گرد آتش - Round the Fire

Forwarded from سوفیا

می‌گویند از دموکراسی بگو! اما نمی‌گویند دموکراسی دقیقاً یعنی چه و از چقدر دموکراسی باید گفت. اگر مراد برداشت رایج و خام از دموکراسی به معنای قدرت برابری‌خواهانۀ مستقیم اکثریت مردم باشد، این قدرت همواره باید محدود شود و گاهی اساساً مطلوب نیست.

نظام‌های جمهوری و پادشاهی مشروطه به‌حق حاوی سازه‌های غیردموکراتیک‌اند. برای مثال قانون اساسی (خواه قانون اساسیِ نوشته مثل ایالات متحد خواه نانوشته مثل بریتانیا)، و نیز حقوق فردی قرار است همین دموکراسی را مهار و محدود کنند.

چنان‌که برخی از اندیشمندان مدرن هشدار داده‌اند دموکراسیِ لجام گسیخته نوع خطرناکی از استبداد را در پی خواهد داشت: استبداد اکثریت. یعنی اکثریتی که به‌نحو نظام‌مند مرتب کرسی‌های قدرت را تصاحب می‌کنند و به زیان اقلیت‌های گوناگون تصمیم می‌گیرند. این روند می‌تواند ادامه پیدا کند تا جایی که اکثریت گذشته به اقلیت فعلی بدل شود ولی کماکان به همان حذف و سرکوب سابق ادامه دهد، یعنی گذار از استبداد اکثریت به استبداد اقلیت (نمونه‌اش روند انقلاب 57 تا امروز).

دموکراسی تنها مطلوب سیاسی نیست و البته همه‌جا مطلوب نیست (نمونه‌اش عربستان امروز). در واقع مطلوبات سیاسی باید با هم، در کنارِ هم و با لحاظ کردنِ همۀ جهات سنجیده شوند تا نظام سیاسی متناسب با اقتضائات شرایط جامعه به توازنی از این مطلوبات سیاسی برسد.

این را می‌توان با مطلوبات زندگی فردی مقایسه کرد: هرکس در زندگی فردی اموری را مطلوب می‌داند، ازجمله سلامت بدن، سلامت روان، ثروت، دوستان خوب، کسب علم و دانش و موارد دیگر. سلامت بدن برای همگان مطلوب است. اما اگر کسی همۀ وقت و هزینۀ خود را صرف سلامت بدن کند، مثلاً مدام ورزش کند و وقتی برای کسب دانش، یا رسیدگی به سلامت روان یا کسب ثروت و معاشرت با دوستان نگذارد چیزهای مهم دیگری (مطلوبات دیگر) را از دست خواهد داد. پرداختن به سلامت تن مطلوب است، اما تا جایی که مطلوبات دیگر قربانی نشود.

هرکس باید بین مطلوبات شخصی‌اش نوعی توازن برقرار کند و حساب کند که در ازای برخورداری از مقدار بیشتری از فلان مطلوب چه چیزهایی را از دست خواهد داد.

مطلوبات سیاسی نیز همین وضع را دارند. آیا برابری یا عدالت خوب است؟ احتمالاً همۀ نظام‌های سیاسی (دست‌کم نظام‌های جمهوری یا پادشاهی مشروطه) تا حدی در پیِ برابری‌اند. اما اینکه چقدر محل بحث است. پرسش اینجاست که در ازای بالا بردنِ برابری چقدر از مطلوبات سیاسی دیگر (مثلاً آزادی فردی) قربانی خواهد شد.

در نظام‌های سیاسی جمهوری یا مشروطۀ مدرن دست‌کم پنج مطلوب سیاسی را می‌توان از هم تمیز داد:

1- حاکمیت مردم بر خودشان: اینکه قدرت سیاسی برآمده از مردم باشد.

2- آزادی‌های فردی: اینکه فرد تا حد امکان از مداخلۀ دولت و مداخلۀ اجتماعی رها باشد.

3- برابری: دست‌کم شامل برابری در پیشگاه قانون، قدرت سیاسی برابر، فرصت‌های برابر، برابری در اموال و ثروت.

4- حفظ ارزش‌های ملّی یا اجتماعی (کامیونال): توافق بر نوعی مخرج مشترک هویتی، زبانی، تاریخی و ارزشی.

5- مدرنیزاسیون اقتصادی و مادی: بالا بردن استاندارد زندگی یا پیشرفت اقتصادی و تکنولوژیک.

نمی‌توان از همۀ این مطلوبات به یک‌اندازه برخوردار بود. این ارزش‌ها گاه با هم در تعارض‌اند و برخورداری از مقدار بیشتری از یکی به قیمت برخورداری کمتر از دیگری است. تأکید مطلق به هر کدام از این مطلوبات ما را به نوع خاصی از حکمرانی می‌رساند و البته هر حاکمیت شایسته‌ای باید تلفیق متوازنی از این مطلوبات باشد.

جان کلام اینکه دوتایی گفتن یا نگفتن از دموکراسی نوعی دوتایی کاذب است. البته از دموکراسی هم باید گفت اما بی‌درنگ باید پرسید کدام سازه‌های سیاسی این دموکراسی را مقید می‌کنند و چقدر دموکراسی می‌تواند با طلب سایر مطلوبات سیاسیِ جامعۀ امروز ما سازگار باشد.

👎4👍3💩1

407 views18:11