کارگاه امشب در مورد اختیارات شاعری است
که موضوع درس های پنجم و هشتم کتاب علوم و فنون ۳ است

امید است مفید واقع شود

استاد خسرو پاشایی

#اختیارات_شعری
اختیار ، یعنی از دو صورت ممکن شاعر هر کدام را انتخاب کند درست است

اختیارات شاعری دو گونه اند

وزنی ، زبانی

اختیارات زبانی : دو گونه است ، حذف همزه ، تغییر کمیت مصوت ها ، این اختیارات بیشتر با تلفظ و شیوه خوانش درک می شود

اختیارات وزنی

این اختیارات امکان تغیرات کوچکی در وزن به شاعر می دهد
البته این تغیرات به گونه ای نیست که گوش اهل زبان خللی در وزن حس کند

چهار گونه اختیار وزنی داریم

۱- شاعر مختار است در وزن هایی که با « فعلاتن » آغاز می شوند در رکن اول به جای « فعلاتن » ، « فاعلاتن » بیاورد
این اختیار در « بحر رمل مخبون ، مثمن و مسدس » در بحر « خفیف » مخبون محذوف استفاده می شود

این اختیار می تواند در تمام مصراع های شعر اعمال شود

۲-آخرین هجای مصراع همیشه بلند است ، شاعر می تواند در هجای آخر به جای هجای بلند ، هجای کشیده یا کوتاه بیاورد و آن را بلند حساب کند

۳- شاعر مختار است به جای دو هجای کوتاه یک هجای بلند بیاورد

به این اختیار در کتاب علوم و فنون ۳ « ابدال » گفته شده است

اما در کتاب های عروضی به آن « تسکین » می گویند

۴-اختیار قلب

شاعر مختار است به ضرورت وزن می تواند « یک هجای بلند و کوتاه کنار هم » را جابجا کند
یعنی به جای « _ U » ، « U _ » و برعکس
در حقیقت یعنی به جای « مفتعلن » ، « مفاعلن » بیاورد

و به جای « مفاعلن » ، « مفتعلن » بیاورد

استفاده از این اختیار شاعری کم است


اما توجه کنیم استفاده از اختیار « قلب » در اوزان رباعی رایج است

در رباعی برای تبدیل « مفاعلن » به « مفاعیلن » استفاده می شود

استاد خسرو پاشایی
گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

‍ استاد خسروپاشایی:
اختیارات زبانی:
۱- امکان حذف همزه ، یعنی شاعر مختار است همزه را در میان کلام حذف کند یا نکند
مثلا:

در آن حال:

در / ءان / حال : _ _ _ U در این تقطیع همزه « آن » حذف نشده است

اما

دَ / رانْ / حال : U _ _ U

در اینجا همزه « ءان » حذف شده است به علامت های مقابل آن توجه کن و با تقطیع قبل واژه مقایسه کن ، متوجه شدی که تفاوت دارد

شاعر اختیار دارد با توجه به وزن شعرش ، یکی را انتخاب کند
و هر دو درست است

توجه کنیم که در بیشتر مواقع همزه در اثنای کلام حذف می شود

اختیارات زبانی بیت زیر را معلوم کنیم


این خرقه که من دارم در رهن شراب اولا

وین دفتر بی معنی غرق می ناب اولا

بانو محسنی:
این خر ق ک من دا رم در ره ن ش را بو * لا حذف همزه
وین دف ت ر بی مع نی غر ق م ی نا* بو لا

خسروپاشایی:
غیر از حذف همزه چه اختیار زبانی دارد؟

بانو محسنی:
تغییر کمیت مصوتها ق هجای کوتاه تبدیل به هجای بلند

خسروپاشایی:
درود
درود هجای « قِ » کوتاه به اختیار تغییر کمیت مصوت ها بلند حساب شده است

M:
مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن
حذف همزه
نابولا
شرابولا

Elahe Zakizadeh:
حذف همزه آغازین در واژه اولا در هر دو مصرع

گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

‍ بانو محسنی:
مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن



گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

‍ استادخسروپاشایی:
اختیارات زبانی را بیابیم

ای فروغ ماه حسن از روی رخشان شما

آبروی خوبی از چاه زنخدان شما

M@ry@m:
غ ..بلند خوانده می شود...

سعید شیخ:
مصراع دوم ی بلند وی در خوبی کوتاه

خسروپاشایی:
درود و دیگر ؟

سعیدبهرامی:
درود چرا ق که کوتاه بلند حساب شده؟

M@ry@m:
ن در رخشان ..بلند تلفظ می شود...

بانو محسنی:
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

ای ف رو غ*
ما ه حس نز*
رو ی رخ شا
ن* ش ما
حذف همزه
تعییر کمیت مصوتها


Elahe Zakizadeh:
تبدیل مصوت کوتاه غ به مصوت بلند

خسروپاشایی:
در هجای دوم رکن سوم ، مصراع دوم « قِ » کوتاه در مقابل « رَه » بلند قرار

گرفته است ، در این هجا شاعر به امتداد مصوت کوتاه افزوده است

سعید شیخ:
غ پرفروغ بلند حذف همزه در حس نز

درمصراع دوم ی در آبروی بلند

خسروپاشایی:
توضیح مربوط به بیت قبلاست

سعید شیخ:
بی درخوبی کوتاه

M:
رکن اول تغییر کمیت بلند شدن غ
رکن دوم حذف همزه
مصراع دوم رکن اول تغییر کمیت بلند تلفظ کردن ی در آبروی
رکن دوم کوناه تلفط کردن بی
حدف همزه رکن سوم تغییر کمیت ه به صورت بلند

بانو محسنی:
ا ب رو ی *

خو ب یز چا

ه * ز نخ دا
ن ش ما

خسروپاشایی:
درود

نِ ، در رکن آخر هر دو مصراع ، هم اختیار تغییر کمیت دارد

M@ry@m:
بی در خوبی کوتاه و ی در خوبی ،بلند...

M:
خو ب یز
حذف همزه

گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

‍ استاد خسرو پاشایی

تقطیع کنیم و معلوم کنیم در کدام بیت از اختیار زبانی تغییر کمیت مصوت ها استفاده شده است؟

الف)حافظ از دست مده دولت این کشتی نوح

ورنه طوفان حوادث ببرد بنیادت


ب ) بسی نماند که کشتی عمر غرقه شود

ز موج شوق تو در بحر بیکران فراق


حا ف زَز دس : فاعلاتن

ت م ده دو : فعلاتن

ل ت این کش : فعلاتن

تِ یِ نوح : فَعِلُن ( فعلات )


در این بیت

کشتیِ نوح

کش ت ی نوح : تقطیع شده است

یعنی از امتداد مصوت بلند « ی » کاسته است

بانو محسنی:
حا ف ظز * دس حذف همزه
ت م د * دو تبدیل کوتاه به بلند
ل* ت این کش تبدیل کوتاه به بلند

ت‌ ی نوح* اختیار وزنی اخر مصرع همیشه بلند است

ور ن طو فا
ن ح وا دق
ب ب رد
بن یا نت

M@ry@m:
درود بانو ..دو لت ..ل اختیارا ت ؟؟


M@ry@m:
الف..فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن

خسروپاشایی:
لطفا اختیارات را معلوم کنیم

بانو محسنی:
اوردن فاعلاتن به جای فعلاتن
اختیار وزنی

مریم یوسف زاده:
الف)حافظ از دست مده دولت این کشتی نوح

حا*. ف. ظز* دس
ت. م. ده. دو
ل. ت. ای کش
ت. ی. نوح *

رکن اول اختیار وزنی فاعلاتن به جای فعلاتن
و اختیار زبانی حذف همزه

رکن اخر در نظر گرفتن هجای کشیده به جای بلند

ورنه طوفان حوادث ببرد بنیادت

ور * ن. طو فا
ن. ح. وا. دث
ب. ب. رد بن
یا* دت

رکن اول و آخر. اختیار وزنی فاعلاتن به جای فعلاتن
و ابدال

ب ) بسی نماند که کشتی عمر غرقه شود

ب. سی. ن. ما
د. ک. کش. تی
ی. عم. ر. غر
ق. ش. ود

رکن دوم اختیار زبانی کمیت مصوت ها

ز موج شوق تو در بحر بیکران فراق

ز. مو. ج. شو
ق. ت. در. بح
ر. بی. ک. را
ن. ف. راغ*

رکن آخر اختیار وزنی


خسروپاشایی:
ب سی ن ما : مفاعلن

نْدْ کِ کش تی : فعلاتن

ی عم ر غر : مفاعلن

قِ ش ود : فعلن

Elahe Zakizadeh:
پس در این مصرع اختیار نداریم؟

خسروپاشایی:
بله

جعفر میرزایی:
درود
عالی
👏👏👏
گاهی هجای کوتاه"
دو صامت ساکن "است
و نیازی به حدف و تغییر خوانش نیست

M@ry@m:
درود ..مثل خا ست...

جعفر میرزایی:
درود
بله

گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

خسروپاشایی:
در تغییر امتداد مصوت های بلند « و ، ی »

زمانی می توانیم کوتاه تلفظ کنیم که بعد از این مصوت ها ، مصوت دیگر بیایید

یعنی در حقیقت در ترکیب اضافی یا وصفی قرار گیرند

در این صورت حتما بین آنها از یک صامت میانجی بهره می بریم

. ...:
درود
خسته نباشین استاد ارجمند
چگونه میتونیم با خوانش اختیار شاعری را در ذهن دانش آموز متبادر کنیم ؟

بانو حسینی:
👌👌👌درواقع به دانش آموزان هم می گوییم که اختیارات زبانی را با کمک خوانش و گوش خود می توانند بهتر متوجه شوند

گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

استاد خسروپاشایی

درود بر شما اختیارات زبانی را

دقت کنیم به این بیت👆

گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

خسروپاشایی:
به نظر یک رکن را اضافه می فرمایید

دقت کنیم👆

گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

خسروپاشایی:
مصوت بلند « ی »

در واژه بسیط مانند « بیابان » که قبل از صامت « ی » قرار گیرد

همیشه کوتاه است یعنی تقطیع می شود

بِ یا بان

مریم یوسف زاده:
چه موقع جزو اختیارات محسوب می شود؟

جعفر میرزایی:
اختیار نیست

خسروپاشایی:
درود بر شما

عرض کردم همیشه ، یعنی اختیار نیست ، قاعده عروضی است

M:
درود
درست می فرمایید

M@ry@m:
مثل نیاز پیاز میان عامیانه سیاست خیابان و ....

گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

‍ خسروپاشایی:
اختیارات وزنی :

این اختیارات امکان تغیرات کوچکی در وزن به شاعر می دهد
البته این تغیرات به گونه ای نیست که گوش اهل زبان خللی در وزن حس کند

با توجه به مطالب عرض شده در ابتدای بحث

تقطیع کنیم و اختیارات وزنی را تشخیص دهیم


از دل و جان شرف صحبت جانان غرض است

همه آن است و گرنه دل و جان این همه نیست

M@ry@m:
فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن..

است و نیست ...هجای پایانی بلند ...

M:
آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن در رکن اول
هجای پایانی همیشه بلند است

Elahe Zakizadeh:
از د لُ جا ن ش رف صح ب ت جا نا غ ر ضَست

حذف همزه آغازین واژه است

بانو بزی:
از دِ لُ جان/شَ رَ فِ صُح/بَ تِ جا نان/غَ رَ ضست
هَ مِ آ نَس/ت و گر نَ/دِ لُ جان این/هَ مِ نیست

آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن در رکن اول مصراع اول

فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن
فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن

اختیارات وزنی : آوردن فاعلاتن جای فعلاتن،/ بلند بودن هجای پایان مصراع

مریم یوسف زاده:
از دل و جان شرف صحبت جانان غرض است

از* د. لو* جا
ش. ر. فی* صح
ب. ت. جا. نا
غ. ر. ضست**

رکن اول اختیار وزنی فاعلاتن به جای فعلاتن
و زبانی تغییر کمیت مصوت ها

رکن دوم تغییر کمیت مصوت ها زبانی


رکن چهارم هجای اخر هم زبانی و هم وزنی است


همه آن است و گرنه دل و جان این همه نیست

ه. م. ای. نس
ت. و. گر. ن*
د. ل. جا. نی*
ه. م. نیست *

رکن دوم تغییر کمیت مصوت ها
رکن دوم اختیار زبانی تغییر کمیت مصوت ها
رکن آخر. اختیار وزنی


گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

‍ ali:
سلام اختیارات زبانی ووزنی این بیت را محبت کنید
کشتی باده بیاور که مرا بی رخ دوست///گشت هرگوشه چشم از غم دل دریایی

M@ry@m:
کشتی دو تا اختیار تغییر کمیت داره ...

شمس:
رمل مثمن مخبون اصلم

خسروپاشایی:
کش ، تِ یِ با : فاعلاتن ( کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند )

دِ ب یا ور : فعلاتن

ک م را بی : فعلاتن

ر خ دوست : فعلن

در رکن اول به جای فعلاتن ، فاعلاتن آورده است

و هجای کشیده آخر را بلند حساب کرده است

M:
رکن اول فاعلاتن به جای فعلاتن
رکن اخر ابدال
فعلن در برابر فع لن

M@ry@m:
دوست ..اختیار وزنی ..بلند بودن پایان مصراع

شمس:
دقیقا

جعفر میرزایی:
فاعلاتن در رکن اول هردو مصراع به جای فعلاتن

خسروپاشایی:
گش ت هر گو : فاعلاتن

ش ی چش مز ( حذف همزه )

غ م دل در : فعلاتن

یا یی : فع لن

در رکن آخر از اختیار ابدال (تسکین ) بهره برده است

رکن ا‌ول هم به جای فعلاتن فاعلاتن آمده است

M@ry@m:
حذف همزه از...

ali:
درود یعنی چهار تا اختیار وزنی داریم درسته

خسروپاشایی:
بله

M@ry@m:
درود استاد ..کشتی دوتا اختیار داره؟؟

ali:
دوتا اختیار زبانی در کشتی هست

خسروپاشایی:
بله

کشتیِ بادِ

تلفظ معمولی

کش تِ یی با دِ
تلفظ با اختیار

کش تی ی با دِ

گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon

ali:
حالا در شعر شهریار
علی ان شیر خدا شاه عرب که بیت اول مصراع اولش فعلن هست ولی بیتهای بعدی فع لن ایا دربیتهای بعدی باید بگیم ابدال هست دیگه درسته؟؟

خسروپاشایی:
در عروض امروز در رکن آخر « فع لن » نمی آید( زحاف صلم در عروض جدید نیست )

و اصل را فَعِلُن ، می دانند

شمس:
سلام.وقتی دوهجای بلنددررکن آخرباشه چه دلیلی وجودداره که فعلن بیتیدیعنی محذوف؟

فعلن بیاید

گروه دبیران ادبیات ایران
@Foonon