمانه‌ به‌ خۆی ده‌كات واقیعیانه‌تر بیرده‌كاته‌وه‌. پەرەسەندنی هزریش رێگا له‌پێش داهێنان و دۆزینه‌وه‌ی نوێ‌ ده‌كاته‌وه‌. هه‌روه‌ها زیادبوونی به‌رهه‌میش په‌یڕه‌وو ته‌كنۆلۆژیاكانی به‌ره‌وپێشه‌وه‌ ده‌بات. ئه‌و مرۆڤه‌ی ئه‌مانه‌ی تاقیكردۆته‌وه‌، شاری وه‌ك سه‌رچاوه‌ی روناكی ناسیوه‌و به‌رده‌وام خواستوویه‌تی رووی تێ‌ بكات. گه‌شه‌كردنی شار له‌ ده‌وروبه‌ری په‌رستگادا، گرێدراوی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌قۆناخی خۆیدا په‌رستگاكان شوێنی كۆبوونه‌وه‌ی رۆح و ئه‌قڵه‌ پیرۆزه‌كان بوون. كۆمه‌ڵگا زیاتر له‌ پەرستگادا ئه‌قڵ و ناسنامه‌ی خۆی ده‌دۆزێته‌وه‌، ده‌یخولقێنێت. ئه‌وه‌ی باسمكردن گریمانێكی به‌هێزن له‌ به‌رژه‌وه‌ندی شاردا.

وه‌ك هه‌ر راستیه‌كی دیكه‌، رووێكی دیكه‌ی شار كه‌ هه‌ر له‌گه‌ڵ له‌دایكبوونیه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، جیابوونه‌وه‌ی چینایه‌تی و ئاواكردنی ده‌وڵه‌ته‌. بێگومان بناخه‌ی ماددی جیاوازی چینایه‌تی زیادبوونی به‌رهه‌مهێنانه‌. هه‌ندێك له‌ ئاقڵمه‌نده‌كانی شار له‌ رێگای ئه‌زموونه‌وه‌ فێربوون ئه‌گه‌ر ژماره‌ی خه‌ڵكه‌كه‌ (مرۆڤ) زیادبكرێت و له‌خاكه‌ به‌پیته‌كاندا بخرێنه‌ كاره‌وه‌، ده‌توانن دووهێنده‌ی تر مرۆڤ تێربكه‌ن. ئه‌وه‌ی مابوویه‌وه‌، ته‌نیا ئاواكردنی سیسته‌مه‌كه‌ی ئەو شێوەیەی کارکردن بوو. سیسته‌می ئاواکراویش ده‌وڵه‌ته‌ كه‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كانی پاوانه‌. ئه‌گه‌ر له‌ئاستی شاریشدا بێت، ئاشكرایه‌ كه‌ رێكخستنی ئه‌م سیسته‌مه‌ به‌ شێوه‌ی پاوانی كشتوكاڵ له‌دایك بووه‌. له‌م باره‌یه‌وه‌ شاره‌كانی سۆمه‌ر هه‌مووشتێك روون ده‌كه‌نه‌وه‌. زۆربه‌ی ئه‌و شارستانیانه‌ی له‌جۆری میسر و هه‌رابان، له‌كاتی له‌ دایكبوونیاندا پاوانی كشتوكاڵ بوون. ئامێره‌كان(ده‌زگاكان)ی رێكخستنی به‌رهه‌مهێنانن. كاتێك به‌رهه‌می پێویست به‌و ئاسته‌ گه‌یشت كه‌ دوو هێنده‌ی خه‌باتكاران زێده‌-به‌رهه‌م پێشكه‌ش بكات، واته‌ بناخه‌ی ماددی ده‌وڵه‌ت ئاماده‌بووه‌. هه‌رچی ئه‌و دیاردەیە كه‌ به‌ ده‌وڵه‌ت ناوده‌برێت، له‌ راستیدا ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌سه‌ر زێده‌ ــ به‌رهه‌م ده‌ژین. ناوبردنی ده‌وڵه‌ت به‌ رێكخراوی كۆكردنه‌وه‌ی زیاده‌كان واتادارتر ده‌بێت. بۆ ئه‌مه‌ش شار شوێنێكی گونجاوه‌. ئه‌مجۆره‌ په‌یوه‌ندیانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای گوندو هۆزدا تا دواڕاده‌ زه‌حمه‌ته‌، چونكه‌ بونیادی گوندو قه‌بیله‌ بۆ ئه‌مه‌ له‌بار نییه‌و په‌سه‌ندی ناكات ئه‌م راستینه‌یه‌ له‌ژێر له‌دایكبوونی ده‌وڵه‌ت له‌ شاردا شاراوه‌یه‌. به‌مجۆره‌ مرۆڤایه‌تی له‌شاردا رووبه‌ڕووی دیارده‌ی چاوسانه‌وه‌ ده‌بێته‌وه‌. واته‌ ئاشنای شێوه‌یه‌كی په‌یوه‌ندی ده‌بێت كه‌ تا پێشتر نه‌یناسیبوو. ئا لێره‌وه‌ ئیترناوی پیشه‌ نوێیه‌كه‌ ده‌بێته‌ "ده‌وڵه‌تگه‌رایی". ئه‌وه‌ی ده‌یخاته‌ ده‌ستی خۆیه‌وه‌ توانای چی نابێت! ده‌بێته‌ ده‌رگایه‌كی سه‌رسووڕهێنه‌ری به‌رژه‌وه‌ندی. ته‌نانه‌ت ره‌نجده‌ری كۆیله‌ش تێگه‌یشتووه‌ كه‌ له‌میانه‌ی بێكاری ده‌وڵه‌ته‌وه‌ له‌جاران دڵنیاو ئاسووده‌تره‌. چونكه‌ به‌ته‌واوی به‌ستنه‌وه‌ی كاره‌كه‌ی به‌توندوتیژییه‌وه‌ زێده‌ڕۆییه‌. تا راده‌یه‌ك چیرۆكی له‌دایكبوونی شار به‌مجۆره‌یه‌.

ئه‌گه‌ر رێگا لەپێش هه‌ندێك كێشه‌ش بکاتەوە (رێكخراوی چه‌وسێنه‌ران و خاوه‌ن هێزه‌كانه‌)، ئاشكرایه‌ كه‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندنی راسیۆناڵانه‌ی كۆمه‌ڵگادا شار هه‌نگاوێكی شۆڕشگێڕانه‌ پێكدێنێت. بۆ گه‌وره‌یی شار وه‌ك ژماره‌یه‌كی نموونه‌یی ئه‌رستۆ بیر له‌ پێنج هه‌زار دانیشتوان ده‌كاته‌وه‌. شاره‌كانی یەکەمین قۆناخی دامه‌زراندن زۆربه‌یان ژماره‌ی دانیشتوانیان هێنده‌یه‌. جڤات و پێكهاته‌یه‌كی نوێی خه‌ڵك (مرۆڤ) لە شاردا جێگای باسه‌. ئیتر كۆمه‌ڵگای قه‌ب

یله‌ تێپه‌ڕكراوه‌. ئه‌وانه‌ی له‌ ره‌چه‌ڵه‌ك و قه‌بیله‌ی جیاوازه‌وه‌ هاتوون به‌ رایه‌ڵه‌ی هاوڵاتێتی شاره‌وه‌ به‌یه‌كتر ده‌به‌سترێنه‌وه‌. واته‌ "خه‌ڵكی شار"، "هاوشارییه‌كان"، "باژێرییه‌كان" پێكدێت. ئه‌م پێشكه‌وتنه‌ش نیشانه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندێتی كۆمه‌ڵگایه‌. به‌م دۆخه‌یه‌وه‌ شار ئامرازی پێشكه‌وتنه‌. سه‌رچاوه‌ی كێشه‌یه‌كی جددی ئه‌وتۆ نییه‌. له‌ته‌واوی چاخی یه‌كه‌مدا، ناوه‌ناوه‌ جگه‌ له‌بابل و رۆما، هیچ شارێك تێبینی ناكرێت كێشه‌ی ژماره‌ی دانیشتوانی هه‌بێت. هه‌روه‌ها له‌ رێگای باڵابوونی كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگاكه‌یه‌وه‌ شار به‌رده‌وام سه‌رنجڕاكێشیه‌كه‌ی خۆی به‌هێزتر ده‌كات. له‌كاتێكدا مۆدێلی سۆمه‌ر وه‌ك هه‌ره‌سی به‌فر له‌زیادبووندایه‌، به‌ڵام میسر ژماره‌یه‌كی كه‌م و پوختی شار ئاوا ده‌كات. له‌ راستیدا شارستانیه‌تی میسر به‌و سیفه‌ته‌ی شارستانیه‌تێكی نیمچە-شاری و لادێییه‌ له‌مێژوودا بێ‌ هاوتایه‌. بازرگانی و پیشه‌ی سه‌ربه‌ست زۆر پێشده‌كه‌وێت. شانبه‌شانی بونیاده‌كانی ده‌وروبه‌ری په‌رستگا، بونیادی كۆشك، هونه‌ر، وه‌رزش، بیناسازی و رێگاكان گشتیان به‌ره‌و شانه‌ی نوێ‌ فراوانتر ده‌بن. زۆربه‌ی شاره‌كان له‌ده‌وروبه‌ری سه‌ربازگه‌كان ئاواده‌كرێن. به‌تایبه‌تیش سه‌ربازگه‌كانی رۆما هه‌ریه‌كه‌و ناوكی شارێكن. مێژووناسه‌كان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن له‌م قۆناخه‌دا به‌لانی كه‌م ده‌ گوند شارێكیان به‌ركه‌وتووه‌. واته‌ په‌یوه‌ندیه‌كی سیمبیۆتیك (سوودی دوولایه‌نه‌) له‌نێوانیاندا هه‌یه‌. هێشتا كێشه‌ له‌نێوان شار-گوند له‌ ئارادا نییه‌.

هه‌رچی رۆمایه که‌ دواترین شاری‌ شكۆدار‌ی چاخی كۆنه‌‌، له‌وانه‌یه‌ ته‌واوی كێشه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی له‌ هه‌ناوی خۆیدا هه‌ڵگرتبێت. ئه‌مه‌ش وایكردبوو له‌ هه‌مانكاتدا ببێته‌ شكۆدارترین و كێشه‌دارترین شاری شارستانیه‌ت. سه‌رجه‌م چین و جڤاته‌كانی (ئه‌رستۆكراسی، بۆرژوازی، كۆیله‌، پڕۆلیتاره‌ لۆمپه‌نه‌كان، هه‌موو جۆره‌ گروپێكی ئه‌تنیكی، هه‌رجۆره‌ گروپێكی ئایین، هه‌ر نه‌ژادێك) تێیدا ده‌بینرێت. چین و جڤاته‌ كۆنه‌كان به‌دۆخی پاشماوه‌یی، هه‌رچی نوێیه‌كانن به‌دۆخی كۆرپه‌ییه‌وه‌ نوێنه‌رایه‌تییان ده‌كرێت. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ده‌شێت هه‌ر شێوه‌یه‌كی ئیداره‌، سیاسه‌ت و ئه‌خلاقی تێدا ببینرێت. ته‌واوی نموونه‌كانی پادشایه‌تی، كۆمار و دیموكراسی (له‌ ئاستی ئیمپراتۆرییه‌تدا) تاقیكرانه‌وه‌. ده‌كرێ‌ ته‌واوی نموونه‌كانی زانست، هونه‌ر، فه‌لسه‌فه‌و ئایینه‌كان له‌دۆخی پاشماوه‌و چه‌كه‌ره‌كردن تێیدا ببینرێت. به‌ڕاستی رۆما شارێكی گه‌ردوونی بوو. ئه‌م راستیه‌ش یه‌كێك له‌ گوزارشت و واتاكانی ده‌سته‌واژه‌ی "هه‌موو رێگاكان ده‌چنه‌وه‌ رۆما" بوو. رۆما لوتكه‌ی شارستانیه‌تی سێ‌ هه‌زار و پێنج سه‌د ساڵی پیشانده‌دا. رووخاندنه‌كه‌شی به‌شێوه‌یه‌كی شایسته‌ی شكۆداریه‌كه‌ی بوو. نوێنەری كرستیانه‌كانی چینی هه‌ژاران و گروپه‌ ئه‌تنیكیه‌كانی هێشتا هێزی خۆیان پاراستبوو كه‌ دووهێزی گه‌وره‌و به‌ڵای سه‌ر شارستانیه‌ت بوون، له‌ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ شه‌پۆل به‌ شه‌پۆل هێرشیان كردو كۆتاییان به‌ شاره‌كه‌ هێنا. رێكه‌وتی 476 زایینی ته‌نیا مێژووی رووخانی شارێك یان رۆما نییه‌، به‌ڵكو له‌كه‌سایه‌تی شارێكدا پووكانه‌وه‌، هه‌ره‌س و رووخانی شارستانیه‌تی سێ‌ هه‌زار و پێنج سه‌د ساڵه‌ی چاخی یه‌كه‌م و كۆنه‌.

ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی به‌چاخی ناوین ناوبراوه‌ له‌بواری شارگه‌راییه‌وه‌ هیچ كاتێك شارستانیەت نه‌یتوانیوه‌ به‌چاخی كۆن بگات. چونكه‌ شاره‌كانی چاخی ناوین له‌ رێگای قه‌ڵاو شوراكانیه‌وه‌ سەرەتا به‌شێوه‌یه‌كی چۆنیه‌ك و قه‌باره‌ بچووك ده‌ستی پێكرد. شاره‌كانی چاخی ناوین جۆرێك له‌ بڕیارگه‌كانی ده‌ره‌به‌گایه‌تی و میرنشینه‌كان بوون. له‌میانه‌ی كۆكردنه‌وه‌ی هه‌ندێك پیشه‌كاری ده‌ست و خزمه‌تكار له‌ده‌وروبه‌ریدا، ئیتر فراوان دەبوون. هه‌رچه‌نده‌ چینی بازرگان تاودانی یه‌كه‌می له‌پێناو گه‌وره‌بوون و شكۆداری شار ده‌ست پێده‌كات، به‌ڵام زه‌حمه‌ته‌ ئاواكردنی شارێكی نوێ‌ ببینرێت كه‌ به‌ نموونه‌ی شاره‌كانی رۆما، ئه‌سكه‌نده‌رییه‌، ئه‌نتاكیا، دار -ئه‌لنوسه‌یبین، ئورفا-ئه‌دیسا بگات كه‌ له‌سه‌رده‌می پێشووتر مابوونه‌وه‌. ئه‌گه‌ر له‌بواری چه‌ندایه‌تیه‌وه‌ گه‌وره‌ییان تێپه‌ڕیش بكه‌ن، به‌ڵام له‌بواری بیناسازی و كارابوونه‌وه‌ (په‌رستگا، شانۆ، ئه‌نجوومه‌ن، ئاگۆڕا، هیپۆردۆم، ئامفیتیاتر، گه‌رماو، سیستەمی زێڕاب ..هتد) هه‌رگیز به‌شكۆمه‌ندی شاره‌ كۆنه‌كان ناگه‌ن. شارستانیەتی چاخی ناوین چادرێکەو له‌سه‌ر پاشماوه‌كانی چاخی یه‌كه‌م و كۆن ئاواكراوه‌. هێشتا شار به‌رامبه‌ر به‌ گوندو لادێ زۆر له‌پێگه‌یه‌كی وه‌ها دووره‌ باڵابوون به‌ده‌ست بێنێت. به‌رامبه‌ر به‌ زه‌ریای پێكهاته‌ی گونده‌كان له‌ ده‌ریا ده‌چوو. سه‌رباری ئه‌وه‌ی ناكۆكی ده‌سه‌ڵات و چینایه‌تی له‌بونیادیاندا هه‌بوو، به‌ڵام شارەکان له‌ره‌وشێكی وه‌هادا نه‌بوون كه‌وا كێشه‌ی ژینگه‌یی دروست بكه‌ن. به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی گشتی به‌هۆی پاوانه‌كانی سه‌رمایه‌وه‌ سیسته‌می شارستانیه‌ت هێدی هێدی ژینگه‌ی ده‌كڕاند. چونكه‌ خوێداركردنی خاك په‌یوه‌ندی به‌ پاوانه‌كانی كشتوكاڵه‌وه‌ هه‌بوو. ئه‌م ره‌وشه‌ تا كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م به‌رده‌وام بوو و كێشه‌كانیشی قورستركرد.




🆔 @GozarDemocratic

كێشه‌ی شارگه‌رایی كۆمه‌ڵگا (2)


ناوه‌كه‌ی دیكه‌ی شارستانیه‌ت مه‌ده‌نیه‌ته‌، به‌ زمانی عه‌ره‌بی واتای شارگه‌راییه‌
کێشە کۆمەڵایەتییەکان:

(لەبەرگیراو لە پەرتووکی سۆسیۆلۆژیای ئازادی عەبدوڵڵا ئۆجالان)

قه‌یرانی سه‌ره‌كی شارگه‌رایی وه‌ك به‌رهه‌می شۆڕشی پیشه‌سازی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م و ئیندوستریالیزم سه‌ریهه‌ڵدا. ئه‌مه‌ رێكه‌وت نه‌بوو، به‌ڵكو په‌یوه‌ندی به‌سروشتی دژە-كۆمه‌ڵگای ئیندوستریالیزمه‌وه‌ هه‌بوو. گرنگترین لایه‌نی شار كه‌ له‌بواری ئیكۆلۆژییه‌وه‌ هۆكاری كێشه‌ بوو؛ په‌یڕه‌وكردنی دیالیكتیكێكی دابڕاو له‌ده‌وروبه‌ر بوو. هه‌رچی گونده‌ له‌گه‌ڵ ژینگه‌دا راسته‌وخۆ لەناو پەیوەندیدا‌ ده‌ژیا. به‌هه‌موو شتێكیه‌وه‌ پێیه‌وه‌ به‌سترابووه‌وه‌، هه‌روه‌ها باشی ده‌زانی كه‌ خۆشی به‌رهه‌مێكی ژینگه‌یه‌. هه‌روه‌ك بڵێی به‌ زمانی ژینگه‌(سروشت) قسه‌ له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵ و رووه‌كه‌كان بكات، به‌مجۆره‌ ژیانیان له‌گه‌ڵ به‌سه‌رده‌بات. وه‌ك زمانێكی هاوبه‌ش له‌ نێوانیاندا پێكهاتبوو، ئه‌ویش زمانی كشتوكاڵ بوو. ئاواكردنی كۆمه‌ڵگاش به‌كاریگه‌ری قورسی ئه‌م زمانه‌ بارگاوی ببوو. به‌ڵام له‌شاردا ره‌وشه‌كه‌ پێچه‌وانه‌یه‌: چه‌نده‌ی ده‌چێت شار له‌ كشتوكاڵ و ژینگه‌ داده‌بڕێت. زمانێكی نوێ‌، زمانی شار پێشده‌خرێت. عه‌قڵانیه‌تێكی جیاوازی خۆی هه‌یه‌. هه‌نگاو به‌هه‌نگاو مه‌یلی به‌رامبه‌ر به‌ عه‌قڵانیه‌تی ژینگه‌ لاواز ده‌بێت. زمانی شار زمانێكه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئیشه‌كانی پاره‌، پیشه‌سازی، پیشه‌ی سه‌ربه‌ست و بازرگانیه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌قڵ و زانستی ئه‌مانه‌ پێكدێنێت: له‌لایه‌ن ئه‌مانه‌وه‌ پێكده‌هێنرێت. ئه‌مه‌ رێڕه‌وی دیالیكتیكی پێشكه‌وتنی زمانی نوێیه‌. ئاشكرایه‌ كه‌ لێره‌دا زمان و زیهنیه‌تێكی باركراو به‌ نامۆبوون و پڕ له‌ ناكۆكی جێگای باسه‌. ئاواكردنی شار له‌و قۆناخه‌دا کولتوورو شێوه‌زارو جڤاته‌كانی كڵان، قه‌بیله‌، خێڵ، قه‌وم و لادێیی کۆمەڵگای پێده‌شته‌كانی ده‌گرته‌خۆ. زمانێكی زانست، هونه‌ر، ئایین و فه‌لسه‌فه‌ی تایبه‌ت به‌ خۆشی ئاواكرد. له‌ئاستی چینایه‌تیشه‌وه‌ دووپۆلێنی دیكه‌ به‌ناوی ئه‌رستۆكراسی و ئه‌وانی دیكه‌ پێكهاتبوو. شارگه‌رایی، باژێرگه‌رایی هێشتا نه‌ببوو به‌ خاوه‌ن كه‌سایه‌تی. به‌ڵكو له‌ره‌وشی پاشكۆیه‌كی كۆمه‌ڵگای گشتی دابوو.

لە سه‌ده‌كانی نۆزده‌هه‌م و بیسته‌مدا ئه‌م هاوسه‌نگییه‌ مێژووییه‌ به‌ته‌واوی تێكچووه‌. بێگومان به‌یه‌كجار له‌ناكاو به‌م دۆخه‌ نه‌گه‌یشتبوو. له‌سه‌ده‌كانی ده‌یه‌م -شازده‌هه‌مدا سه‌رله‌نوێ‌ هه‌ڵكشانی شار (ڤێنسیا، جه‌نه‌وا، فلوره‌نسا، میلانۆ..هتد) له‌ نیمچه‌ دوورگه‌ی ئیتاڵیا، له‌سه‌ده‌ی سێزده‌هه‌مدا گوزارشت له‌ گواستنه‌وه‌ی شۆڕشی بازرگانی ده‌كات له‌ رێگای ئیتاڵیاوه‌ بۆ ئه‌وروپا. شاره‌كانی ئیتاڵیا پێشه‌نگایه‌تی پرۆسه‌كه‌ ده‌كه‌ن. له‌ رێگای رێنسانسه‌وه‌ ده‌خوازن دیسان له‌سه‌ر شوێن پێی رۆما گه‌وره‌ببن. كێبڕكێیه‌كی توند له‌نێوان شاره‌كان و ناوخودی شاردا رووده‌دات. ئه‌وه‌ی رووده‌دات شه‌ڕه‌ له‌پێناو پێشه‌نگایه‌تیكردنی قۆناخی نوێی شارستانیه‌ت. وه‌ك بڵێی ته‌واوی ژیانی كۆن سه‌رله‌نوێ‌ زیندووده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام هه‌لومه‌رجه‌ نوێكان ئەو ژیانە ده‌گۆڕێت. له‌ رێگای لاساییكردنه‌وه‌وه‌ رۆمای کۆن ناکرێ و ناشێ رۆمای نوێ بئافرێنرێت. به‌م جۆره‌ ته‌نیا به‌ ئاستی كۆپیه‌ لاوازه‌كانی رۆما ده‌گه‌یشتن. ئه‌زموونی پادشایه‌تی ناوه‌ندی و ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌ش به‌سه‌ركه‌وتن نه‌ده‌گه‌یشت. به‌ڵام هیچ گومانی تێدا نییه‌ كه‌ شاره‌كانی ئیتاڵیا له‌سه‌ده‌كانی ده‌یه‌م- شازده‌هه‌م له‌ رێگای رێنسانسه‌وه‌ رێبه‌رایه‌تی شارستانیه‌تی ئه‌وروپایان كردووه‌. هه‌م وه‌ك كڵێسا (كاسۆلیكی گه‌ردوونی) هه‌م وه‌ك مه‌یلی عه‌لمانی (سیكۆلار) ئه‌م رۆڵه‌ی بینیوه‌.

شۆڕشی شار له‌ ئه‌ڵمانیا له‌ یه‌كه‌مین قۆناخدا له‌رێگای یه‌كێتی شاره‌كانی هانساتیك[1] (نزیكه‌ی 1250-1450 زایینی) ده‌ستی پێكردووه‌و ئەم شارانە شۆڕشی بازرگانی خۆیان ئه‌نجامداوه‌. قۆناخی دووه‌م (1400زایینی) له‌میانه‌ی پرۆسه‌ی مانیفاكتۆراوه‌ به‌كاریگه‌ر بووه‌. كۆنفیدڕالیزمی شار تێكۆشانێكی دژوار به‌رامبه‌ر ناوه‌ندیبوون ده‌كات. ئه‌و تێكۆشان و راپه‌ڕینانه‌ی چه‌ندین گروپی لادێیی و كرێكاره‌ نیوه‌چڵه‌كان، له‌بنه‌ڕه‌تیشدا گروپه‌كانی پیشه‌كاره‌ سه‌ربه‌سته‌كان رۆڵیان تێدا بینی، نزیكه‌ی چوارسه‌د ساڵ به‌رده‌وام بوو. دوای قۆناخێكی زۆر خوێناوی له‌به‌ر هۆكاری هه‌مه‌جۆر (ئایدیۆلۆژی، رێكخستنی، پێشه‌نگایه‌تی) یه‌كه‌مین ئه‌زموونی كۆنفیدڕالیزمی دیموكراتی شارو پێده‌شته‌كان به‌رامبه‌ر مه‌یلی مۆنارشی ناوه‌ندی و مەیلی ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌ تێكشكا. ئه‌گه‌ر تێكنه‌شكابایه‌ مێژووی ئه‌وروپا به‌شێوه‌یه‌كی جیاوازتر ده‌نووسرا. له‌ ئه‌ڵمانیای فیدڕاڵی رۆژی ئه‌مڕۆماندا به‌شێوه‌ی پله‌به‌پله‌ (تدریجی) و زۆر له‌سه‌رخۆ له‌ فاشیزمی ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌م مۆدێله‌ كۆنه‌ جێگای باسه‌. بەڵام نە