این دو تا خیلی با هم فرق دارن. حمایت از قربانی یعنی جدی گرفتن ادعاش، فراهم کردن امنیت و امکان پیگیری و نادیده نگرفتن آسیب. ولی گاهی در اینترنت، قربانی تبدیل می‌شه به بهانه‌ای برای اینکه هزاران نفر خشم خودشون رو روی متهم خالی کنن؛ حتی قبل از اینکه معلوم شده باشه دقیقا چه اتفاقی افتاده.

و اینجا الگوریتم‌ها اوضاع رو بدتر می‌کنن. اینترنت به پیچیدگی جایزه نمی‌ده؛ به چیزی جایزه می‌ده که توجه بگیره. یه توضیح طولانی درباره‌ی زمینه‌ی یه اتفاق ممکنه چند صدتا بازدید بگیره، ولی یه کلیپ ده ثانیه‌ای با کپشن «ببینین این آدم چیکار کرده» ممکنه میلیون‌ها بار دیده بشه.

خشم، شوک و احساس خیانت خیلی راحت‌تر مردم رو به واکنش وادار می‌کنن. بنابراین اتفاقی که در واقعیت ممکنه پر از جزئیات و ابهام باشه، توی فضای آنلاین تبدیل می‌شه به یه داستان خیلی ساده: یه نفر شروره، یه نفر قربانیه، ما هم باید طرف درست رو انتخاب کنیم.

این سرعت حتی روی خود ما هم اثر می‌ذاره. ما توی محیطی زندگی می‌کنیم که ازمون انتظار واکنش فوری داره. هنوز یه اتفاق کامل توضیح داده نشده، ولی همه موضع گرفتن. هنوز منبع اصلی رو نخوندیم، ولی باید نظر داشته باشیم. هنوز نمی‌دونیم ویدئو مربوط به چه زمانی بوده، ولی داریم درباره‌ی شخصیت یه انسان نتیجه‌گیری می‌کنیم.

و وقتی هویت آنلاین هم وسط باشه، عقب‌نشینی سخت‌تر می‌شه. چون ممکنه من دیروز یه نفر رو محکوم کرده باشم و امروز اطلاعات جدیدی ببینم که نشون بده قضیه پیچیده‌تر بوده. حالا پذیرفتن اشتباهم فقط به این معنا که «اطلاعاتم ناقص بود» نیست؛ یعنی باید جلوی بقیه اعتراف کنم که اشتباه کردم.

برای همین گاهی آدم به جای اصلاح نظرش، بیشتر روی موضع قبلیش پافشاری می‌کنه.

فندوم‌ها هم نمونه‌ی خیلی خوبی برای دیدن این اتفاقن. وقتی یه سریال یا شخصیت فقط یه سرگرمی نیست و بخشی از هویت اجتماعی آدم می‌شه، نقد شدنش ممکنه شخصی برداشت بشه.

یکی از یه شخصیت خوشش میاد، یکی دیگه از همون شخصیت انتقاد می‌کنه و ناگهان بحث از «آیا این شخصیت رفتار اشتباهی داشت؟» تبدیل می‌شه به «تو چطور جرئت کردی اینو بگی؟».
بعد اگه کسی از بازیگر، نویسنده یا طرفدارای یک اثر انتقاد کنه، خیلی راحت ممکنه کلی آدم با یه برچسب تعریف بشن. این همون جاییه که «من با این رفتار مشکل دارم» تبدیل می‌شه به «این آدم کلا بده».

و شاید این یکی از خطرناک‌ترین قسمت‌های ماجرا باشه. نقد رفتار یعنی هنوز بین آدم و کاری که انجام داده فاصله‌ای وجود داره. ولی وقتی یه انسان رو کاملا با بدترین کاری که انجام داده یکی می‌کنیم، دیگه هیچ چیزی که بعدا اتفاق بیفته نمی‌تونه تصویرمون رو تغییر بده.

عذرخواهی؟ دروغه. توضیح؟ توجیهه. سکوت؟ بخاطر گناهکاریه. تغییر؟ نمایشیه. ممکنه در بعضی موارد واقعا همین‌طور باشه، اما اگه از قبل تصمیم گرفته باشیم که هیچ واکنشی قابل قبول نیست، دیگه دنبال پاسخگویی نیستیم؛ دنبال تأیید حکمی هستیم که قبلا صادر کردیم.

این همون جاییه که باید بین accountability و punishment فرق بذاریم. پاسخگو کردن یعنی یک نفر مسئول کاری که کرده باشه و پیامدش رو بپذیره. مجازات یعنی براش هزینه تعیین کنیم. این دوتا همیشه یکی نیستن.

ممکنه یه نفر لازم باشه شغلش رو از دست بده، همکاری‌ای لغو بشه یا مردم دیگه ازش حمایت نکنن؛ توی بعضی موقعیت‌ها این پیامد کاملا قابل دفاعه. ولی این سوال هم وجود داره که آیا هر اشتباهی باید تبدیل به یه حکم مادام‌العمر بشه؟ آیا انسانی که اشتباه کرده ولی مسئولیتش رو پذیرفته، جبران کرده و واقعا تغییر کرده، باید تا آخر عمر دقیقا با همون اشتباه تعریف بشه؟

به نظرم جواب این سؤال هم «همه رو ببخشیم» نیست. عذرخواهی به تنهایی جادو نمی‌کنه. اگه کسی ده بار یک رفتار آسیب‌زا رو تکرار کرده و هر بار فقط عذرخواهی کرده، طبیعیه که دیگران دیگه بهش اعتماد نکنن. تغییر واقعی باید توی رفتار دیده بشه. ولی اگه امکان تغییر رو از اساس غیرممکن کنیم، دیگه چه فرقی بین پاسخگو کردن و انتقام گرفتن باقی می‌مونه؟

و شاید بد نباشه یک لحظه خودمون رو هم از بیرون نگاه کنیم. نه فقط آدمی که کنسل شده، بلکه خودمون که داریم دکمه‌ی share یا repost رو می‌زنیم. چون ممکنه واقعا با یک آدم آسیب‌زا طرف باشیم و سکوت کردن یا ادامه دادن حمایت از او تصمیم درستی نباشه.

اما اینم ممکنه که فقط یه کلیپ ناقص دیده باشیم، از یه نفر خوشمون نیاد، با عقیده‌اش مخالف باشیم یا ببینیم بقیه دارن علیه‌ش حرف میزنن و ناخودآگاه همراه شده باشیم. این دو موقعیت از بیرون شاید شبیه هم باشن، اما از نظر اخلاقی زمین تا آسمون فرق دارن.

و اتفاقا به نظرم مهمه که از ترس «افراطی بودن Cancel Culture» از اون طرف بوم هم نیفتیم. اینکه بعضی آدم‌ها بدون دلیل کافی دیگران رو کنسل می‌کنن، نباید باعث بشه وقتی یه رفتار واقعا آسیب‌زا رو می‌بینیم، سکوت کنیم و بگیم «ولش کن، نمی‌خوایم Cancel Culture راه بندازیم».

جامعه بدون پیامد نمی‌تونه انتظار داشته باشه رفتارهای آسیب‌زا متوقف بشن. آدم‌ها باید بتونن بگن «این کار قابل قبول نیست» و اگر لازم بود حمایت‌شون رو پس بگیرن. اعتراض همیشه قرار نیست آروم و بی‌حاشیه باشه و قرار نیست برای اینکه واکنشمون موجه باشه، حتما همه از ما خوششون بیاد.

مسئله اینه که باید یاد بگیریم بین خشم موجه و هیجان جمعی فرق بذاریم. بین حمایت از قربانی و استفاده از قربانی برای حمله به یک نفر. بین نقد کردن یک رفتار و نابود کردن تموم هویت یک انسان. بین تحریم آگاهانه و موجی که فقط چون همه درش هستن، ما هم واردش شدیم.